Skanda Purana
110
अध्याय 110 / 116

Adhyaya 110

32 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ32 श्लोक

अध्याय 110

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे द्वीपेश्वरव्यासतीर्थवर्णनो नाम नवाधिकशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ११० मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र प्रभासेश्वरम् उत्तमम् ।विख्यातां त्रिषु लोकेषु स्वर्गसोपानम् उत्तमम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe dvīpeśvaravyāsatīrthavarṇano nāma navādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 110 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra prabhāseśvaram uttamam / vikhyātāṃ triṣu lokeṣu svargasopānam uttamam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Thereafter, one should go to Dhautapapa Tirtha that destroys great sins. It was created by Visnu formerly and is very near to Cakra Tirtha.

अध्याय 110

श्लोक 2

युधिष्ठिर उवाच: प्रभासं नाम तीर्थं तु यथाजातं महाफलम् ।स्वर्गसोपानमार्गं च संक्षेपात् कथयस्व मे

yudhiṣṭhira uvāca: prabhāsaṃ nāma tīrthaṃ tu yathājātaṃ mahāphalam / svargasopānamārgaṃ ca saṃkṣepāt kathayasva me

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Yudhishthira said: "Tell me briefly how the holy place named Prabhasa of great fruit came to be, and the path of the stairway to heaven."

अध्याय 110

श्लोक 3

मार्कण्डेय उवाच: दुर्भगा रविपत्नी च प्रभा नामेति विश्रुता ।तया चाराधितः शम्भुर् उग्रेण तपसा पुरा

mārkaṇḍeya uvāca: durbhagā ravipatnī ca prabhā nāmeti viśrutā / tayā cārādhitaḥ śambhur ugreṇa tapasā purā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Markandeya said: The unlucky wife of the Sun, renowned as Prabha, long ago worshipped Shambhu with fierce austerity.

अध्याय 110

श्लोक 4

वायुभक्षा स्थिता वर्षं शिवध्यानपरायणा ।ततस् तुष्टो महादेवः प्रभां तां पाण्डुनन्दन

vāyubhakṣā sthitā varṣaṃ śivadhyānaparāyaṇā / tatas tuṣṭo mahādevaḥ prabhāṃ tāṃ pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

She lived on air for a year, devoted to meditation on Shiva; then Mahadeva was pleased with Prabha, delight of Pandu,

अध्याय 110

श्लोक 5

उवाच क्लिश्यते कस्माद् बाले त्वं ब्रूहि चेष्टितम् ।अहं च भास्करोपेतश् चान्तरं नैव विद्यते

uvāca kliśyate kasmād bāle tvaṃ brūhi ceṣṭitam / ahaṃ ca bhāskaropetaś cāntaraṃ naiva vidyate

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and said: "Why do you torment yourself, young woman? Tell me your purpose. Between me and Bhaskara there is no difference."

अध्याय 110

श्लोक 6

प्रभोवाच: नान्यो देवस् तथा शम्भो भर्ता पुष्यति न क्वचित् ।सगुणो वापि चाख्यातो निर्गुणो द्रव्यवर्जितः

prabhovāca: nānyo devas tathā śambho bhartā puṣyati na kvacit / saguṇo vāpi cākhyāto nirguṇo dravyavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Prabha said: "There is no other god, Shambhu; my husband never cherishes me. Whether he is said to have qualities or to be without qualities and possessions,

अध्याय 110

श्लोक 7

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः स्त्रीणां भर्ता हि देवता ।दुर्भगा त्वेन दग्धाहं लोकमध्ये महेश्वर

priyo vā yadi vā dveṣyaḥ strīṇāṃ bhartā hi devatā / durbhagā tvena dagdhāhaṃ lokamadhye maheśvara

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whether dear or hateful, a husband is a woman's god. I am burned by being unlucky in the midst of the world, Maheshvara;

अध्याय 110

श्लोक 8

अलब्धसौख्या भर्तुश् च तेन क्लिश्ये महेश्वर ।देव उवाच: वल्लभा भास्करस्य त्वं मत्प्रभावाद् भविष्यसि

alabdhasaukhyā bhartuś ca tena kliśye maheśvara / deva uvāca: vallabhā bhāskarasya tvaṃ matprabhāvād bhaviṣyasi

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

having found no happiness from my husband, I torment myself for that reason, Maheshvara." The god said: "You will be dear to Bhaskara by my power."

