Narada Purana
152
अध्याय 152 / 167

Book 2 - Adhyaya 28

89 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ89 श्लोक

अध्याय 152

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्यानं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः काष्ठीलोवाच राक्षसं धावमानं तु कालान्तकयमोपमम् ।दृष्ट्वा सा राक्षसी प्राह भर्तारं मम शङ्किता

iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mohinīcarite kāṣṭhīlopākhyānaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ kāṣṭhīlovāca rākṣasaṃ dhāvamānaṃ tu kālāntakayamopamam / dṛṣṭvā sā rākṣasī prāha bhartāraṃ mama śaṅkitā

हिन्दी अर्थ

'वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युप्न तथा अनिरुद्ध-

English

"Hurl this Sakti that is as refulgent as fire and bedecked in gold. May this husband of mine die and become the beloved of Digamba'ra's enemy (i.e. Yama).

अध्याय 152

श्लोक 2

प्रक्षिपस्वानलप्रख्यां शक्तिं हेमविभूषिताम् ।ममायं पञ्चतां यातु दिगंबररिपुप्रिय

prakṣipasvānalaprakhyāṃ śaktiṃ hemavibhūṣitām / mamāyaṃ pañcatāṃ yātu digaṃbararipupriya

हिन्दी अर्थ

आदिगदाधररूपसे सबके समक्ष प्रकट हुए हें।

English

At her instance, my husband assumed great manliness and hurled the massive Sakti at the chest of the Raksasa.

अध्याय 152

श्लोक 3

तस्या वाक्यान्मम पतिः पौरुषे तु व्यवस्थितः ।मुमोच विपुलां शक्तिं रक्षोवक्षस्थल प्रति

tasyā vākyānmama patiḥ pauruṣe tu vyavasthitaḥ / mumoca vipulāṃ śaktiṃ rakṣovakṣasthala prati

हिन्दी अर्थ

इन चार व्यूहोंवाले सर्वव्यापी भगवान् श्रीधरको

English

"O my lover, come on, Enter freely my beautiful cave. Enjoy all the great pleasures, divine as well as human, in my company."

अध्याय 152

श्लोक 4

ज्वलन्ती ज्वलनप्रख्या द्योतयन्ती दिशो दश ।दिव्यांशुतीक्ष्ण वक्त्राता किङ्किणीशतनादिता

jvalantī jvalanaprakhyā dyotayantī diśo daśa / divyāṃśutīkṣṇa vaktrātā kiṅkiṇīśatanāditā

हिन्दी अर्थ

पाँच तीर्थोमें ज्नान करके मनुष्य अपने पितरोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचाता है। जो भगवान् गदाधरको पाँच तीर्थोंके जलसे स्नान कराकर उन्हें पुष्प और वस्त्र आदिसे सुशोभित नहीं करता, उसका किया

English

"So be it" said my husband who was extremely de¬ lighted. Then she took my husband and entered her cave joy¬ fully.

अध्याय 152

श्लोक 5

रक्तचन्दनलिप्ताङ्गी रक्तवस्त्रोपशोभिता ।हृदि तस्य निपत्यासौ शक्तिर्विप्रकरच्युता

raktacandanaliptāṅgī raktavastropaśobhitā / hṛdi tasya nipatyāsau śaktirviprakaracyutā

हिन्दी अर्थ

हुआ श्राद्ध व्यर्थ होता है। नागकूट, गृश्रकूट, भगवान् विष्णु तथा उत्तरमानस--इन चारोंके मध्यका भाग “गयाशिर” कहलाता है। इसीको फल्गुतीर्थ कहते हैं। मुण्डपृष्ठ पर्वतके नीचे परम

English

Without caring to look at the ashes to which her husband's body had been reduced, she clasped my husband with her protruding breasts.

अध्याय 152

श्लोक 6

कृत्वा भस्मावशेषं तु राक्षसं गगनं ययौ ।पातयित्वा स्वभर्तारं विप्रहस्तेन राक्षसी

kṛtvā bhasmāvaśeṣaṃ tu rākṣasaṃ gaganaṃ yayau / pātayitvā svabhartāraṃ viprahastena rākṣasī

हिन्दी अर्थ

उत्तम फल्गुतीर्थ हैं। उसमें श्राद्ध आदि करनेसे सब पितर मोक्षको प्राप्त होते हैं। यदि मनुष्य गयाशिरतीर्थमें शमीपत्रके बराबर भी पिण्डदान करता है तो वह जिसके नामसे पिण्ड देता है,

English

Men who die therein are never reborn into any womb. Kindly take this lady of bright eyes to her father's house.

अध्याय 152

श्लोक 7

कृतकृत्यमिवात्मानं मेने हृष्टतनूरुहा ।अथोवाच द्विजं हृष्टा राक्षसी शुभलोचनम्

kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene hṛṣṭatanūruhā / athovāca dvijaṃ hṛṣṭā rākṣasī śubhalocanam

हिन्दी अर्थ

उसे सनातन ब्रह्मपदको पहुँचा देता है। जो भगवान् विष्णु अव्यक्त रूप होते हुए भी मुण्डपृष्ठ पर्वत तथा फल्गु आदि तीथर्थेके रूपमें सबके सामने अभिव्यक्त हैं, उन भगवान् गदाधरको में

English

These jewels, beds and seats are at your disposal. If you wish you can sell all these things including myself.

अध्याय 152

श्लोक 8

एहि कान्त गुहां रम्यां प्रविश त्वं यदृच्छया ।भुङ्क्ष्व भोगान्मया सार्द्धं ये दिव्या ये च मानुषाः

ehi kānta guhāṃ ramyāṃ praviśa tvaṃ yadṛcchayā / bhuṅkṣva bhogānmayā sārddhaṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

नमस्कार करता हूँ। शिला पर्वत तथा फल्गु आदि रूपमें अव्यक्तभावसे स्थित हुए भगवान् श्रीहरि

English

O Brahmana, for your sake the terrible Raksasa was slain by me who am enamoured of your comely features. He has been sent to the abode of Yama.

अध्याय 152

श्लोक 9

तथेति प्राणनाथो मे प्राहहृष्टवपुस्तदा ।ततः सादाय मे कान्तं स्वां प्रविष्टा गुहां मुदा

tatheti prāṇanātho me prāhahṛṣṭavapustadā / tataḥ sādāya me kāntaṃ svāṃ praviṣṭā guhāṃ mudā

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर धर्मरिण्यतीर्थकोी जाय, जहाँ साक्षात् धर्म विराजमान हैं। वहाँ मतड्वापीमें स्नान करके तर्पण और श्राद्ध करे। फिर मतड्रेश्रके समीप जाकर उन्हें नमस्कार करते

English

Hence, O Lord, have confidence in me. O large¬ eyed one, I am your devotee. I can assume any form I like. 'Enjoy me.'

अध्याय 152

श्लोक 10

असंवीक्ष्यैव तद्भस्म भर्तृदेहसमुद्भवम् ।कुचाभ्यामुन्नताभ्यां सा मद्भर्तारमपीडयत्

asaṃvīkṣyaiva tadbhasma bhartṛdehasamudbhavam / kucābhyāmunnatābhyāṃ sā madbhartāramapīḍayat

हिन्दी अर्थ

हुए निम्नाद्धित मन्त्रका उच्चारण करे-- प्रमाणं देवता: शम्भुलोंकपालाश्व साक्षिण:।

English

O lady of beautiful eyes, on hearing these words of the love-lorn ogress, my husband spoke these words to the RaksasI in the presence of that virgin.

अध्याय 152

श्लोक 11

दर्शयामास तां तन्वीं कुमारीं शयने स्थिताम् ।इयं तेनासितापाङ्गी बिम्बोष्ठी काञ्चनप्रभा

darśayāmāsa tāṃ tanvīṃ kumārīṃ śayane sthitām / iyaṃ tenāsitāpāṅgī bimboṣṭhī kāñcanaprabhā

हिन्दी अर्थ

“सब देवता और भगवान् शद्भूर प्रमाणभूत हैं तथा समस्त लोकपाल भी साक्षी हैं। मैंने इस मतद्भतीर्थमें आकर पितरोंका उद्धार किया है-- उनका ऋण चुकाया है।'

English

O beautiful woman, I have sought refuge in you, kill me, if you please, to-day or tomorrow or after a fortnight or a month or a year.

