Skandha 5, Adhyāya 14

स होवाच ।य एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पित- कुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभि- र्वियोगसंयोगादि अनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेन षडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन् दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्व- न्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपरः स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभवः श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्त- त्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवी- मवरुन्धे॥ 1 ॥

sa hovāca | ya eṣa dehātmamānināṃ sattvādiguṇaviśeṣavikalpita- kuśalākuśalasamavahāravinirmitavividhadehāvalibhi- rviyogasaṃyogādi anādisaṃsārānubhavasya dvārabhūtena ṣaḍindriyavargeṇa tasmin durgādhvavadasugame'dhva- nyāpatita īśvarasya bhagavato viṣṇorvaśavartinyā māyayā jīvaloko'yaṃ yathā vaṇiksārtho'rthaparaḥ svadehaniṣpāditakarmānubhavaḥ śmaśānavadaśivatamāyāṃ saṃsārāṭavyāṃ gato nādyāpi viphalabahupratiyogehasta- ttāpopaśamanīṃ harigurucaraṇāravindamadhukarānupadavī- mavarundhe

यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामानः कर्मणा दस्यव एव ते तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहु कृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति ।तद्धर्म्यं धनं दर्शन- स्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृह- ग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति॥ 2 ॥

yasyāmu ha vā ete ṣaḍindriyanāmānaḥ karmaṇā dasyava eva te tadyathā puruṣasya dhanaṃ yatkiñciddharmaupayikaṃ bahu kṛcchrādhigataṃ sākṣātparamapuruṣārādhanalakṣaṇo yo'sau dharmastaṃ tu sāmparāya udāharanti | taddharmyaṃ dhanaṃ darśana- sparśanaśravaṇāsvādanāvaghrāṇasaṅkalpavyavasāyagṛha- grāmyopabhogena kunāthasyājitātmano yathā sārthasya vilumpanti

अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति॥ 3 ॥

atha ca yatra kauṭumbikā dārāpatyādayo nāmnā karmaṇā vṛkasṛgālā evānicchato'pi kadaryasya kuṭumbina uraṇakavatsaṃrakṣyamāṇaṃ miṣato'pi haranti

यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रमः कर्मक्षेत्रं यस्मिन् न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथः॥ 4 ॥

yathā hyanuvatsaraṃ kṛṣyamāṇamapyadagdhabījaṃ kṣetraṃ punarevāvapanakāle gulmatṛṇavīrudbhirgahvaramiva bhavatyevameva gṛhāśramaḥ karmakṣetraṃ yasmin na hi karmāṇyutsīdanti yadayaṃ kāmakaraṇḍa eṣa āvasathaḥ

तत्र गतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजैः शलभ- शकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहिःप्राणः क्वचित्परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभि- रुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगर- मुपपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति॥ 5 ॥

tatra gato daṃśamaśakasamāpasadairmanujaiḥ śalabha- śakuntataskaramūṣakādibhiruparudhyamānabahiḥprāṇaḥ kvacitparivartamāno'sminnadhvanyavidyākāmakarmabhi- ruparaktamanasānupapannārthaṃ naralokaṃ gandharvanagara- mupapannamiti mithyādṛṣṭiranupaśyati

तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादि व्यसनलोलुपः॥ 6 ॥

tatra ca kvacidātapodakanibhān viṣayānupadhāvati pānabhojanavyavāyādi vyasanalolupaḥ

क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुण- निर्मितमतिः सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम्॥ 7 ॥

kvaciccāśeṣadoṣaniṣadanaṃ purīṣaviśeṣaṃ tadvarṇaguṇa- nirmitamatiḥ suvarṇamupāditsatyagnikāmakātara ivolmukapiśācam

अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मो- पजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्ततः परिधावति॥ 8 ॥

atha kadācinnivāsapānīyadraviṇādyanekātmo- pajīvanābhiniveśa etasyāṃ saṃsārāṭavyāmitastataḥ paridhāvati

क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपित- स्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति॥ 9 ॥

kvacicca vātyaupamyayā pramadayā''rohamāropita- statkālarajasā rajanībhūta ivāsādhumaryādo rajasvalākṣo'pi digdevatā atirajasvalamatirna vijānāti

क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्यः स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति॥ 10 ॥

kvacitsakṛdavagataviṣayavaitathyaḥ svayaṃ parābhidhyānena vibhraṃśitasmṛtistayaiva marīcitoyaprāyāṃstānevābhidhāvati

क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेना- तिव्यथितकर्णमूलहृदयः॥ 11 ॥

kvacidulūkajhillīsvanavadatiparuṣarabhasāṭopaṃ pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā ripurājakulanirbhartsitenā- tivyathitakarṇamūlahṛdayaḥ

स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डा- द्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान् जीवन्मृतान् स्वयं जीवन् म्रियमाण उपधावति॥ 12 ॥

sa yadā dugdhapūrvasukṛtastadā kāraskarakākatuṇḍā- dyapuṇyadrumalatāviṣodapānavadubhayārthaśūnyadraviṇān jīvanmṛtān svayaṃ jīvan mriyamāṇa upadhāvati

एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोतः स्खलनव- दुभयतोऽपि दुःखदं पाखण्डमभियाति॥ 13 ॥

ekadāsatprasaṅgānnikṛtamatirvyudakasrotaḥ skhalanava- dubhayato'pi duḥkhadaṃ pākhaṇḍamabhiyāti

यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मतः पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति॥ 14 ॥

yadā tu parabādhayāndha ātmane nopanamati tadā hi pitṛputrabarhiṣmataḥ pitṛputrān vā sa khalu bhakṣayati

क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति॥ 15 ॥

kvacidāsādya gṛhaṃ dāvavatpriyārthavidhuramasukhodarkaṃ śokāgninā dahyamāno bhṛśaṃ nirvedamupagacchati

क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतम- धनासुः प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते॥ 16 ॥

kvacitkālaviṣamitarājakularakṣasāpahṛtapriyatama- dhanāsuḥ pramṛtaka iva vigatajīvalakṣaṇa āste

कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति॥ 17 ॥

kadācinmanorathopagatapitṛpitāmahādyasatsaditi svapnanirvṛtilakṣaṇamanubhavati

क्वचिद्गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरि- मारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमनाः कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति॥ 18 ॥

kvacidgṛhāśramakarmacodanātibharagiri- mārurukṣamāṇo lokavyasanakarṣitamanāḥ kaṇṭakaśarkarākṣetraṃ praviśanniva sīdati

क्वचिच्च दुःसहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसारः स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति॥ 19 ॥

kvacicca duḥsahena kāyābhyantaravahninā gṛhītasāraḥ svakuṭumbāya krudhyati

स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्नः शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्धः॥ 20 ॥

sa eva punarnidrājagaragṛhīto'ndhe tamasi magnaḥ śūnyāraṇya iva śete nānyatkiñcana veda śava ivāpaviddhaḥ

कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्ध- निद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानो- ऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति॥ 21 ॥

kadācidbhagnamānadaṃṣṭro durjanadandaśūkairalabdha- nidrākṣaṇo vyathitahṛdayenānukṣīyamāṇavijñāno- 'ndhakūpe'ndhavatpatati

कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहतः पतत्यपारे निरये॥ 22 ॥

karhi sma citkāmamadhulavān vicinvan yadā paradāraparadravyāṇyavarundhāno rājñā svāmibhirvā nihataḥ patatyapāre niraye

अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मनः संसारावपनमुदाहरन्ति॥ 23 ॥

atha ca tasmādubhayathāpi hi karmāsminnātmanaḥ saṃsārāvapanamudāharanti

मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थितिः॥ 24 ॥

muktastato yadi bandhāddevadatta upācchinatti tasmādapi viṣṇumitra ityanavasthitiḥ

क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिका- त्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते॥ 25 ॥

kvacicca śītavātādyanekādhidaivikabhautikā- tmīyānāṃ daśānāṃ pratinivāraṇe'kalpo durantacintayā viṣaṇṇa āste

क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात्॥ 26 ॥

kvacinmitho vyavaharan yatkiñciddhanamanyebhyo vā kākiṇikāmātramapyapaharan yatkiñcidvā vidveṣameti vittaśāṭhyāt

अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदुःख- रागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभ- मात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाऽऽधिव्याधिजन्म- जरामरणादयः॥ 27 ॥

adhvanyamuṣminnima upasargāstathā sukhaduḥkha- rāgadveṣabhayābhimānapramādonmādaśokamohalobha- mātsaryerṣyāvamānakṣutpipāsā''dhivyādhijanma- jarāmaraṇādayaḥ

क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढः प्रस्कन्न- विवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदय- स्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोक- विचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति॥ 28 ॥

kvāpi devamāyayā striyā bhujalatopagūḍhaḥ praskanna- vivekavijñāno yadvihāragṛhārambhākulahṛdaya- stadāśrayāvasaktasutaduhitṛkalatrabhāṣitāvaloka- viceṣṭitāpahṛtahṛdaya ātmānamajitātmāpāre'ndhe tamasi prahiṇoti

कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादि द्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवताः कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृताः साङ्केत्येनाभिधत्ते॥ 29 ॥

kadācidīśvarasya bhagavato viṣṇoścakrātparamāṇvādi dviparārdhāpavargakālopalakṣaṇātparivartitena vayasā raṃhasā harata ābrahmatṛṇastambādīnāṃ bhūtānāmanimiṣato miṣatāṃ vitrastahṛdayastameveśvaraṃ kālacakranijāyudhaṃ sākṣādbhagavantaṃ yajñapuruṣamanādṛtya pākhaṇḍadevatāḥ kaṅkagṛdhrabakavaṭaprāyā āryasamayaparihṛtāḥ sāṅketyenābhidhatte

यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरुवञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादि श्रौतस्मार्तकर्मा- नुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभावः कुटुम्बभरणं यथा वानरजातेः॥ 30 ॥

yadā pākhaṇḍibhirātmavañcitaistairuruvañcito brahmakulaṃ samāvasaṃsteṣāṃ śīlamupanayanādi śrautasmārtakarmā- nuṣṭhānena bhagavato yajñapuruṣasyārādhanameva tadarocayan śūdrakulaṃ bhajate nigamācāre'śuddhito yasya mithunībhāvaḥ kuṭumbabharaṇaṃ yathā vānarajāteḥ