अध्याय 110

श्लोक 9

पार्वत्य् उवाच: वल्लभा तव वाक्येन भास्करे न भविष्यति ।वृथा क्लेशो भवेद् एव प्रभायास् तत्र का कथा

pārvaty uvāca: vallabhā tava vākyena bhāskare na bhaviṣyati / vṛthā kleśo bhaved eva prabhāyās tatra kā kathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Parvati said: "She will not be dear to Bhaskara by your word alone; the toil would be in vain — what then would become of Prabha?"

अध्याय 110

श्लोक 10

देवीवाक्येन रुद्रेण ध्यातस् तिमिरनाशनः ।आगतो गगनाद् भानुर् नर्मदायोत्तरे तटे

devīvākyena rudreṇa dhyātas timiranāśanaḥ / āgato gaganād bhānur narmadāyottare taṭe

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

At the goddess's words Rudra called to mind the destroyer of darkness; the Sun came from the sky to the northern bank of the Narmada.

अध्याय 110

श्लोक 11

भानुर् उवाच: कस्माद् आह्वानितो देव अन्धकासुरनाशन ।देव उवाच: प्रभां पालय हे भानो सन्तोषेण परेण च

bhānur uvāca: kasmād āhvānito deva andhakāsuranāśana / deva uvāca: prabhāṃ pālaya he bhāno santoṣeṇa pareṇa ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The Sun said: "Why have I been summoned, god, destroyer of the asura Andhaka?" The god said: "Cherish Prabha, Sun, with supreme contentment;

अध्याय 110

श्लोक 12

प्रभाया मन्दिरे नित्यं स्थीयतां हिमनाशन ।एवं लब्धवरा देवात् प्रभा स्थाप्याह शङ्करम्

prabhāyā mandire nityaṃ sthīyatāṃ himanāśana / evaṃ labdhavarā devāt prabhā sthāpyāha śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

dwell always in Prabha's house, destroyer of frost." Having thus obtained a boon from the god, Prabha installed Shankara and said:

अध्याय 110

श्लोक 13

स्वांशेन स्थीयताम् अत्र तीर्थमुन्मीलयानघ ।मार्कण्डेय उवाच: सर्वदेवम् अयं लिङ्गं स्थापितं पाण्डुनन्दन

svāṃśena sthīyatām atra tīrthamunmīlayānagha / mārkaṇḍeya uvāca: sarvadevam ayaṃ liṅgaṃ sthāpitaṃ pāṇḍunandana

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

"Stay here with a portion of yourself and open this holy place, sinless one." Markandeya said: The linga containing all gods was installed, delight of Pandu;

अध्याय 110

श्लोक 14

प्रभासेश्वरनामेदं सर्वलोके च दुर्लभम् ।अन्यानि यानि तीर्थानि काले ते ऽपि फलन्ति वै

prabhāseśvaranāmedaṃ sarvaloke ca durlabham / anyāni yāni tīrthāni kāle te 'pi phalanti vai

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

it is named Prabhaseshvara, rare in all the world. The other holy places bear fruit in time;

अध्याय 110

श्लोक 15

प्रभासंचापि राजेन्द्र सद्यः पुण्यफलप्रदम् ।माघमासे च सप्तम्यां विशेषफलदं भवेत्

prabhāsaṃcāpi rājendra sadyaḥ puṇyaphalapradam / māghamāse ca saptamyāṃ viśeṣaphaladaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

but Prabhasa, king of kings, gives the fruit of merit at once; on the seventh in the month of Magha it gives special fruit.