अध्याय 152

श्लोक 12

भार्यार्थे समुपानीता वाराणस्या द्विजोत्तम ।यस्याः सीमां न लङ्घन्ति पातकानि ह्यशेषतः

bhāryārthe samupānītā vārāṇasyā dvijottama / yasyāḥ sīmāṃ na laṅghanti pātakāni hyaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

पहले ब्रह्मतीर्थमें, फिर ब्रह्मकूपमें श्राद्ध आदि करे। कूप और यूपके मध्यभागमें श्राद्ध करनेवाला पुरुष पितरोंका उद्धार कर देता है। धर्मेश्वर धर्मको नमस्कार करके महाबोधि वृक्षको प्रणाम

English

On hearing the words of my husband, she spoke

अध्याय 152

श्लोक 13

शक्तिक्षेत्रं च तां प्राहुः पुण्यं पापक्षयङ्करम् ।या गृहं त्रिपुरारेश्च पञ्चगव्यूतिसंस्थिता

śaktikṣetraṃ ca tāṃ prāhuḥ puṇyaṃ pāpakṣayaṅkaram / yā gṛhaṃ tripurāreśca pañcagavyūtisaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

करे। मोहिनी ! यह दूसरे दिनका कृत्य मैंने तुम्हें बताया है। स्नान, तर्पण, पिण्डदान, पूजन और नमस्कार आदिके साथ किया हुआ श्राद्धकर्म पितरोंको सुख देनेवाला होता है।

English

If, on account of this, you consider me a cruel Rak- sasl, the destroyer of her husband (my reply is) I hate my husband. How will I kill one who confides in me and believes in me?

अध्याय 152

श्लोक 14

यस्यां मृताः पुनर्मर्त्या गर्भवासं विशन्ति न ।स त्वमस्या गृहं पित्र्यं पुनर्नय सुलोचनाम्

yasyāṃ mṛtāḥ punarmartyā garbhavāsaṃ viśanti na / sa tvamasyā gṛhaṃ pitryaṃ punarnaya sulocanām

हिन्दी अर्थ

गयामें तीसरे और चौथे दिनका कृत्य, ब्रह्मतीर्थ तथा विष्णुषद आदिकी महिमा

English

The way of Dharma (virtue and piety) is very subtle. It cannot be understood by any means, by any one anywhere, whether Daitya or Raksasa or others. But some men are •clever in thinking about the subtleties of Dharma.

अध्याय 152

श्लोक 15

इमानि तव रत्नानि शयनान्यासनानि च ।मया सह समस्तानि विक्रीणीहि निजेच्छया

imāni tava ratnāni śayanānyāsanāni ca / mayā saha samastāni vikrīṇīhi nijecchayā

हिन्दी अर्थ

पुरोहित वसु कहते हैं--मोहिनी! अब में तुम्हें गयाजीमें तीसरे दिनका कृत्य बतलाता हूँ, जो भोग और मोक्ष देनेवाला है। उसका श्रवण गया-सेवनका फल देनेवाला है। 'ब्रह्मसर' में

English

(Those who know Dharma) attain Naiskarmya ( freedom from the Karmans i.e. Moksa) through their perishable physical body. This is heard in the Puranas. Same thing is being mentioned here.

अध्याय 152

श्लोक 16

त्वदर्थे राक्षसो घोरो मया ब्रह्मन्निषूदितः ।मुग्धया तव रूपेण प्रेषितो यमसादनम्

tvadarthe rākṣaso ghoro mayā brahmanniṣūditaḥ / mugdhayā tava rūpeṇa preṣito yamasādanam

हिन्दी अर्थ

स्नान करके पिण्डसहित श्राद्ध करना चाहिए। (स्नानके समय इस प्रकार कहे--) स्नान करोमि तीर्थेडस्मिन्नृणत्रयविमुक्तये॥

English

O Brahmana, the activities of the Lord are beyond human scrutiny1 though he abides by the favourable Dharma. Vyasa2 the son of Parasara, is himself the classifier of the Vedas. He was a man of truthful vision. His very form is worthy of being worshipped. (But) he was born of the semen virile of one who destroyed the virginity (of a woman). Hence he is called a Kanina (son of an unmarried girl). Moreover, he had sexual intercourse with the wives of his younger brothers.-

अध्याय 152

श्लोक 17

तस्मान्ममोपिरि विभो कृत्वा विश्वासमात्मना ।भजस्व मां विशालाक्ष भक्तां वै कामरूपिणीम्

tasmānmamopiri vibho kṛtvā viśvāsamātmanā / bhajasva māṃ viśālākṣa bhaktāṃ vai kāmarūpiṇīm

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मकृप और ब्रह्मययूपके मध्यभागमें स्नान, तर्पण एवं श्राद्ध करनेवाला पुरुष अपने पितरोंका उद्धार कर देता है। स्नान करके “ब्रह्मययूप' नामसे प्रसिद्ध जो ऊँचा यूप है, वहाँ श्राद्ध करे। ब्रह्मसरमें श्राद्ध

English

This reier Satyavati and Santana. To have a heir

अध्याय 152

श्लोक 18

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भर्ता मे चारुलोचने ।राक्षस्याः कामतप्तायाः कुमार्याः सन्निधौ शुभे

etacchrutvā tu vacanaṃ bhartā me cārulocane / rākṣasyāḥ kāmataptāyāḥ kumāryāḥ sannidhau śubhe

हिन्दी अर्थ

करके मनुष्य अपने पितरोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचा देता है। गोप्रचारतीर्थंके समीप त्रह्माजीके द्वारा उत्पन्न किये हुए आग्रवृक्ष हैं, उनको सींचनेमात्रसे पितृगण मोक्ष प्राप्त कर लेते हैं। आम्रवृक्षको

English

The Pandavas were born of adultery (as each was born from a different person other than their legal father Pandu. Thus they were actually bastards. All of them cohabit¬ ed with the same woman, viz. Draupadl. Still their glorification is considered holy and sacred. It is destructive of sins.

अध्याय 152

श्लोक 19

उवाच राक्षसीं तां तु सशङ्को मधुरं वचः ।सुभगे नीतिशास्त्रेषु विश्वस्तव्या न योषितः

uvāca rākṣasīṃ tāṃ tu saśaṅko madhuraṃ vacaḥ / subhage nītiśāstreṣu viśvastavyā na yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

(ना० उत्तर० ४६। २-३) सींचते समय निम्नाद्धित मन्त्रका उच्चारण करे--

English

The son of Jamadagni(Parasurama) had realised his soul himself. He had destroyed his sins by means of his austeri¬ ties. He was Lord himself. But he was the perpetrator of such deeds as massacres of Ksattriyas and killing of children in the womb.

अध्याय 152

श्लोक 20

कौमारं या पतिं हन्ति सा कथं मां न हिंसति ।मत्तो रूपाधिकं मत्वा परं पुरुषलंपटा

kaumāraṃ yā patiṃ hanti sā kathaṃ māṃ na hiṃsati / matto rūpādhikaṃ matvā paraṃ puruṣalaṃpaṭā

हिन्दी अर्थ

'मैं तीनों ऋणोंसे मुक्ति पाने, श्राद्ध, तर्पण एवं

English

These different connotations of Narada are peculiar.

अध्याय 152

श्लोक 21

सो ऽहं विश्वासभावेन विश्वस्तस्ते वरानने

so 'haṃ viśvāsabhāvena viśvastaste varānane

हिन्दी अर्थ

आप्र॑ ब्रह्मसरोद्धृत॑ सर्वदेवमयं विभुम्।

English

In various Upanisads such commandments are found e.g. Taittiriya I. 11.1, Kausitak! 1.6.

अध्याय 152

श्लोक 22

अद्य वाथ परेद्युर्वा पक्षे मासे ऽथ वत्सरे ।व्यापादय यथेच्छं वा त्वां प्रपन्नो ऽस्मि भामिनि

adya vātha paredyurvā pakṣe māse 'tha vatsare / vyāpādaya yathecchaṃ vā tvāṃ prapanno 'smi bhāmini

हिन्दी अर्थ

लिये इस तीर्थमें स्नान करता हूँ।'

English

In such directives as aDo not reveal to the woman { the extent of ) the treasury55, it prevents future faults. That is said to be the cause of Dharma which reveals the subtlety of Dharma.

अध्याय 152

श्लोक 23

एवमेव त्वया कार्यं नाद्य चोपकृतं तव ।आत्मा ते सर्वथा देयः प्रतीकारस्य हेतवे

evameva tvayā kāryaṃ nādya copakṛtaṃ tava / ātmā te sarvathā deyaḥ pratīkārasya hetave

हिन्दी अर्थ

“ब्रह्मससरमें प्रकट हुआ आम्रवृक्ष सर्वदेवमय

English

Hence, the bride and the bridegroom are mutually related as teachers and disciples. No difference at all, even to the minutest extent, should be understood by a discriminating man as existing between these twa.

