Skandha 5, Adhyāya 13

दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तमःसत्त्वविभक्तकर्मदृक् ।स एष सार्थोऽर्थपरः परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति॥ 1 ॥

duratyaye'dhvanyajayā niveśito rajastamaḥsattvavibhaktakarmadṛk | sa eṣa sārtho'rthaparaḥ paribhraman bhavāṭavīṃ yāti na śarma vindati

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यवः सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् ।गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृकाः॥ 2 ॥

yasyāmime ṣaṇnaradeva dasyavaḥ sārthaṃ vilumpanti kunāyakaṃ balāt | gomāyavo yatra haranti sārthikaṃ pramattamāviśya yathoraṇaṃ vṛkāḥ

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुतः ।क्वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्वचित्क्वचिच्चाशु रयोल्मुकग्रहम्॥ 3 ॥

prabhūtavīruttṛṇagulmagahvare kaṭhoradaṃśairmaśakairupadrutaḥ | kvacittu gandharvapuraṃ prapaśyati kvacitkvaciccāśu rayolmukagraham

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् ।क्वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्षः॥ 4 ॥

nivāsatoyadraviṇātmabuddhi- statastato dhāvati bho aṭavyām | kvacicca vātyotthitapāṃsudhūmrā diśo na jānāti rajasvalākṣaḥ

अदृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा ।अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्वचित्॥ 5 ॥

adṛśyajhillīsvanakarṇaśūla ulūkavāgbhirvyathitāntarātmā | apuṇyavṛkṣān śrayate kṣudhārdito marīcitoyānyabhidhāvati kvacit

क्वचिद्वितोयाः सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्धः ।आसाद्य दावं क्वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्व च यक्षैर्हृतासुः॥ 6 ॥

kvacidvitoyāḥ sarito'bhiyāti parasparaṃ cālaṣate nirandhaḥ | āsādya dāvaṃ kvacidagnitapto nirvidyate kva ca yakṣairhṛtāsuḥ

शूरैर्हृतस्वः क्व च निर्विण्णचेताः शोचन्विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् ।क्वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्टः प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम्॥ 7 ॥

śūrairhṛtasvaḥ kva ca nirviṇṇacetāḥ śocanvimuhyannupayāti kaśmalam | kvacicca gandharvapuraṃ praviṣṭaḥ pramodate nirvṛtavanmuhūrtam

चलन् क्वचित्कण्टकशर्कराङ्घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते ।पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दितः कौटुम्बिकः क्रुध्यति वै जनाय॥ 8 ॥

calan kvacitkaṇṭakaśarkarāṅghri- rnagārurukṣurvimanā ivāste | pade pade'bhyantaravahninārditaḥ kauṭumbikaḥ krudhyati vai janāya

क्वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्धः ।दष्टः स्म शेते क्व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे॥ 9 ॥

kvacinnigīrṇo'jagarāhinā jano nāvaiti kiñcidvipine'paviddhaḥ | daṣṭaḥ sma śete kva ca dandaśūkai- randho'ndhakūpe patitastamisre

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमानः ।तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये॥ 10 ॥

karhi sma citkṣudrarasān vicinvaṃ- stanmakṣikābhirvyathito vimānaḥ | tatrātikṛcchrātpratilabdhamāno balādvilumpantyatha taṃ tato'nye

क्वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते ।क्वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चि- द्विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात्॥ 11 ॥

kvacicca śītātapavātavarṣa- pratikriyāṃ kartumanīśa āste | kvacinmitho vipaṇan yacca kiñci- dvidveṣamṛcchatyuta vittaśāṭhyāt

क्वचित्क्वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीनः ।याचन् परादप्रतिलब्धकामः पारक्यदृष्टिर्लभतेऽवमानम्॥ 12 ॥

kvacitkvacitkṣīṇadhanastu tasmin śayyāsanasthānavihārahīnaḥ | yācan parādapratilabdhakāmaḥ pārakyadṛṣṭirlabhate'vamānam

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन् मिथश्च ।अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्नः॥ 13 ॥

anyonyavittavyatiṣaṅgavṛddha- vairānubandho vivahan mithaśca | adhvanyamuṣminnurukṛcchravitta- bādhopasargairviharan vipannaḥ

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थः ।आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वनः पारमुपैति योगम्॥ 14 ॥

tāṃstān vipannān sa hi tatra tatra vihāya jātaṃ parigṛhya sārthaḥ | āvartate'dyāpi na kaścidatra vīrādhvanaḥ pāramupaiti yogam

