Samādhi Pāda

अथ योगानुशासनम्॥ 1 ॥

atha yogānuśāsanam

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः॥ 2 ॥

yogaścittavṛttinirodhaḥ

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्॥ 3 ॥

tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānam

वृत्तिसारूप्यमितरत्र॥ 4 ॥

vṛttisārūpyamitaratra

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः॥ 5 ॥

vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā'kliṣṭāḥ

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः॥ 6 ॥

pramāṇaviparyayavikalpanidrāsmṛtayaḥ

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि॥ 7 ॥

pratyakṣānumānāgamāḥ pramāṇāni

विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम्॥ 8 ॥

viparyayo mithyājñānamatadrūpapratiṣṭham

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः॥ 9 ॥

śabdajñānānupātī vastuśūnyo vikalpaḥ

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा॥ 10 ॥

abhāvapratyayālambanā vṛttirnidrā

अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मृतिः॥ 11 ॥

anubhūtaviṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः॥ 12 ॥

abhyāsavairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः॥ 13 ॥

tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः॥ 14 ॥

sa tu dīrghakālanairantaryasatkārāsevito dṛḍhabhūmiḥ

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्॥ 15 ॥

dṛṣṭānuśravikaviṣayavitṛṣṇasya vaśīkārasaṃjñā vairāgyam

तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्॥ 16 ॥

tatparaṃ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇyam

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञातः॥ 17 ॥

vitarkavicārānandāsmitārūpānugamāt samprajñātaḥ

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः॥ 18 ॥

virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्॥ 19 ॥

bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम्॥ 20 ॥

śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāpūrvaka itareṣām

तीव्रसंवेगानामासन्नः॥ 21 ॥

tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ

मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततोऽपि विशेषः॥ 22 ॥

mṛdumadhyādhimātratvāt tato'pi viśeṣaḥ

ईश्वरप्रणिधानाद्वा॥ 23 ॥

īśvarapraṇidhānādvā

क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः॥ 24 ॥

kleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣa īśvaraḥ

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्॥ 25 ॥

tatra niratiśayaṃ sarvajñabījam

स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्॥ 26 ॥

sa pūrveṣāmapi guruḥ kālenānavacchedāt

तस्य वाचकः प्रणवः॥ 27 ॥

tasya vācakaḥ praṇavaḥ

तज्जपस्तदर्थभावनम्॥ 28 ॥

tajjapastadarthabhāvanam

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च॥ 29 ॥

tataḥ pratyakcetanādhigamo'pyantarāyābhāvaśca

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः॥ 30 ॥

vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāste'ntarāyāḥ

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः॥ 31 ॥

duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsā vikṣepasahabhuvaḥ

तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः॥ 32 ॥

tatpratiṣedhārthamekatattvābhyāsaḥ

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम्॥ 33 ॥

maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇāṃ sukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṃ bhāvanātaścittaprasādanam

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य॥ 34 ॥

pracchardanavidhāraṇābhyāṃ vā prāṇasya

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी॥ 35 ॥

viṣayavatī vā pravṛttirutpannā manasaḥ sthitinibandhinī

विशोका वा ज्योतिष्मती॥ 36 ॥

viśokā vā jyotiṣmatī

वीतरागविषयं वा चित्तम्॥ 37 ॥

vītarāgaviṣayaṃ vā cittam

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा॥ 38 ॥

svapnanidrājñānālambanaṃ vā

यथाभिमतध्यानाद्वा॥ 39 ॥

yathābhimatadhyānādvā

परमाणु परममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः॥ 40 ॥

paramāṇu paramamahattvānto'sya vaśīkāraḥ

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः॥ 41 ॥

kṣīṇavṛtterabhijātasyeva maṇergrahītṛgrahaṇagrāhyeṣu tatsthatadañjanatā samāpattiḥ

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः॥ 42 ॥

tatra śabdārthajñānavikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā samāpattiḥ

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का॥ 43 ॥

smṛtipariśuddhau svarūpaśūnyevārthamātranirbhāsā nirvitarkā

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता॥ 44 ॥

etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्॥ 45 ॥

sūkṣmaviṣayatvaṃ cāliṅgaparyavasānam

ता एव सबीजः समाधिः॥ 46 ॥

tā eva sabījaḥ samādhiḥ

निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः॥ 47 ॥

nirvicāravaiśāradye'dhyātmaprasādaḥ

ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा॥ 48 ॥

ṛtambharā tatra prajñā

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात्॥ 49 ॥

śrutānumānaprajñābhyāmanyaviṣayā viśeṣārthatvāt

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी॥ 50 ॥

tajjaḥ saṃskāro'nyasaṃskārapratibandhī

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः॥ 51 ॥

tasyāpi nirodhe sarvanirodhānnirbījaḥ samādhiḥ