अध्याय 152

श्लोक 24

मदर्थे निहतो भर्ता त्वया निःशङ्कया यतः ।ततो ऽहं नोत्तरं वच्मि परं किञ्चित्सुलोचने

madarthe nihato bhartā tvayā niḥśaṅkayā yataḥ / tato 'haṃ nottaraṃ vacmi paraṃ kiñcitsulocane

हिन्दी अर्थ

है, वह सर्वव्यापी भगवान् विष्णुका स्वरूप

English

The importance of women, and employees is in ac¬ cordance with the difference in rites. If there is the defect of contrariety (in relations etc.) anywhere, the cause of it is fate alone.

अध्याय 152

श्लोक 25

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मद्भर्तुः साब्रवीदिदम् ।विश्वस्तहिंसनं ब्रह्मन् ब्रह्महत्या समं भवेत्

tacchrutvā vacanaṃ tasya madbhartuḥ sābravīdidam / viśvastahiṃsanaṃ brahman brahmahatyā samaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् हाथमें कुश लेकर त्रह्मतीर्थमें स्नान

English

O Brahmana, I have helped this fair-faced girl also because she has been placed near a person who is the highest of all castes. She will be your wife in her father's house.

अध्याय 152

श्लोक 26

यद्येवं राक्षसीं क्रूरां मन्यसे पतिघातिनीम् ।पतिं तथापि गर्हेयं विश्वस्तं घातये कथम्

yadyevaṃ rākṣasīṃ krūrāṃ manyase patighātinīm / patiṃ tathāpi garheyaṃ viśvastaṃ ghātaye katham

हिन्दी अर्थ

है। मैं पितरोंकी तृप्तिक लिये उसका अभिषेक करे। इस प्रकार विद्वान् पुरुष तीसरे दिनका नियम

English

In that birth this brilliant leader of demons Gobhila was attained by me as my husband but he has been struck down by you.

अध्याय 152

श्लोक 27

सूक्ष्मा हि धर्मस्य गतिर्न ज्ञायेत कथञ्चन ।केनापि कुत्रचिद्देवदैत्यराक्षसकादिना ।केचिन्मनुष्याः पटवो धर्मसूक्ष्मत्वचिन्तने

sūkṣmā hi dharmasya gatirna jñāyeta kathañcana / kenāpi kutraciddevadaityarākṣasakādinā / kecinmanuṣyāḥ paṭavo dharmasūkṣmatvacintane

हिन्दी अर्थ

एक मुनि हाथमें जलसे भरा हुआ घड़ा और कुशका अग्रभाग लेकर आमकी जड़में पानी दे रहे थे। उन्होंने आमको भी सींचा और पितरोंको भी तृप्त किया। उनकी एक ही क्रिया दो

English

O excellent Brahmana, in his youth he had incurred a curse <cYour death will be initiated by your wife on account of a certain princess."

अध्याय 152

श्लोक 28

ये ऽनित्येन शरीरेण नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ।श्रूयते च पुराणेषु किञ्चिदत्र निगद्यते

ye 'nityena śarīreṇa naiṣkarmyaṃ sādhayantyuta / śrūyate ca purāṇeṣu kiñcidatra nigadyate

हिन्दी अर्थ

प्रयोजनोंको सिद्ध करनेवाली हुई। ब्रह्मयूपकी परिक्रमा करके मनुष्य वाजपेय-यज्ञका फल पाता है और ब्रह्माजीको नमस्कार करके अपने पितरोंको ब्रह्मलोकमें ले जाता है। (निम्नाद्धित

English

As a result of my previous Karman, I have been bereft of the nature of an ogress. Being powerful on account of the auspicious actions, I become your helpmate.

अध्याय 152

श्लोक 29

धर्मस्यैवानुकूल्येन विष्णुना प्रभविष्णुना ।दशावतारग्रहणे दुःखं प्राप्तमनेकधा

dharmasyaivānukūlyena viṣṇunā prabhaviṣṇunā / daśāvatāragrahaṇe duḥkhaṃ prāptamanekadhā

हिन्दी अर्थ

3» नमो ब्रह्मणेडजाय जगज्जन्मादिकारिणे। भक्तानां च पितृणां च तारकाय नमो नम:॥ ९॥ “'जगत्की सृष्टि, पालन आदि करनेवाले सच्चिदानन्द-स्वरूप अजन्मा ब्रह्माजीको नमस्कार

English

At the outset my husband abducted a virgin and I

अध्याय 152

श्लोक 30

क्व सीतार्थं श्रीनिवासो रामो लक्ष्मणसंयुतः ।विलापं कुरुते नागपाशबन्धादिकर्मसु

kva sītārthaṃ śrīnivāso rāmo lakṣmaṇasaṃyutaḥ / vilāpaṃ kurute nāgapāśabandhādikarmasu

हिन्दी अर्थ

है। भक्तों और पितरोंके उद्धारक पितामहको बारम्बार नमस्कार है।' तत्पश्चात् निम्नाद्धित मन्त्रसे इन्द्रिय-संयमपूर्वक यमराजके लिये बलि दे--

English

O lover, since you put trust in me with all your heart and soul in every respect I shall protect you in every respect.

अध्याय 152

श्लोक 31

क्व देवदेवो वसुदेवसूनुर्विज्ञानरूपो निखलप्रपञ्ची ।हा कष्टमित्यस्रदृगादिचेष्टः पार्थोग्रसनादिकभृत्यकृत्यः

kva devadevo vasudevasūnurvijñānarūpo nikhalaprapañcī / hā kaṣṭamityasradṛgādiceṣṭaḥ pārthograsanādikabhṛtyakṛtyaḥ

हिन्दी अर्थ

यमराजधर्मराजो निश्चलार्था इति स्थितो।

English

O excellent Brahmana, you will not alter this agree¬ ment in any respect. O bestower of honour, you must abide by me in all activities."

अध्याय 152

श्लोक 32

ईशस्य कृत्यं द्विज दुर्विभाव्यं धर्मानुकूल्येन समास्थितस्य ।व्यासः स्वयं वेदविभागकर्त्ता पाराशरिस्तत्त्वदृगिज्यमूर्तिः ।कन्यात्वविध्वसकवीर्यजन्मा कानीनसंज्ञो ऽनुजदारगामी

īśasya kṛtyaṃ dvija durvibhāvyaṃ dharmānukūlyena samāsthitasya / vyāsaḥ svayaṃ vedavibhāgakarttā pārāśaristattvadṛgijyamūrtiḥ / kanyātvavidhvasakavīryajanmā kānīnasaṃjño 'nujadāragāmī

हिन्दी अर्थ

“यमराज और धर्मराज-दोनों सुस्थिर प्रयोजनवाले हैं। में पितरोंकी मुक्तिके लिये उन दोनोंको बलि अर्पित करता हूँ।' मोहिनी! इसके बाद 'द्वौ श्रानौ श्यामशबलौ '--.. इत्यादि पूर्वोक्त मन्त्रसे कुत्तोंके लिये बलि देकर नीचे लिखे मन्त्रद्वारा संयमपूर्वक

English

On hearing the words uttered by the ogress, the noble Brahmana carried out all instructions and she did accordingly.

अध्याय 152

श्लोक 33

परिवेत्ता च दिधिषूः शन्तनुः स्वःसरित्पत्तिः ।दिधिषू तनयः साक्षाद्वसुः स्त्रीवादमृत्युभाक्

parivettā ca didhiṣūḥ śantanuḥ svaḥsaritpattiḥ / didhiṣū tanayaḥ sākṣādvasuḥ strīvādamṛtyubhāk

हिन्दी अर्थ

“पूर्व, पश्चिम, दक्षिण, वायव्य कोण तथा नैर््नत्यकोणके कौए भूमिपर मेरे दिये हुए इस पिण्डको ग्रहण करें।'

English

The Parivettr and Didhishu — Shantanu, Svah-saritpati (Ganga's husband); Didhishu's son, indeed Vasu, who met death by a quarrel over women.