अध्याय 110

श्लोक 16

अश्वं यो दापयेत् तत्र यथोक्तं ब्राह्मणे नृप ।इन्द्रस्य प्राप्यते लोकम् अथवा भास्करं व्रजेत्

aśvaṃ yo dāpayet tatra yathoktaṃ brāhmaṇe nṛpa / indrasya prāpyate lokam athavā bhāskaraṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Whoever has a horse given there to a brahmin as prescribed, O king, attains the world of Indra or goes to the world of the Sun.

अध्याय 110

श्लोक 17

दौर्भाग्यं नश्यते तत्र स्नानमात्रेण पाण्डव ।तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या कन्यादानं प्रयच्छति

daurbhāgyaṃ naśyate tatra snānamātreṇa pāṇḍava / tatra tīrthe tu yo bhaktyā kanyādānaṃ prayacchati

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Misfortune is destroyed there by merely bathing, son of Pandu. Whoever at that holy place with devotion gives the gift of a maiden,

अध्याय 110

श्लोक 18

ब्राह्मणाय विवाहार्थे दापेयत् पाण्डुनन्दन ।समानवयसे विप्रे कुलीने धनिने तथा

brāhmaṇāya vivāhārthe dāpeyat pāṇḍunandana / samānavayase vipre kulīne dhanine tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

should have her given in marriage to a brahmin, delight of Pandu, to a brahmin of equal age, of good family and wealthy;

अध्याय 110

श्लोक 19

यो ददाति महाराज महापातकसंयुतः ।तस्य पापं च नश्येत उदके लवणं यथा

yo dadāti mahārāja mahāpātakasaṃyutaḥ / tasya pāpaṃ ca naśyeta udake lavaṇaṃ yathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

whoever gives thus, great king, even if laden with great sins, his sin perishes like salt in water.

अध्याय 110

श्लोक 20

स्वामिद्रोहोद्भवं पापं यत्पापं स्तेयसम्भवम् ।कूटसाक्ष्यप्रदं पापं चाण्डालव्रतचारिणाम्

svāmidrohodbhavaṃ pāpaṃ yatpāpaṃ steyasambhavam / kūṭasākṣyapradaṃ pāpaṃ cāṇḍālavratacāriṇām

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The sin arising from betraying one's master, the sin arising from theft, the sin of giving false witness, of those who follow the ways of chandalas,

अध्याय 110

श्लोक 21

दाम्भिकं वृक्षकच्छेदम् अगम्यागमनोद्भवम् ।ग्रामकूटोद्भवं यच् च गरदं वा प्रवारकम्

dāmbhikaṃ vṛkṣakacchedam agamyāgamanodbhavam / grāmakūṭodbhavaṃ yac ca garadaṃ vā pravārakam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

hypocrisy, cutting down trees, the sin arising from going to those one should not go to, that arising from village fraud, poisoning or deception,

अध्याय 110

श्लोक 22

विद्याविक्रयणे यच् च संसर्गोद्भवपातकम् ।पत्नीद्रोहोद्भवं घोरं सर्वद्रोहोद्भवं नृप

vidyāvikrayaṇe yac ca saṃsargodbhavapātakam / patnīdrohodbhavaṃ ghoraṃ sarvadrohodbhavaṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

what arises from selling learning, sin arising from contact, the dreadful sin of betraying one's wife and that arising from all betrayal, O king,

अध्याय 110

श्लोक 23

ब्रह्महत्या च यत्पापं यत्पापं भूमिहारिणः ।गोवधे चैव यत्पापं गुर्वग्निब्राह्मणेषु च

brahmahatyā ca yatpāpaṃ yatpāpaṃ bhūmihāriṇaḥ / govadhe caiva yatpāpaṃ gurvagnibrāhmaṇeṣu ca

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the sin of killing a brahmin, the sin of one who seizes land, the sin of killing a cow and of offences against the guru, the fire and brahmins —

अध्याय 110

श्लोक 24

जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश् च भवेन् नृप ।कुशक्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चैव सप्तमः

jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmaliś ca bhaven nṛpa / kuśakrauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