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैराः ।मृधे शयीरन् न तु तद्व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति॥ 15 ॥

manasvino nirjitadiggajendrā mameti sarve bhuvi baddhavairāḥ | mṛdhe śayīran na tu tadvrajanti yannyastadaṇḍo gatavairo'bhiyāti

प्रसज्जति क्वापि लता भुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृहः ।क्वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रैः॥ 16 ॥

prasajjati kvāpi latā bhujāśraya- stadāśrayāvyaktapadadvijaspṛhaḥ | kvacitkadāciddharicakratastrasan sakhyaṃ vidhatte bakakaṅkagṛdhraiḥ

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् ।तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रियः परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधिः॥ 17 ॥

tairvañcito haṃsakulaṃ samāviśa- nnarocayan śīlamupaiti vānarān | tajjātirāsena sunirvṛtendriyaḥ parasparodvīkṣaṇavismṛtāvadhiḥ

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवशः स्वबन्धने ।क्वचित्प्रमादाद्गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थितः॥ 18 ॥

drumeṣu raṃsyan sutadāravatsalo vyavāyadīno vivaśaḥ svabandhane | kvacitpramādādgirikandare patan vallīṃ gṛhītvā gajabhīta āsthitaḥ

अतः कथञ्चित्स विमुक्त आपदः पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम ।अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन॥ 19 ॥

ataḥ kathañcitsa vimukta āpadaḥ punaśca sārthaṃ praviśatyarindama | adhvanyamuṣminnajayā niveśito bhramañjano'dyāpi na veda kaścana

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्डः कृतभूतमैत्रः ।असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम्॥ 20 ॥

rahūgaṇa tvamapi hyadhvano'sya sannyastadaṇḍaḥ kṛtabhūtamaitraḥ | asajjitātmā harisevayā śitaṃ jñānāsimādāya tarātipāram

राजोवाच ।अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् ।न यद्धृषीकेशयशःकृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः॥ 21 ॥

rājovāca | aho nṛjanmākhilajanmaśobhanaṃ kiṃ janmabhistvaparairapyamuṣmin | na yaddhṛṣīkeśayaśaḥkṛtātmanāṃ mahātmanāṃ vaḥ pracuraḥ samāgamaḥ

न ह्यद्भुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला ।मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेकः॥ 22 ॥

na hyadbhutaṃ tvaccaraṇābjareṇubhi- rhatāṃhaso bhaktiradhokṣaje'malā | mauhūrtikādyasya samāgamācca me dustarkamūlo'pahato'vivekaḥ

नमो महद्भ्योऽस्तु नमः शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्यः ।ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्यः शिवमस्तु राज्ञाम्॥ 23 ॥

namo mahadbhyo'stu namaḥ śiśubhyo namo yuvabhyo nama āvaṭubhyaḥ | ye brāhmaṇā gāmavadhūtaliṅgā- ścaranti tebhyaḥ śivamastu rājñām

इत्येवमुत्तरामातः स वै ब्रह्मर्षिसुतः सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयतः परानुभावः परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दितचरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार॥ 24 ॥

ityevamuttarāmātaḥ sa vai brahmarṣisutaḥ sindhupataya ātmasatattvaṃ vigaṇayataḥ parānubhāvaḥ paramakāruṇikatayopadiśya rahūgaṇena sakaruṇamabhivanditacaraṇa āpūrṇārṇava iva nibhṛtakaraṇormyāśayo dharaṇimimāṃ vicacāra

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभावः॥ 25 ॥

sauvīrapatirapi sujanasamavagataparamātmasatattva ātmanyavidyādhyāropitāṃ ca dehātmamatiṃ visasarja evaṃ hi nṛpa bhagavadāśritāśritānubhāvaḥ

राजोवाच ।यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहितः परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्य मनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोक- समधिगमः अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेता- नुकल्पेन निर्दिश्यतामिति॥ 26 ॥

rājovāca | yo ha vā iha bahuvidā mahābhāgavata tvayābhihitaḥ parokṣeṇa vacasā jīvalokabhavādhvā sa hyārya manīṣayā kalpitaviṣayo nāñjasāvyutpannaloka- samadhigamaḥ atha tadevaitadduravagamaṃ samavetā- nukalpena nirdiśyatāmiti

पञ्चमस्कन्धे त्रयोदशोऽऽध्यायः॥ 13b ॥

pañcamaskandhe trayodaśo''dhyāyaḥ