अध्याय 152

श्लोक 34

ये गोलकसुताः कुण्डाः पाण्डवाः समयोनिगाः ।तेषां संकीर्तनं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्

ye golakasutāḥ kuṇḍāḥ pāṇḍavāḥ samayonigāḥ / teṣāṃ saṃkīrtanaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

समाप्त करके भगवान् गदाधरको नमस्कार करे और ब्रह्मचर्य पालन करता रहे। चौथे दिन फल्गुतीर्थमे स्रान आदि कार्य करे। फिर गयाशिरमें 'पद' पर पिण्डदानसहित श्राद्ध करे। वहाँ फल्गुतीर्थमें साक्षात्

English

The Kunda and Golaka sons of the Pandavas, born of equal wombs — the praise of them is holy, purifying, destroying sin.

अध्याय 152

श्लोक 35

यं ध्यायन्ति स्मरन्त्यद्धा योगमूर्तिः सनातनः

yaṃ dhyāyanti smarantyaddhā yogamūrtiḥ sanātanaḥ

हिन्दी अर्थ

“गयाशिर” का निवास है। क्रौद्धपादसे लेकर फल्गुतीर्थतक--साक्षात् गयाशिर है। गयाशिरपर वृक्ष, पर्वत आदि भी हैं, किंतु वह साक्षात् रूपसे फल्गुतीर्थस्वरूप है। फल्गुतीर्थ गयासुरका मुख

English

Whom the eternal yoga-embodied Lord is meditated on and remembered directly —

अध्याय 152

श्लोक 36

विष्णुर्वेश्यासमासक्तः प्रह्लादाद्युपदेशकृत् ।श्रीनृसिंहो ऽसुरध्वंसी देवदेवाधिदैवतम्

viṣṇurveśyāsamāsaktaḥ prahlādādyupadeśakṛt / śrīnṛsiṃho 'suradhvaṃsī devadevādhidaivatam

हिन्दी अर्थ

है। अत: वहाँ स्नान करके श्राद्ध करना चाहिए। आदिदेव भगवान् गदाधर व्यक्त और अव्यक्त रूपका आश्रय ले पितरोंकी मुक्तिके लिये विष्णुपद आदिके रूपमें विद्यमान हैं। वहाँ जो दिव्य विष्णुपद

English

Vishnu attached to a courtesan, the teacher of Prahlada and others, Shri Nrisimha, the slayer of demons, the supreme deity of the gods,

अध्याय 152

श्लोक 37

संसारवासनाध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् ।संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षभवनस्थितिः

saṃsāravāsanādhvaṃsī devadevādhidaivatam / saṃsāravāsanādhvaṃsī svarṇākṣabhavanasthitiḥ

हिन्दी अर्थ

है, वह दर्शनमात्रसे पापका नाश करनेवाला है। स्पर्श और पूजन करनेपर वह पितरोंको मोक्ष देनेवाला है। विष्णुपदमें पिण्डदानपूर्वक श्राद्ध करके मनुष्य अपनी सहस््रन पीढ़ियोंका उद्धार करके

English

destroyer of the impressions of samsara, the supreme deity of the gods, dweller in the golden-eyed one's house...

अध्याय 152

श्लोक 38

जामदग्न्यः स्वयं सिद्धस्तपसा दग्धकिल्बिषः ।ईश्वरः क्षत्रसंहारभ्रूणहत्यादिकर्मकृत्

jāmadagnyaḥ svayaṃ siddhastapasā dagdhakilbiṣaḥ / īśvaraḥ kṣatrasaṃhārabhrūṇahatyādikarmakṛt

हिन्दी अर्थ

उन्हें विष्णुलोक पहुँचा देता है। रुद्रपद अथवा शुभ ब्रह्मपदमें श्राद्ध करके पुरुष अपने ही साथ अपनी सौ पीढ़ियोंको शिवधाममें पहुँचा देता है। दक्षिणाग्रिपदमें श्राद्ध करनेवाला वाजपेय-यज्ञका

English

Jamadagni's son, himself perfected, whose sin was burned by austerity, Ishvara, doer of the destruction of Kshatriyas, the killing of embryos and similar acts,

अध्याय 152

श्लोक 39

स्वयमेवर्षभो योगी लोकशिक्षापरो द्विजः ।लोकग्लानिकरो जातः कुर्वन्धर्मानुरोधतः

svayamevarṣabho yogī lokaśikṣāparo dvijaḥ / lokaglānikaro jātaḥ kurvandharmānurodhataḥ

हिन्दी अर्थ

और गार्हपत्यपदमें श्राद्ध करनेवाला राजसूय-यज्ञका फल पाता है। चन्द्रपदमें श्राद्ध करके अश्वमेध- यज्ञका फल मिलता है। सत्यपदमें श्राद्ध करनेसे ज्योतिष्टोम-यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है।

English

himself a bull-like yogi, a Brahmin devoted to teaching the world, who became a cause of the world's censure by acting in accordance with dharma.

अध्याय 152

श्लोक 40

नारदो नारदो भूयो भूयो भूयो ऽपि नारदः ।नारायणपरो नारो नरो नरहितो ऽमरः

nārado nārado bhūyo bhūyo bhūyo 'pi nāradaḥ / nārāyaṇaparo nāro naro narahito 'maraḥ

हिन्दी अर्थ

आवसश्यपदमें श्राद्ध करनेवाला चन्द्रलोकको जाता है और इन्द्रपदमें श्राद्ध करके मनुष्य अपने पितरोंको इन्द्रलोक पहुँचा देता है। दूसरे-दूसरे देवताओंके जो पद हैं, उनमें श्राद्ध करनेवाला पुरुष अपने

English

Narada, Narada, again and again Narada: Narada devoted to Narayana, Nara, Nara-benefiting, immortal.

अध्याय 152

श्लोक 41

गौतमो गौतमो विप्र गोपचेष्टापरायणः ।वेदबाह्यार्थसंयुक्तशास्त्री वेदोपकार कृत्

gautamo gautamo vipra gopaceṣṭāparāyaṇaḥ / vedabāhyārthasaṃyuktaśāstrī vedopakāra kṛt

हिन्दी अर्थ

पितरोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचा देता है। सबमें काश्यपपद श्रेष्ठ है। विष्णुपद, रुद्रपद तथा ब्रह्मपदको भी सर्वश्रेष्ठ कहा गया है। मोहिनी! आरम्भ और समाप्तिके दिनमें इनमेंसे किसी एक पदपर श्राद्ध

English

Gautama, Gautama, O Brahmin, intent on herding cows, a scholar associated with non-Vedic themes, who nonetheless helped the Veda,

अध्याय 152

श्लोक 42

वसुष्ठश्चोर्वशीजातो ऽगस्त्यो ऽपि स्वयमीश्वरौ ।येन लोकोपकारार्थं वासिष्ठं शास्त्रमुत्तमम्

vasuṣṭhaścorvaśījāto 'gastyo 'pi svayamīśvarau / yena lokopakārārthaṃ vāsiṣṭhaṃ śāstramuttamam

हिन्दी अर्थ

करना श्राद्धकर्ताके लिये भी श्रेयस्कर होता है

English

Vasishtha, born of Urvashi, Agastya too, themselves Lords, by whom for the benefit of the world the excellent Vasishtha scripture

अध्याय 152

श्लोक 43

कृतं यस्मिन्पुराणानि वेदाः साम्यत्वमागताः ।यः स्वयं रामचन्द्रस्य गुरुः सर्वेश्वरस्य च

kṛtaṃ yasminpurāṇāni vedāḥ sāmyatvamāgatāḥ / yaḥ svayaṃ rāmacandrasya guruḥ sarveśvarasya ca

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें भीष्मजीने विष्णुपदपर श्राद्ध करते समय अपने पितरोंका आवाहन करके विधिपूर्वक श्राद्धु किया और जब वे पिण्डदानके लिये उद्यत हुए, उस समय गयाशिरमें उनके पिता शन्तनुके

English

was made, in which the Puranas and the Vedas attained likeness; who himself was teacher of Ramachandra, Lord of all;

अध्याय 152

श्लोक 44

स कथं गाधिजाशप्तस्तिर्यग्योनिमुपागमत् ।यो दमित्वा विभुर्विन्ध्यं वातापिं सागरं स्थितः

sa kathaṃ gādhijāśaptastiryagyonimupāgamat / yo damitvā vibhurvindhyaṃ vātāpiṃ sāgaraṃ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

भूमिपर ही पिण्ड दिया, क्योंकि शास्त्रमें हाथपर पिण्ड देनेका अधिकार नहीं दिया गया है। भीष्मके इस व्यवहारसे सन्तुष्ट होकर शन्तनु

English

how was he cursed by Gadhi's son and went to an animal womb? He who subdued the Vindhya, who stood at the ocean as Vatapi,

