Skanda Purana
108
अध्याय 108 / 116

Adhyaya 108

25 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ25 श्लोक

अध्याय 108

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे चन्द्रादित्येश्वरमहिमानुवर्णनो नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय १०८ मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र यमहासमनुत्तमम् ।सर्वपापहरं पार्थ रेवायास्तटम् आश्रितम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe candrādityeśvaramahimānuvarṇano nāma saptādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 108 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra yamahāsamanuttamam / sarvapāpaharaṃ pārtha revāyāstaṭam āśritam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereafter, O king, one should go to the excellent Rohini Tirtha well-known in all the three worlds and extremely destructive of all sins.

अध्याय 108

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: यमहासं कथं जातं पृथिव्यां मुनिपुङ्गव ।एतत् सर्वं समाख्याहि मम कौतूहलं परम्

yudhiṣṭhira uvāca: yamahāsaṃ kathaṃ jātaṃ pṛthivyāṃ munipuṅgava / etat sarvaṃ samākhyāhi mama kautūhalaṃ param

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

These words of the Lotus-navelled One were listened to by Lord (Brahma), O descendant of Bharata. He remem¬ bered (seven sages and) mentally created the seven sages with a desire for the welfare (of the worlds). These wise ones were remembered in this order: Pulastya, Pulaha, Kratu, Pracetas, Vasistha, Bhrgu and Narada.

अध्याय 108

श्लोक 3

मार्कण्डेय उवाच: साधु साधु महाभाग पृष्टं ते धर्मनन्दन ।स्नानार्थं नर्मदायां तु आगतस् ते पिता पुरा

mārkaṇḍeya uvāca: sādhu sādhu mahābhāga pṛṣṭaṃ te dharmanandana / snānārthaṃ narmadāyāṃ tu āgatas te pitā purā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

She made her body emaciated through fasts for a single night, three nights together, six nights, twelve nights, a fortnight and even for months.

अध्याय 108

श्लोक 4

रजकेन यथा धौतं निर्मलं वसनं भवेत् ।तथैव पश्यता राजन् रेवाजलम् अनुत्तमम्

rajakena yathā dhautaṃ nirmalaṃ vasanaṃ bhavet / tathaiva paśyatā rājan revājalam anuttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

As a garment washed by a washerman becomes spotless, so, O king, as he gazed at the unsurpassed water of the Reva,

अध्याय 108

श्लोक 5

हास्यं कृतं यमेनाथ उत्थितं लिङ्गम् उत्तमम् ।ततस् तदा हि राजेन्द्र वागुवाचा ऽशरीरिणी

hāsyaṃ kṛtaṃ yamenātha utthitaṃ liṅgam uttamam / tatas tadā hi rājendra vāguvācā 'śarīriṇī

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yama laughed, and an excellent linga rose up; then, king of kings, a bodiless voice spoke:

अध्याय 108

श्लोक 6

यमहासम् इदं तीर्थं ख्यातिं यास्यति सर्वदा ।स्नापयित्वा शिवं तत्र यमः स्वर्गं जगाम ह

yamahāsam idaṃ tīrthaṃ khyātiṃ yāsyati sarvadā / snāpayitvā śivaṃ tatra yamaḥ svargaṃ jagāma ha

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"This holy place, Yamahasa, will always be renowned." Having bathed Shiva there, Yama went to heaven.

अध्याय 108

श्लोक 7

यमहासे तु राजेन्द्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।विशेषादाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

yamahāse tu rājendra jitakrodho jitendriyaḥ / viśeṣādāśvine māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

At Yamahasa, king of kings, one who has conquered anger and the senses, especially on the fourteenth of the dark fortnight in the month of Ashvina,

अध्याय 108

श्लोक 8

उपोष्य परया भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ।रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपं देवस्य बोधयेत्

upoṣya parayā bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate / rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā dīpaṃ devasya bodhayet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

fasting with supreme devotion is freed from all sins. Keeping vigil at night one should light a lamp for the god

