Skandha 5, Adhyāya 11

अकोविदः कोविदवादवादान् वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठः ।न सूरयो हि व्यवहारमेनं तत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति॥ 1 ॥

akovidaḥ kovidavādavādān vadasyatho nātividāṃ variṣṭhaḥ | na sūrayo hi vyavahāramenaṃ tattvāvamarśena sahāmananti

तथैव राजन्नुरुगार्हमेध- वितानविद्योरुविजृम्भितेषु ।न वेदवादेषु हि तत्त्ववादः प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधुः॥ 2 ॥

tathaiva rājannurugārhamedha- vitānavidyoruvijṛmbhiteṣu | na vedavādeṣu hi tattvavādaḥ prāyeṇa śuddho nu cakāsti sādhuḥ

न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षा- द्वरीयसीरपि वाचः समासन् ।स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात्॥ 3 ॥

na tasya tattvagrahaṇāya sākṣā- dvarīyasīrapi vācaḥ samāsan | svapne niruktyā gṛhamedhisaukhyaṃ na yasya heyānumitaṃ svayaṃ syāt

यावन्मनो रजसा पूरुषस्य सत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् ।चेतोभिराकूतिभिरातनोति निरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा॥ 4 ॥

yāvanmano rajasā pūruṣasya sattvena vā tamasā vānuruddham | cetobhirākūtibhirātanoti niraṅkuśaṃ kuśalaṃ cetaraṃ vā

स वासनात्मा विषयोपरक्तो गुणप्रवाहो विकृतः षोडशात्मा ।बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेद- मन्तर्बहिष्ट्वं च पुरैस्तनोति॥ 5 ॥

sa vāsanātmā viṣayoparakto guṇapravāho vikṛtaḥ ṣoḍaśātmā | bibhratpṛthaṅnāmabhi rūpabheda- mantarbahiṣṭvaṃ ca puraistanoti

दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं कालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति ।आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मा स्वदेहिनं संसृतिचक्रकूटः॥ 6 ॥

duḥkhaṃ sukhaṃ vyatiriktaṃ ca tīvraṃ kālopapannaṃ phalamāvyanakti | āliṅgya māyāracitāntarātmā svadehinaṃ saṃsṛticakrakūṭaḥ

तावानयं व्यवहारः सदाविः क्षेत्रज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसूक्ष्मः ।तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्ति गुणागुणत्वस्य परावरस्य॥ 7 ॥

tāvānayaṃ vyavahāraḥ sadāviḥ kṣetrajñasākṣyo bhavati sthūlasūkṣmaḥ | tasmānmano liṅgamado vadanti guṇāguṇatvasya parāvarasya

गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोः क्षेमाय नैर्गुण्यमथो मनः स्यात् ।यथा प्रदीपो घृतवर्तिमश्नन् शिखाः सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् ।पदं तथा गुणकर्मानुबद्धं वृत्तीर्मनः श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम्॥ 8 ॥

guṇānuraktaṃ vyasanāya jantoḥ kṣemāya nairguṇyamatho manaḥ syāt | yathā pradīpo ghṛtavartimaśnan śikhāḥ sadhūmā bhajati hyanyadā svam | padaṃ tathā guṇakarmānubaddhaṃ vṛttīrmanaḥ śrayate'nyatra tattvam

एकादशासन्मनसो हि वृत्तय आकूतयः पञ्च धियोऽभिमानः ।मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमीः॥ 9 ॥

ekādaśāsanmanaso hi vṛttaya ākūtayaḥ pañca dhiyo'bhimānaḥ | mātrāṇi karmāṇi puraṃ ca tāsāṃ vadanti haikādaśa vīra bhūmīḥ

गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसि विसर्गरत्यर्त्यभिजल्पशिल्पाः ।एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं द्वादशमेक आहुः॥ 10 ॥

gandhākṛtisparśarasaśravāṃsi visargaratyartyabhijalpaśilpāḥ | ekādaśaṃ svīkaraṇaṃ mameti śayyāmahaṃ dvādaśameka āhuḥ

द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै- रेकादशामी मनसो विकाराः ।सहस्रशः शतशः कोटिशश्च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः॥ 11 ॥

dravyasvabhāvāśayakarmakālai- rekādaśāmī manaso vikārāḥ | sahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaśca kṣetrajñato na mitho na svataḥ syuḥ

क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूती- र्जीवस्य मायारचितस्य नित्याः ।आविर्हिताः क्वापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः॥ 12 ॥

kṣetrajña etā manaso vibhūtī- rjīvasya māyāracitasya nityāḥ | āvirhitāḥ kvāpi tirohitāśca śuddho vicaṣṭe hyaviśuddhakartuḥ

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात्स्वयञ्ज्योतिरजः परेशः ।नारायणो भगवान्वासुदेवः स्वमाययाऽऽत्मन्यवधीयमानः॥ 13 ॥

kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ sākṣātsvayañjyotirajaḥ pareśaḥ | nārāyaṇo bhagavānvāsudevaḥ svamāyayā''tmanyavadhīyamānaḥ

यथानिलः स्थावरजङ्गमाना- मात्मस्वरूपेण निविष्ट ईशेत् ।एवं परो भगवान् वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्टः॥ 14 ॥

yathānilaḥ sthāvarajaṅgamānā- mātmasvarūpeṇa niviṣṭa īśet | evaṃ paro bhagavān vāsudevaḥ kṣetrajña ātmedamanupraviṣṭaḥ

न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन ।विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत्॥ 15 ॥

na yāvadetāṃ tanubhṛnnarendra vidhūya māyāṃ vayunodayena | vimuktasaṅgo jitaṣaṭsapatno vedātmatattvaṃ bhramatīha tāvat

न यावदेतन्मन आत्मलिङ्गं संसारतापावपनं जनस्य ।यच्छोकमोहामयरागलोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते॥ 16 ॥

na yāvadetanmana ātmaliṅgaṃ saṃsāratāpāvapanaṃ janasya | yacchokamohāmayarāgalobha- vairānubandhaṃ mamatāṃ vidhatte

भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीर्य- मुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्तः ।गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम्॥ 17 ॥

bhrātṛvyamenaṃ tadadabhravīrya- mupekṣayādhyedhitamapramattaḥ | gurorhareścaraṇopāsanāstro jahi vyalīkaṃ svayamātmamoṣam

पञ्चमस्कन्धे ब्राह्मणरहूगणसंवादे एकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

pañcamaskandhe brāhmaṇarahūgaṇasaṃvāde ekādaśo'dhyāyaḥ