अध्याय 152

श्लोक 45

स कथं मृतकादाता दुष्करं समुपासते ।यो विधिः कर्मसाक्ष्यादिवन्द्यो मान्यः पितामहः

sa kathaṃ mṛtakādātā duṣkaraṃ samupāsate / yo vidhiḥ karmasākṣyādivandyo mānyaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

डटे हुए हो, अत: त्रिकालदर्शी होओ और अन्तमें तुम्हें भगवान् विष्णुकी प्राप्ति हो; साथ ही जब तुम्हारी इच्छा हो, तभी मृत्यु तुम्हारा स्पर्श करे।!' ऐसा कहकर शनन्‍्तनु मुक्त हो गये।

English

how was he, giver to the dead (?), approached for the difficult? The Ordainer who is honoured and revered as witness of karma, the grandfather,

अध्याय 152

श्लोक 46

मोहिनीमोहितो देहमुत्ससर्ज कथं स च ।यः शिवः शिवदः साक्षात्प्रकृतीशः परात्परः

mohinīmohito dehamutsasarja kathaṃ sa ca / yaḥ śivaḥ śivadaḥ sākṣātprakṛtīśaḥ parātparaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीराम रमणीय रुद्रपदमें आकर जब पिण्डदान करनेको उद्यत हुए, उस समय पिता दशरथ स्वर्गसे हाथ फैलाये हुए वहाँ आये। किंतु श्रीरामने उनके हाथमें पिण्ड नहीं दिया। शास्त्रकी

English

how did he, deluded by Mohini, cast off his body? Shiva who is auspicious and gives welfare, directly lord of Nature, higher than the highest,

अध्याय 152

श्लोक 47

स कथं देवपत्नीगः श्मशानाशुभचेष्टितः ।तस्माद्द्विज सदाचारो निषेव्यो विधिना विधिः

sa kathaṃ devapatnīgaḥ śmaśānāśubhaceṣṭitaḥ / tasmāddvija sadācāro niṣevyo vidhinā vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

आज्ञाका उललड्डन न हो जाय, इसलिये उन्होंने रुद्रपदपपर ही उस पिण्डको रखा। तब दशरथने

English

how did he go to the gods' wives, acting inauspiciously in the cremation ground? Therefore, Brahmin, good conduct is to be followed by rule.

अध्याय 152

श्लोक 48

तमहंभावनायुक्तो नो हेयाद्यो विदां वरः ।स शान्तिमाप्नुयादग्र्यां धम्यामुभयसंस्थिताम्

tamahaṃbhāvanāyukto no heyādyo vidāṃ varaḥ / sa śāntimāpnuyādagryāṃ dhamyāmubhayasaṃsthitām

हिन्दी अर्थ

श्रीरामसे कहा--' पुत्र! तुमने मुझे तार दिया। रुद्रपदपर पिण्ड देनेसे मुझे रुद्रलोककी प्राप्ति हुई है। तुम चिरकालतक राज्यका शासन, अपनी प्रजाका पालन तथा दक्षिणासहित यज्ञोंका अनुष्ठान

English

Whoever, filled with the sense of "I", does not abandon... the best of the wise should attain the highest peace, praiseworthy, in both states.

अध्याय 152

श्लोक 49

आपवर्ग्यः स्मृतो धर्मो धनं धर्मैकसाधनम् ।तन्मया साधितो धर्मः सर्वोत्तमधनात्मना

āpavargyaḥ smṛto dharmo dhanaṃ dharmaikasādhanam / tanmayā sādhito dharmaḥ sarvottamadhanātmanā

हिन्दी अर्थ

करके अपने विष्णुलोकको जाओगे। तुम्हारे साथ अयोध्याके सब लोग, कीड़े-मकोड़ेतक वैकुण्ठधाममें जायँगे।” श्रीरामसे ऐसा कहकर राजा दशरथ परम उत्तम रुद्रलोकको चले गये।

English

Dharma is held to give liberation; wealth is the one means of dharma. That dharma was accomplished by me with the wealth that is the best of all.

अध्याय 152

श्लोक 50

शृणु विप्रात्र धर्मस्य गतिं सूक्ष्मां वदाम्यहम् ।यदा समागतो भर्ता मम कन्यां समाहरन्

śṛṇu viprātra dharmasya gatiṃ sūkṣmāṃ vadāmyaham / yadā samāgato bhartā mama kanyāṃ samāharan

हिन्दी अर्थ

कनकेश, केदार, नारसिंह और वामन--इनकी रथमार्गमें पूजा करके मनुष्य अपने समस्त पितरोंका उद्धार कर देता है। जो गयाशिरमें जिनके नामसे पिण्ड देते हैं, उनके वे पितर यदि नरकमें हों तो

English

Hear, Brahmin, the subtle course of dharma which I tell: when my husband came, carrying off a maiden,

अध्याय 152

श्लोक 51

त्वां पश्यन् निजकर्मस्थं को ऽपि दोषो न तस्य वै ।मया पृष्टः कथं नाम कन्येयं समुपाहृता

tvāṃ paśyan nijakarmasthaṃ ko 'pi doṣo na tasya vai / mayā pṛṣṭaḥ kathaṃ nāma kanyeyaṃ samupāhṛtā

हिन्दी अर्थ

स्वर्गमें जाते हैं और स्वर्गमें हों तो मोक्षलाभ करते हैं। जो गयाशिरमें कन्द, मूल, फल आदिढके द्वारा शमीपत्रके बराबर भी पिण्ड देता है, वह अपने पितरोंको स्वर्गलोकमें पहुँचा देता है। जहाँ विष्णु

English

seeing you in your own duty, he had no fault at all. When I asked him how the girl had been brought,

अध्याय 152

श्लोक 52

तदा तेन मृषा वाक्यमुक्तं मद्भक्षणार्थकम् ।तन्निशम्याह मां बद्धा स्वयं चास्थानि दर्शनात्

tadā tena mṛṣā vākyamuktaṃ madbhakṣaṇārthakam / tanniśamyāha māṃ baddhā svayaṃ cāsthāni darśanāt

हिन्दी अर्थ

आदिके पद दिखायी देते हैं, वहाँ उनके आगे जिनके पदपर श्राद्ध किया जाता है, उन्हींके लोकोंमें मनुष्य अपने पितरोंको भेजता है। इन पदोंके द्वारा सर्वत्र मुण्डपृष्ठ पर्वत ही लक्षित होता

English

then he told an untrue word meant for my eating her. Hearing that, she tied me and seeing my bones by herself...

अध्याय 152

श्लोक 53

ये वदन्ति च दांपत्ये भार्या मोक्षविरोधिनी ।न ते तत्त्वदृशो ज्ञेया न सा भार्या विरोधिनी

ye vadanti ca dāṃpatye bhāryā mokṣavirodhinī / na te tattvadṛśo jñeyā na sā bhāryā virodhinī

हिन्दी अर्थ

है। वहाँ पूजित होनेवाले पितर ब्रह्मलोकको प्राप्त होते हैं। एक मुनि मुण्डपृष्ठमें कौद्धरूपसे तपस्या करते थे। उनके चरणोंका चिह् जहाँ लक्षित होता है, वह क्रौक्षपद माना गया है। भगवान्

English

Those who say that in marriage the wife is an obstacle to liberation are not to be known as seers of truth; she is no obstructing wife.

अध्याय 152

श्लोक 54

भार्या समुद्धरेत्पापात्पतन्तं निरये पतिम् ।सा भार्यान्या कर्मवल्लीरूपा संसारदायीनी

bhāryā samuddharetpāpātpatantaṃ niraye patim / sā bhāryānyā karmavallīrūpā saṃsāradāyīnī

हिन्दी अर्थ

विष्णु आदिके पद यहाँ लिड्डरूपमें स्थित हैं।

English

A wife should save her husband falling into hell from sin; the other wife, in the form of the creeper of karma, gives samsara.

अध्याय 152

श्लोक 55

पापं किमत्र तन्मत्तः सम्यक्छृणु स्वयं वर ।अलीकं नैव वक्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि

pāpaṃ kimatra tanmattaḥ samyakchṛṇu svayaṃ vara / alīkaṃ naiva vaktavyaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi

हिन्दी अर्थ

श्राद्ध करना चाहिए। मोहिनी ! यह चौथे दिनका कृत्य बताया गया है। इसे करके मनुष्य पवित्र एवं श्राद्धकर्मका अधिकारी होता है और श्राद्ध करनेपर वह ब्रह्मलोकका भागी होता है। शिलापर

English

"What sin is in this? Hear it well from me yourself, best one. A falsehood should never be spoken, even with life in the throat.