अध्याय 108

श्लोक 9

घृतेन चैव राजेन्द्र शृणु तस्यैव यत्फलम् ।मुच्यते सर्वपापैस् तु अगम्यागमनोद्भवैः

ghṛtena caiva rājendra śṛṇu tasyaiva yatphalam / mucyate sarvapāpais tu agamyāgamanodbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with ghee, king of kings; hear its fruit: one is freed from all sins arising from going to those one should not go to,

अध्याय 108

श्लोक 10

अभक्ष्यभक्षणैः पापैः पापैर् वा पेयसम्भवैः ।अवाह्यवाहनेयच् च अद्रोह्य द्रोहणे तथा

abhakṣyabhakṣaṇaiḥ pāpaiḥ pāpair vā peyasambhavaiḥ / avāhyavāhaneyac ca adrohya drohaṇe tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

from eating what should not be eaten, from what arises from drink, from driving what should not be driven and from betraying those who should not be betrayed;

अध्याय 108

श्लोक 11

स्नानमात्रेण तच् चैव नश्येत् पापमनेकधा ।यमलोकं न पश्येच् च न त्यजेत् पाण्डुनन्दन

snānamātreṇa tac caiva naśyet pāpamanekadhā / yamalokaṃ na paśyec ca na tyajet pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by bathing alone that manifold sin perishes; one does not see Yama's world, nor leave this, delight of Pandu.

अध्याय 108

श्लोक 12

बहूनां परमं गुप्तं तीर्थं भूम्यां नृपात्मज ।तद् अक्षयफलं तेषां यमहासे प्रदायिनाम्

bahūnāṃ paramaṃ guptaṃ tīrthaṃ bhūmyāṃ nṛpātmaja / tad akṣayaphalaṃ teṣāṃ yamahāse pradāyinām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

It is a holy place on earth supremely hidden from many, prince; for those who give at Yamahasa the fruit is imperishable.

अध्याय 108

श्लोक 13

अमावास्यां जितक्रोधो यस् तु पूजयते द्विजान् ।भूमिदानेन यो भक्त्या तिलदानेन भारत

amāvāsyāṃ jitakrodho yas tu pūjayate dvijān / bhūmidānena yo bhaktyā tiladānena bhārata

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever, having conquered anger, honours brahmins on the new moon, with the gift of land with devotion or the gift of sesame, O Bharata,

अध्याय 108

श्लोक 14

कृष्णाजिनप्रदानेन तिलधेनुप्रदानतः ।वसुभे वृद्धियोगे च ये प्रदास्यन्ति भक्तितः

kṛṣṇājinapradānena tiladhenupradānataḥ / vasubhe vṛddhiyoge ca ye pradāsyanti bhaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

with the gift of a black antelope skin or the gift of a sesame cow — those who give with devotion under a good asterism and at the vriddhi yoga

अध्याय 108

श्लोक 15

ओदनं वारि धूर्वाहं हयं चापि महाबलम् ।कन्यां वस्त्रमजां गां वै महिषीम् अथवाश्विनीम्

odanaṃ vāri dhūrvāhaṃ hayaṃ cāpi mahābalam / kanyāṃ vastramajāṃ gāṃ vai mahiṣīm athavāśvinīm

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

cooked rice, water, a draught ox, a mighty horse, a maiden, clothing, a goat, a cow, a she-buffalo or a mare —

अध्याय 108

श्लोक 16

ये यच्छन्ति नृपश्रेष्ठ नोपसर्पन्ति ते यमम् ।यमो ऽपि भवति प्रीतो जन्मजन्म युधिष्ठिर

ye yacchanti nṛpaśreṣṭha nopasarpanti te yamam / yamo 'pi bhavati prīto janmajanma yudhiṣṭhira

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

those who give these, best of kings, do not come near Yama; and Yama too is pleased with them in birth after birth, Yudhishthira.