Jambu and Plaksha are the continents, and Shalmali, O king, Kusha, Krauncha, Shaka and seventh Pushkara —

अध्याय 110

श्लोक 25

तत्पापं विलयं याति कन्यादानेन पाण्डव ।भित्त्वाथ भास्करं लोकं शुभं व्रजेत्

tatpāpaṃ vilayaṃ yāti kanyādānena pāṇḍava / bhittvātha bhāskaraṃ lokaṃ śubhaṃ vrajet

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

that sin dissolves by the gift of a maiden, son of Pandu; piercing through the world of the sun, one goes to the auspicious world

अध्याय 110

श्लोक 26

क्रीडते रुद्रलोकस्थो यावद् इन्द्राश् चतुर्दश ।सर्वपापक्षये जाते शिवो भवति भावतः

krīḍate rudralokastho yāvad indrāś caturdaśa / sarvapāpakṣaye jāte śivo bhavati bhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

and sports dwelling in Rudra's world for as long as fourteen Indras reign; when all sin is destroyed, by his disposition he becomes Shiva.

अध्याय 110

श्लोक 27

तावद् भ्रमति तत्तीर्थं प्रभासं पाण्डुनन्दन ।सो ऽश्वमेधफलं प्राप्य सत्यम् ईश्वरभाषितम्

tāvad bhramati tattīrthaṃ prabhāsaṃ pāṇḍunandana / so 'śvamedhaphalaṃ prāpya satyam īśvarabhāṣitam

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

So long does he wander that holy place Prabhasa, delight of Pandu; he obtains the fruit of a horse sacrifice — this truth was spoken by the Lord.

अध्याय 110

श्लोक 28

गोदानं च महत्पुण्यं सर्वपापक्षयंकरम् ।प्रत्यक्षं सुरभीं तत्र जलधेनुं तथादृतः

godānaṃ ca mahatpuṇyaṃ sarvapāpakṣayaṃkaram / pratyakṣaṃ surabhīṃ tatra jaladhenuṃ tathādṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The gift of a cow is of great merit, destroying all sins; there, reverently, a real cow, and likewise a water cow,

अध्याय 110

श्लोक 29

तिलधेनुप्रदाता च अश्वदाता तथैव च ।कन्याविद्याप्रदाता च अक्षयं लोकम् आप्नुयात्

tiladhenupradātā ca aśvadātā tathaiva ca / kanyāvidyāpradātā ca akṣayaṃ lokam āpnuyāt

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

the giver of a sesame cow and the giver of a horse, the giver of a maiden and of learning attain the imperishable world.

अध्याय 110

श्लोक 30

भूरिवस्त्रां क्षीरयुक्तां धान्योपस्करसंयुताम् ।दापयेत् सर्वकामो ऽथ सुरभीं नृपसत्तम

bhūrivastrāṃ kṣīrayuktāṃ dhānyopaskarasaṃyutām / dāpayet sarvakāmo 'tha surabhīṃ nṛpasattama

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

With abundant cloth, full of milk, furnished with grain and implements — one desiring all things should have such a cow given, best of kings.

अध्याय 110

श्लोक 31

सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत ।द्वीपेश्वरे तु राजेन्द्र वृषोत्सर्गं जितेन्द्रियैः

saptasāgaraparyantā veṣṭitā tena bhārata / dvīpeśvare tu rājendra vṛṣotsargaṃ jitendriyaiḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

The earth bounded by the seven oceans is encircled by him, O Bharata. At Dvipeshvara, king of kings, the release of a bull by those with senses controlled

अध्याय 110

श्लोक 32

सर्वकालं तु कर्तव्यं चतुर्दश्यां विशेषतः

sarvakālaṃ tu kartavyaṃ caturdaśyāṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ मुनियो! जो मनुष्य नित्य इसका पठन या श्रवण करता है, सत्यदेवके प्रसादसे उसके ' सारे पाप नष्ट हो जाते हैं।

English

should be done at all times, and especially on the fourteenth.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।