अध्याय 152

श्लोक 56

सत्यमेवाचरेत्सत्ये साक्षाद्धर्मे व्यवस्थितः ।सत्ये समास्थितो ब्रह्मा सत्ये सन्तः समास्थिताः

satyamevācaretsatye sākṣāddharme vyavasthitaḥ / satye samāsthito brahmā satye santaḥ samāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित तीर्थोमें स्नान और तर्पण करके जिनके लिये पिण्डदानपूर्वक श्राद्ध किया जाता है, वे ब्रह्मलोकको प्राप्त होते हैं और वहाँ कल्पपर्यन्त सानन्द निवास करते हैं।

English

One should practise truth alone, established in truth, which is dharma directly. Brahma stands in truth, the good stand in truth.

अध्याय 152

श्लोक 57

सत्ये समास्थितं विश्वं सर्वदा सचराचरम् ।सत्यं ब्रूयादिति वचो वेदान्तेषु प्रगीयते

satye samāsthitaṃ viśvaṃ sarvadā sacarācaram / satyaṃ brūyāditi vaco vedānteṣu pragīyate

हिन्दी अर्थ

गयामें पाँचवें दिनका कृत्य, गयाके विभिन्न तीर्थोकी पृथक्ू-पृथक् महिमा

English

The whole world, moving and unmoving, always stands in truth. 'Speak the truth' — this saying is sung in the Vedanta.

अध्याय 152

श्लोक 58

सत्यं ब्रह्मस्वरूपं हि तत्सत्यमभिधीमहि ।सत्यं तु सर्वदा विप्र मङ्गलं मङ्गलप्रदम्

satyaṃ brahmasvarūpaṃ hi tatsatyamabhidhīmahi / satyaṃ tu sarvadā vipra maṅgalaṃ maṅgalapradam

हिन्दी अर्थ

पुरोहित वसु कहते हैं--मोहिनी ! पाँचवें दिन मनुष्य गदालोल-तीर्थमें पूर्ववत् स्नान आदि करके अक्षयवटके समीप पिण्डदानपूर्वक श्राद्ध करे। वहाँ श्राद्ध आदि करके वह अपने पितरोंको

English

Truth is of the nature of Brahman; let us meditate on that truth. Truth, O Brahmin, is always auspicious and the giver of auspiciousness.

अध्याय 152

श्लोक 59

असत्यमात्मक्षयदं सद्यः प्रत्ययकारकम् ।स्त्रीषु सत्यं न वक्तव्यं तत्रापि शृणु कारणम्

asatyamātmakṣayadaṃ sadyaḥ pratyayakārakam / strīṣu satyaṃ na vaktavyaṃ tatrāpi śṛṇu kāraṇam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकमें पहुँचा देता है। वहाँ ब्राह्मणोंको भोजन करावे और उनकी पूजा करे। अक्षयवटके निकट श्राद्ध करके एकाग्रचित्त हो वटेश्वरका दर्शन, नमस्कार तथा पूजन करे। ऐसा करनेसे श्राद्धकर्ता

English

Untruth destroys the self and quickly creates conviction; truth is not to be told to women — hear the reason there too.

अध्याय 152

श्लोक 60

निधिं स्त्रियै न कथयेदित्यादौ दोषवारणम् ।उक्तं तद्धर्मजनकं धर्मसूक्ष्मत्वदर्शकम्

nidhiṃ striyai na kathayedityādau doṣavāraṇam / uktaṃ taddharmajanakaṃ dharmasūkṣmatvadarśakam

हिन्दी अर्थ

पुरुष अपने पितरोंको अक्षय तथा सनातन त्रह्मलोकमें भेज देता है। (गदालोल-तीर्थमें स्नान करते समय इस प्रकार प्रार्थना करनी चाहिए--)

English

'One should not tell a treasure to a woman' — in the beginning a prevention of fault is said; it generates dharma and shows the subtlety of dharma.

अध्याय 152

श्लोक 61

कुशा द्विजा जलं वह्निर्वेदा भूकालदिक्सुराः ।साक्ष्ये यत्र विवाहेषु दांपत्यं तदुदीरितम्

kuśā dvijā jalaṃ vahnirvedā bhūkāladiksurāḥ / sākṣye yatra vivāheṣu dāṃpatyaṃ tadudīritam

हिन्दी अर्थ

र्रानं करोमि शुद्धवर्थमक्षय्याय स्वराप्तये। एकान्तरे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया॥

English

Kusha, Brahmins, water, fire, the Vedas, earth, time, directions and gods as witnesses: where in marriages these are, that is called marriage.

अध्याय 152

श्लोक 62

समङ्गीकरणं कर्म विवाहे तु विधीयते ।स्त्रीपुंसोर्द्विजसंस्कारे निर्दिष्टं गुरुशिष्ययोः

samaṅgīkaraṇaṃ karma vivāhe tu vidhīyate / strīpuṃsordvijasaṃskāre nirdiṣṭaṃ guruśiṣyayoḥ

हिन्दी अर्थ

संसारवृक्षशस्त्रायाशेषपापक्षयाय च॥ अक्षय्यब्रह्मदात्रे च नमो5क्षय्यवटाय वै।

English

The rite of 'accepting together' is prescribed in marriage; in the twice-born initiation it is shown for teacher and disciple of woman and man.

अध्याय 152

श्लोक 63

तस्मात्परस्परं ज्ञेयो गुरुशिष्यौ वधूवरौ ।नानयोरणुमात्रो ऽपि भेदो बोध्यो विजानता

tasmātparasparaṃ jñeyo guruśiṣyau vadhūvarau / nānayoraṇumātro 'pi bhedo bodhyo vijānatā

हिन्दी अर्थ

“जहाँ भगवान्की गदा धोयी गयी है, उस गदालोल नामक श्रेष्ठ महातीर्थमें मैं आत्मशुद्धि तथा अक्षय स्वर्गकी प्राप्तिक लिये स्नान करता हूँ। जो बालरूप धारण करके वटकी शाखाके

English

Therefore bride and groom are to be known as teacher and disciple of each other; not even an atom of difference between them is to be perceived by the knower.

अध्याय 152

श्लोक 64

तत्तत्कर्मानुरूपत्वात्प्राधान्यस्त्रीनियोज्ययोः ।क्वचिद्व्यत्ययदोषश्चेद्दैवमेवात्र कारणम्

tattatkarmānurūpatvātprādhānyastrīniyojyayoḥ / kvacidvyatyayadoṣaśceddaivamevātra kāraṇam

हिन्दी अर्थ

अग्रभागपर एकान्त स्थलमें योगनिद्राके द्वारा शयन करते हैं, उन योगशायी अश्रीहरिको नमस्कार है। जो संसाररूपी वृक्षका उच्छेद करनेके लिये शस्त्ररूप हैं, जो समस्त पापोंका

English

By conformity to each one's action, in the primacy of woman and of the appointed, if there is a fault of reversal, fate alone is the cause here.

अध्याय 152

श्लोक 65

दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।दैवं तत्पूर्वजन्मानि संचिताः कर्मवासनाः

daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam / daivaṃ tatpūrvajanmāni saṃcitāḥ karmavāsanāḥ

हिन्दी अर्थ

नाश तथा अक्षय ब्रह्मलोक प्रदान करनेवाले हैं, उन अक्षयवटस्वरूप श्रीहरिको नमस्कार है।' (इसके बाद लिड्डस्वरूप प्रपितामहको नमस्कार करे--)

English

The whole world with gods, demons and men is subject to fate. Fate is the impressions of actions accumulated in earlier births.

अध्याय 152

श्लोक 66

प्राप्तं निषेवन्नन्योन्यं वर्तते कामकारकम् ।शुभं वाप्यशुभं विप्र तं तु शान्तं विदुर्बुधाः

prāptaṃ niṣevannanyonyaṃ vartate kāmakārakam / śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vipra taṃ tu śāntaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

कलौ माहेश्वरा लोका येन तस्माद गदाधरः: ।

English

Each, enjoying what is gained, acts as the doer of desire; whether auspicious or inauspicious, O Brahmin, the wise know that as peace.