अध्याय 108

श्लोक 17

यमस्य वाहनं स्त्रीं च महिषीं तत्र भारत ।तस्य दानेन सततं यमः प्रीतो भवेन् नृप

yamasya vāhanaṃ strīṃ ca mahiṣīṃ tatra bhārata / tasya dānena satataṃ yamaḥ prīto bhaven nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yama's mount, the female buffalo, O Bharata — by giving her there Yama is always pleased, O king;

अध्याय 108

श्लोक 18

न स याति यमे लोके यदि पापैः समाश्रितः ।एतस्मात् कारणात् पार्थ महिषीदानं उत्तमम्

na sa yāti yame loke yadi pāpaiḥ samāśritaḥ / etasmāt kāraṇāt pārtha mahiṣīdānaṃ uttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

such a one does not go to Yama's world even if burdened with sins. For this reason, son of Pritha, the gift of a she-buffalo is excellent.

अध्याय 108

श्लोक 19

और्णवस्त्रद्वयं कार्यं लोहवर्णं च वेष्टितम् ।दापयेद् धर्मराजाय प्रीयतां मे द्विजोत्तम

aurṇavastradvayaṃ kāryaṃ lohavarṇaṃ ca veṣṭitam / dāpayed dharmarājāya prīyatāṃ me dvijottama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

A pair of woollen cloths should be made, iron-coloured, and wrapped round her; one should give her for Dharmaraja: "May he be pleased with me, best of the twice-born;

अध्याय 108

श्लोक 20

अनेनैव तु दानेन यमः प्रीतो ऽस्तु मे सदा ।इत्युच्चार्य द्विजस्याग्रे यमलोकं भयावहम्

anenaiva tu dānena yamaḥ prīto 'stu me sadā / ityuccārya dvijasyāgre yamalokaṃ bhayāvaham

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by this gift may Yama be pleased with me always." Uttering this before the brahmin — Yama's world is terrifying:

अध्याय 108

श्लोक 21

असिपत्रवने घोरे यमवल्ली सुदारुणा ।रौद्रा वैतरणी चेति कुम्भीपाकः सुदारुणः

asipatravane ghore yamavallī sudāruṇā / raudrā vaitaraṇī ceti kumbhīpākaḥ sudāruṇaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

in the dreadful sword-leaf forest is the most cruel creeper of Yama, the fierce Vaitarani and the most cruel Kumbhipaka,

अध्याय 108

श्लोक 22

कालसूत्रं महाभीमं तथा यमलपर्वतौ ।क्रकचं तैलयन्त्रं च स्थाने गृध्राः सुदारुणाः

kālasūtraṃ mahābhīmaṃ tathā yamalaparvatau / krakacaṃ tailayantraṃ ca sthāne gṛdhrāḥ sudāruṇāḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the most dreadful Kalasutra and likewise the twin mountains, the saw and the oil press, and at that place the most cruel vultures,

अध्याय 108

श्लोक 23

अनिश्वासो महारौद्रो भीषणो रौरवस् तथा ।एते घोराश् च नरकाः श्रूयन्ते द्विजसत्तम

aniśvāso mahāraudro bhīṣaṇo rauravas tathā / ete ghorāś ca narakāḥ śrūyante dvijasattama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the most fierce Anishvasa and the terrible Raurava — these dreadful hells are heard of, best of the twice-born;

अध्याय 108

श्लोक 24

तत्प्रसादेन ते सौम्यास् तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।दानस्यास्य प्रभावेण यमहासप्रभावतः

tatprasādena te saumyās tīrthasyāsya prabhāvataḥ / dānasyāsya prabhāveṇa yamahāsaprabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

by his grace they become gentle, by the power of this holy place, by the power of this gift and by the power of Yamahasa;

अध्याय 108

श्लोक 25

यमलोकं न वै याति नरकं नैव पश्यति

yamalokaṃ na vai yāti narakaṃ naiva paśyati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

he does not go to Yama's world and never sees hell.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।