तत्रापि निरवरोधः स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धि- रन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधिः॥ 31 ॥

tatrāpi niravarodhaḥ svaireṇa viharannatikṛpaṇabuddhi- ranyonyamukhanirīkṣaṇādinā grāmyakarmaṇaiva vismṛtakālāvadhiḥ

क्वचिद्द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानरः सुतदारवत्सलो व्यवायक्षणः॥ 32 ॥

kvaciddrumavadaihikārtheṣu gṛheṣu raṃsyan yathā vānaraḥ sutadāravatsalo vyavāyakṣaṇaḥ

एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये॥ 33 ॥

evamadhvanyavarundhāno mṛtyugajabhayāttamasi girikandaraprāye

क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दुःखानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते॥ 34 ॥

kvacicchītavātādyanekadaivikabhautikātmīyānāṃ duḥkhānāṃ pratinivāraṇe'kalpo durantaviṣayaviṣaṇṇa āste

क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन॥ 35 ॥

kvacinmitho vyavaharan yatkiñciddhanamupayāti vittaśāṭhyena

क्वचित्क्षीणधनः शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमति- स्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते॥ 36 ॥

kvacitkṣīṇadhanaḥ śayyāsanāśanādyupabhogavihīno yāvadapratilabdhamanorathopagatādāne'vasitamati- statastato'vamānādīni janādabhilabhate

एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति॥ 37 ॥

evaṃ vittavyatiṣaṅgavivṛddhavairānubandho'pi pūrvavāsanayā mitha udvahatyathāpavahati

एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन्बिभ्य- द्विवदन् क्रन्दन्संहृष्यन् गायन्नह्यमानः साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वनः पारमुपदिशन्ति॥ 38 ॥

etasmin saṃsārādhvani nānākleśopasargabādhita āpannavipanno yatra yastamu ha vāvetarastatra visṛjya jātaṃ jātamupādāya śocanmuhyanbibhya- dvivadan krandansaṃhṛṣyan gāyannahyamānaḥ sādhuvarjito naivāvartate'dyāpi yata ārabdha eṣa naralokasārtho yamadhvanaḥ pāramupadiśanti

यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मानः समवगच्छन्ति॥ 39 ॥

yadidaṃ yogānuśāsanaṃ na vā etadavarundhate yannyastadaṇḍā munaya upaśamaśīlā uparatātmānaḥ samavagacchanti

यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षयः किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृताः॥ 40 ॥

yadapi digibhajayino yajvino ye vai rājarṣayaḥ kiṃ tu paraṃ mṛdhe śayīrannasyāmeva mameyamiti kṛtavairānubandhāyāṃ visṛjya svayamupasaṃhṛtāḥ

कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपदः कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्तः पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरिगतोऽपि॥ 41 ॥

karmavallīmavalambya tata āpadaḥ kathañcinnarakādvimuktaḥ punarapyevaṃ saṃsārādhvani vartamāno naralokasārthamupayāti evamuparigato'pi

तस्येदमुपगायन्ति - आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मनः ।नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः॥ 42 ॥

tasyedamupagāyanti - ārṣabhasyeha rājarṣermanasāpi mahātmanaḥ | nānuvartmārhati nṛpo makṣikeva garutmataḥ

यो दुस्त्यजान् दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृशः ।जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालसः॥ 43 ॥

yo dustyajān dārasutān suhṛdrājyaṃ hṛdispṛśaḥ | jahau yuvaiva malavaduttamaślokalālasaḥ

यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान् प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरैः सदयावलोकाम् ।नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट् सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः॥ 44 ॥

yo dustyajān kṣitisutasvajanārthadārān prārthyāṃ śriyaṃ suravaraiḥ sadayāvalokām | naicchannṛpastaducitaṃ mahatāṃ madhudviṭ sevānuraktamanasāmabhavo'pi phalguḥ

यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाय योगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय ।नारायणाय हरये नम इत्युदारं हास्यन् मृगत्वमपि यः समुदाजहार॥ 45 ॥

yajñāya dharmapataye vidhinaipuṇāya yogāya sāṅkhyaśirase prakṛtīśvarāya | nārāyaṇāya haraye nama ityudāraṃ hāsyan mṛgatvamapi yaḥ samudājahāra

य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणो- त्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति॥ 46 ॥

ya idaṃ bhāgavatasabhājitāvadātaguṇakarmaṇo rājarṣerbharatasyānucaritaṃ svastyayanamāyuṣyaṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ svargyāpavargyaṃ vānuśṛṇo- tyākhyāsyatyabhinandati ca sarvā evāśiṣa ātmana āśāste na kāñcana parata iti

पञ्चमस्कन्धे भरतोपाख्याने पारोक्ष्यविवरणं नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

pañcamaskandhe bharatopākhyāne pārokṣyavivaraṇaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