अध्याय 152

श्लोक 67

शान्तः सत्यसमाचारो जन्तुर्लोकप्रतारकः ।एवमादि विदित्वा तु नायं भर्ता निपातितः

śāntaḥ satyasamācāro janturlokapratārakaḥ / evamādi viditvā tu nāyaṃ bhartā nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

“कलियुगमें लोग प्रायः शिवभक्त होते हैं,

English

A peaceful creature of true conduct is a saviour of the world. Knowing this, this husband was not killed by me;

अध्याय 152

श्लोक 68

कन्यात्वध्वंसकात्पापात्पूतो मदुपकारतः ।गतिं प्रयातः कृतिनां त्वद्धस्तविनिपातितः

kanyātvadhvaṃsakātpāpātpūto madupakārataḥ / gatiṃ prayātaḥ kṛtināṃ tvaddhastavinipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिये भगवान् गदाधर वहाँ शिवलिड्डरूपमें प्रकट हुए हैं। प्रभो! आप पितामह ब्रह्माके भी पिता होनेसे प्रपितामहरूप हैं। मैं आपको प्रणाम

English

purified by being freed from the sin of destroying virginity, by my service, he has gone, struck down by your hand, to the state of the meritorious.

अध्याय 152

श्लोक 69

मया तूपकृतं पत्ये जानन्त्या धर्मसूक्ष्यताम् ।त्वत्प्राणरक्षणे धर्मो ममाभूद्द्विजसत्तम

mayā tūpakṛtaṃ patye jānantyā dharmasūkṣyatām / tvatprāṇarakṣaṇe dharmo mamābhūddvijasattama

हिन्दी अर्थ

इस मन्त्रसे उन प्रपितामहदेवको नमस्कार करके मनुष्य अपने पितरोंको रुद्रलोकमें पहुँचा देता है। हेति नामसे प्रसिद्ध एक असुर था; भगवान्ने अपनी गदासे उस असुरके मस्तकके दो टुकड़े

English

I, knowing the subtlety of dharma, did a favour for my husband; in saving your life, O best of Brahmins, dharma was mine.

अध्याय 152

श्लोक 70

तेन धर्मेण किं प्राप्तमिति सम्यङ्निबोध मे ।राक्षसीं योनिमापन्ना राक्षसस्य प्रिया ह्यहम्

tena dharmeṇa kiṃ prāptamiti samyaṅnibodha me / rākṣasīṃ yonimāpannā rākṣasasya priyā hyaham

हिन्दी अर्थ

कर दिये। तत्पश्चात् जहाँ वह गदा धोयी गयी, वह गदालोल नामसे विख्यात श्रेष्ठ तीर्थ हो गया। हेति राक्षस ब्रह्माजीका पुत्र था। उसने बड़ी अद्भुत तपस्या की। तपस्यासे वरदायक ब्रह्मा आदि

English

Hear well what was obtained by that dharma: I had attained a demoness's womb as the demon's beloved,

अध्याय 152

श्लोक 71

कामरूपा ब्राह्मणी तु संजाता धर्मकारणात् ।धर्मकामदुघा धेनुः संतोषो नन्दनं वनम्

kāmarūpā brāhmaṇī tu saṃjātā dharmakāraṇāt / dharmakāmadughā dhenuḥ saṃtoṣo nandanaṃ vanam

हिन्दी अर्थ

हैत्य आदिसे, शस्त्र आदिसे, नाना प्रकारके मनुष्योंसे तथा विष्णु और शिव आदिके चक्र एवं त्रिशूल

English

but a Brahmin woman of desired form was born by the force of dharma. Dharma is the wish-granting cow; contentment is the garden Nandana;

अध्याय 152

श्लोक 72

विद्या मोक्षकरी प्रोक्ता तृष्णा वैतरणी नदी ।वैतरण्यां पतन्भर्ता मयोद्धृत इहाभवत्

vidyā mokṣakarī proktā tṛṣṇā vaitaraṇī nadī / vaitaraṇyāṃ patanbhartā mayoddhṛta ihābhavat

हिन्दी अर्थ

होऊँ।' 'तथास्तु” कहकर देवता अन्तर्धान हो गये। तब हेतिने देवताओंको जीत लिया और स्वयं इन्द्रपदका उपभोग करने लगा। तब ब्रह्मा और शिव आदि देवता भगवान् विष्णुकी शरणमें

English

knowledge is declared the giver of liberation; thirst is the river Vaitarani. Falling into the Vaitarani, my husband was lifted by me; he became here (a good man).

अध्याय 152

श्लोक 73

अस्याश्चोपकृतं विप्र वर्णोत्तमनिवेशनात् ।इयं त्वसंगिनी भार्या भविष्यति पितुर्गृहे

asyāścopakṛtaṃ vipra varṇottamaniveśanāt / iyaṃ tvasaṃginī bhāryā bhaviṣyati piturgṛhe

हिन्दी अर्थ

गये और बोले--' भगवन्! हेतिका वध कीजिये।'

English

And for this one, O Brahmin, having been placed in a house of the highest class, she will be a wife, unattached, in her father's house.

अध्याय 152

श्लोक 74

अहं तवास्याश्च सदा रक्षिका धर्मबोधिनी ।मत्संगमात्पूर्वमेव या भार्या विप्र ते ऽभवत्

ahaṃ tavāsyāśca sadā rakṣikā dharmabodhinī / matsaṃgamātpūrvameva yā bhāryā vipra te 'bhavat

हिन्दी अर्थ

भगवानने कहा--' देवताओ ! हेति तो समस्त सुर और असुरोंके लिये अवध्य है। तुम लोग मुझे कोई ब्रह्माजीका अस्त्र दो, जिससे मैं हेतिको

English

I shall always be the guardian of you and her, teacher of dharma. She who was your wife before union with me,

अध्याय 152

श्लोक 75

इयं त्वत्संगिनी भार्या भविष्यति वरानना ।सापि तिर्यग्गतिं प्राप्य मुच्यते मदनुग्रहात्

iyaṃ tvatsaṃginī bhāryā bhaviṣyati varānanā / sāpi tiryaggatiṃ prāpya mucyate madanugrahāt

हिन्दी अर्थ

उनके ऐसा कहनेपर ब्रह्मादि देवताओंने भगवान् विष्णुको वह गदा दे दी और कहा--उपेन्दर! आप हेतिको मार डालिये।' देवताओंके ऐसा कहनेपर भगवान्ने वह गदा धारण की। फिर

English

this one will be your companion wife, fair-faced one; she too, having reached an animal state, is freed by my favour.

अध्याय 152

श्लोक 76

अहं पुरा भवे ऽभूवं रमणी लोकसुन्दरी ।कन्दलीति च विख्याता तनयौर्वमुनेर्द्विज

ahaṃ purā bhave 'bhūvaṃ ramaṇī lokasundarī / kandalīti ca vikhyātā tanayaurvamunerdvija

हिन्दी अर्थ

युद्धमें गदाधरने गदासे हेतिको मारकर देवताओंको

English

I, long ago in a former life, was a woman, the beauty of the world, known as Kandali, daughter of the sage Aurva, O Brahmin.

अध्याय 152

श्लोक 77

तपः प्रभावात्संजाता यमला मिथुनन्धरा ।पुरुषो मे सहभवो दमितो धर्मकारणात्

tapaḥ prabhāvātsaṃjātā yamalā mithunandharā / puruṣo me sahabhavo damito dharmakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर महानदीमें स्थित गायत्री-तीर्थमें उपवासपूर्वक स्नान करके गायत्रीदेवीके समक्ष

English

By the power of austerity I became a twin-bearer; my male companion was tamed for the cause of dharma.

अध्याय 152

श्लोक 78

तेनैवौर्वेण शिष्टाहं दत्ता दुर्वाससे भवम् ।तं पतिं प्राप्य विप्रेन्द्र प्राक्कर्मवशागा ह्यहम्

tenaivaurveṇa śiṣṭāhaṃ dattā durvāsase bhavam / taṃ patiṃ prāpya viprendra prākkarmavaśāgā hyaham

हिन्दी अर्थ

सन्ध्योपासना करे। वहाँ पिण्डदानपूर्वक श्राद्ध करके मनुष्य अपने कुलको ब्राह्मणत्वकी ओर ले जाता है। समुद्यत-तीर्थमें स्नान करके सावित्री- देवीके समक्ष मध्याहकालकी सन्ध्योपासना करके

English

By that same Aurva I, the remaining one, was given to Durvasas. Having got him as husband, O best of Brahmins, I fell under the force of past karma;

अध्याय 152

श्लोक 79

कलहाभिरता पत्या शप्ता भस्मत्वमागता ।किञ्चित्पापावशेषेण राक्षसीं योनिमागता

kalahābhiratā patyā śaptā bhasmatvamāgatā / kiñcitpāpāvaśeṣeṇa rākṣasīṃ yonimāgatā

हिन्दी अर्थ

द्विज अपने पितरोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचा देता है तत्पश्चात् प्राची सरस्वतीमें स्नान करके सरस्वती- देवीके समक्ष सायंकालीन सन्ध्योपासना करके मनुष्य अपने कुलको सर्वज्ञताकी प्राप्ति कराता है।

English

delighting in quarrels, cursed by my husband, I became ashes; with a remnant of sin I came into a she-demon's womb.

अध्याय 152

श्लोक 80

तत्र योनौ मया लब्धो भर्तायं राक्षसाधिपः ।गोभिलो नाम तेजस्वी स त्वया विनिपातितः

tatra yonau mayā labdho bhartāyaṃ rākṣasādhipaḥ / gobhilo nāma tejasvī sa tvayā vinipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

वह अनेक जन्मोंतक किये हुए सन्ध्यालोपजनित पापसे सर्वथा शुद्ध हो जाता है। विशालामें लेलिहान-तीर्थमें, भरताश्रममें पदाद्धित-तीर्थमें, मुण्डपृष्ठमें गदाधरके समीप, आकाशगजझ्जातीर्थमें

English

In that womb I got this husband, king of demons, the brilliant Gobhila, who has been struck down by you.

अध्याय 152

श्लोक 81

शोपो ऽस्य पूर्ववयसिबभूव द्विजसत्तम ।कस्याश्चिद्राजकन्यायाः स्त्रियाऽरब्धा मृतिस्तव

śopo 'sya pūrvavayasibabhūva dvijasattama / kasyāścidrājakanyāyāḥ striyā'rabdhā mṛtistava

हिन्दी अर्थ

तथा गिरिकर्ण आदियें श्राद्ध एवं पिण्डदान करनेवाला, गोदा वैतरणीमें स्नान करनेवाला एवं देवनदीमें, गोप्रचारमें, मानसतीर्थमें, पदस्वरूप-तीर्थोमें, पुष्करिणीमें, गदालोल-तीर्थमें, अमरतीर्थमें, कोटितीर्थमें

English

His curse in youth, O best of Brahmins; for a certain king's daughter, the woman's death was begun by you.

अध्याय 152

श्लोक 82

अहं तु राक्षसीभावरहिता पूर्वकर्मणः ।शुभस्य बलमापन्ना जाता तव सहायिनी

ahaṃ tu rākṣasībhāvarahitā pūrvakarmaṇaḥ / śubhasya balamāpannā jātā tava sahāyinī

हिन्दी अर्थ

तथा रुक्‍्मकुण्डमें पिण्ड देनेवाला पुरुष अपने पितरोंको स्वर्गलोकमें पहुँचा देता है। सुलोचने ! मार्कण्डेयेश्वर तथा कोटीश्वरको नमस्कार करके मनुष्य अपने पितरोंको तार देता है तथा पुण्यदायिनी

English

I, freed from the she-demon state by the strength of my earlier good deed, became your helper.

अध्याय 152

श्लोक 83

दुःखिताहं कृता भर्त्रा कुमार्याहरणात्पुरा ।भार्याथ पापिना ब्रह्मंस्तेन व्यापादितो मया

duḥkhitāhaṃ kṛtā bhartrā kumāryāharaṇātpurā / bhāryātha pāpinā brahmaṃstena vyāpādito mayā

हिन्दी अर्थ

पाण्डुशिलाका दर्शनमात्र करनेसे मानव अपने नरकनिवासी पितरोंको भी पवित्र करके उन्हें स्वर्गलोकमें पहुँचाता है। पाण्डुशिलाके विषयमें यह उद्बार प्रकट करके राजा पाण्डु अविनाशी

English

I was made unhappy by my husband, because he had carried off the maiden before; then, O Brahmin, that sinner was killed by me.

अध्याय 152

श्लोक 84

विश्वस्तो हि यतस्त्वं वै मम सर्वेण चेतसा ।ततस्त्वां गोपयिष्यामि सर्वभावेन कामुक

viśvasto hi yatastvaṃ vai mama sarveṇa cetasā / tatastvāṃ gopayiṣyāmi sarvabhāvena kāmuka

हिन्दी अर्थ

शाश्वत पदको प्राप्त हुए थे। घृतकुल्या, मधुकुल्या, देविका और महानदी--ये शिलामें संगत होकर मधुसर्रवा कही गयी हैं। वहाँ स्नान करनेसे मानव दस हजार अश्वमेध-यज्ञोंका फल पाता है।

English

Because you trusted me with all your heart, therefore I shall protect you with my whole being, lover.

अध्याय 152

श्लोक 85

एष ते शपथः सत्यः पञ्चभूतोपसाक्षिकः ।कृत्स्नस्य पुरुषस्येह सन्निधौ व्याहृतो मया

eṣa te śapathaḥ satyaḥ pañcabhūtopasākṣikaḥ / kṛtsnasya puruṣasyeha sannidhau vyāhṛto mayā

हिन्दी अर्थ

दशाश्रमेधतीर्थ और हंसतीर्थमें श्राद्ध करनेसे श्राद्धकर्ता स्वर्गलोकमें जाता है। मतद्गपदमें श्राद्ध करनेवाला पुरुष ब्रह्मलोकका निवासी होता है। ब्रह्माजीने विष्णु आदिके साथ शमीगर्भमें अग्रिका

English

This is my true oath, witnessed by the five elements, spoken by me in the presence of the whole Person here.

अध्याय 152

श्लोक 86

न करोषि द्विजश्रेष्ठ संविदं ह्यन्यथा क्वचित् ।मद्वाक्ये भवता स्थेयं सर्वकृत्येषु मानद

na karoṣi dvijaśreṣṭha saṃvidaṃ hyanyathā kvacit / madvākye bhavatā stheyaṃ sarvakṛtyeṣu mānada

हिन्दी अर्थ

मन्थन करके एक नूतन तीर्थको उत्पन्न किया, जो मन्थोकुण्डके नामसे विख्यात है। वह पितरोंको

English

O best of Brahmins, do not ever act otherwise in agreement; you must stay by my word in all affairs, honourable one."

अध्याय 152

श्लोक 87

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राक्षस्या परिभाषितम् ।प्रतिपेदे वचः सर्वं यत्कृतं हि तया तदा

etacchrutvā tu vacanaṃ rākṣasyā paribhāṣitam / pratipede vacaḥ sarvaṃ yatkṛtaṃ hi tayā tadā

हिन्दी अर्थ

मुक्ति देनेवाला तीर्थ है। वहाँ स्नान करके तर्पण और पिण्डदान करनेसे मनुष्य मोक्षका भागी होता है। रामेथ्रर और करकेश्वरको नमस्कार करके मानव अपने पितरोंको स्वर्गमें भेज देता

English

Hearing these words spoken by the she-demon, he accepted all that she had done then.

अध्याय 152

श्लोक 88

ततः सा राक्षसी सर्वं संप्रगृह्य गुहाधनम् ।करेणुरूपिणी भूत्वा पृष्ठे कृत्वा पतिं मम

tataḥ sā rākṣasī sarvaṃ saṃpragṛhya guhādhanam / kareṇurūpiṇī bhūtvā pṛṣṭhe kṛtvā patiṃ mama

हिन्दी अर्थ

है। गयाकूपमें पिण्डदान करनेसे अश्वमेध-यज्ञका फल प्राप्त होता है। भस्मकूटमें भस्मस्नान करनेसे मनुष्य अपने पितरोंका उद्धार कर देता है। निःक्षीरा-संगममें स्नान करनेवाले मनुष्यके सारे

English

Then the she-demon, taking all the treasure of the cave, having become a female elephant and placing my husband on her back,

अध्याय 152

श्लोक 89

तया सह विशालाक्ष्या रत्नावल्या मुदान्विता ।ययावाकाशमार्गेण काशीमभि मुलोचने

tayā saha viśālākṣyā ratnāvalyā mudānvitā / yayāvākāśamārgeṇa kāśīmabhi mulocane

हिन्दी अर्थ

पाप धुल जाते हैं। रामपुष्करिणीमें श्राद्ध करनेवाला पुरुष अपने पितरोंको ब्रह्मलोकमें पहुँचाता है। वशिष्ठतीर्थमें वशिष्ठेश्रको प्रणाम करके मनुष्य अश्वमेध-यज्ञके पुण्यका भागी होता है। धुनेकारण्यमें

English

with that wide-eyed one, with a jewel necklace, joyful, went by the sky path toward Kashi, O lovely-eyed one.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।