Skandha 5, Adhyāya 21

एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेशः प्रमाणलक्षणतो व्याख्यातः॥ 1 ॥

etāvāneva bhūvalayasya sanniveśaḥ pramāṇalakṣaṇato vyākhyātaḥ

एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा द्विदलयोर्निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम्॥ 2 ॥

etena hi divo maṇḍalamānaṃ tadvida upadiśanti yathā dvidalayorniṣpāvādīnāṃ te antareṇāntarikṣaṃ tadubhayasandhitam

यन्मध्यगतो भगवांस्तपतां पतिस्तपन आतपेन त्रिलोकीं प्रतपत्यवभासयत्यात्मभासा स एष उदगयनदक्षिणायनवैषुवतसंज्ञाभिर्मान्द्यशैघ्र्य- मानाभिर्गतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथा सवनमभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्व- होरात्राणि दीर्घह्रस्वसमानानि विधत्ते॥ 3 ॥

yanmadhyagato bhagavāṃstapatāṃ patistapana ātapena trilokīṃ pratapatyavabhāsayatyātmabhāsā sa eṣa udagayanadakṣiṇāyanavaiṣuvatasaṃjñābhirmāndyaśaighrya- mānābhirgatibhirārohaṇāvarohaṇasamānasthāneṣu yathā savanamabhipadyamāno makarādiṣu rāśiṣva- horātrāṇi dīrghahrasvasamānāni vidhatte

यदा मेषतुलयोर्वर्तते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु॥ 4 ॥

yadā meṣatulayorvartate tadāhorātrāṇi samānāni bhavanti yadā vṛṣabhādiṣu pañcasu ca rāśiṣu carati tadāhānyeva vardhante hrasati ca māsi māsyekaikā ghaṭikā rātriṣu

यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति॥ 5 ॥

yadā vṛścikādiṣu pañcasu vartate tadāhorātrāṇi viparyayāṇi bhavanti

यावद्दक्षिणायनमहानि वर्धन्ते यावदुदगयनं रात्रयः॥ 6 ॥

yāvaddakṣiṇāyanamahāni vardhante yāvadudagayanaṃ rātrayaḥ

एवं नवकोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तरगिरिपरिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नैन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान्मेरोर्देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद्वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरतः सौम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याह्नास्तमयनिशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविशेषेण मेरोश्चतुर्दिशम्॥ 7 ॥

evaṃ navakoṭaya ekapañcāśallakṣāṇi yojanānāṃ mānasottaragiriparivartanasyopadiśanti tasminnaindrīṃ purīṃ pūrvasmānmerordevadhānīṃ nāma dakṣiṇato yāmyāṃ saṃyamanīṃ nāma paścādvāruṇīṃ nimlocanīṃ nāma uttarataḥ saumyāṃ vibhāvarīṃ nāma tāsūdayamadhyāhnāstamayaniśīthānīti bhūtānāṃ pravṛttinivṛttinimittāni samayaviśeṣeṇa meroścaturdiśam

तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्गत एव सदाऽऽदित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति॥ 8 ॥

tatratyānāṃ divasamadhyaṅgata eva sadā''dityastapati savyenācalaṃ dakṣiṇena karoti

यत्रोदेति तस्य ह समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्र- निपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन्॥ 9 ॥

yatrodeti tasya ha samānasūtranipāte nimlocati yatra kvacana syandenābhitapati tasya haiṣa samānasūtra- nipāte prasvāpayati tatra gataṃ na paśyanti ye taṃ samanupaśyeran

यदा चैन्द्र्याः पुर्याः प्रचलते पञ्चदशघटिकाभिर्याम्यां सपादकोटिद्वयं योजनानां सार्धद्वादशलक्षाणि साधिकानि चोपयाति॥ 10 ॥

yadā caindryāḥ puryāḥ pracalate pañcadaśaghaṭikābhiryāmyāṃ sapādakoṭidvayaṃ yojanānāṃ sārdhadvādaśalakṣāṇi sādhikāni copayāti

एवं ततो वारुणीं सौम्यामैन्द्रीं च पुनस्तथान्ये च ग्रहाः सोमादयो नक्षत्रैः सह ज्योतिश्चक्रे सम- भ्युद्यन्ति सह वा निम्लोचन्ति॥ 11 ॥

evaṃ tato vāruṇīṃ saumyāmaindrīṃ ca punastathānye ca grahāḥ somādayo nakṣatraiḥ saha jyotiścakre sama- bhyudyanti saha vā nimlocanti

एवं मुहूर्तेन चतुस्त्रिंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सौरो रथस्त्रयीमयोऽसौचतसृषु परिवर्तते पुरीषु॥ 12 ॥

evaṃ muhūrtena catustriṃśallakṣayojanānyaṣṭaśatādhikāni sauro rathastrayīmayo'saucatasṛṣu parivartate purīṣu

यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर्मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं रविरथचक्रं तैलयन्त्रचक्रवद्भ्रमन् मानसोत्तरगिरौ परिभ्रमति॥ 13 ॥

yasyaikaṃ cakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṇnemi triṇābhi saṃvatsarātmakaṃ samāmananti tasyākṣo merormūrdhani kṛto mānasottare kṛtetarabhāgo yatra protaṃ ravirathacakraṃ tailayantracakravadbhraman mānasottaragirau paribhramati

तस्मिन्नक्षे कृतमूलो द्वितीयोऽक्षस्तुर्यमानेन सम्मितस्तैलयन्त्राक्षवद्ध्रुवे कृतोपरिभागः॥ 14 ॥

tasminnakṣe kṛtamūlo dvitīyo'kṣasturyamānena sammitastailayantrākṣavaddhruve kṛtoparibhāgaḥ

रथनीडस्तु षट्त्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभाग- विशालस्तावान् रविरथयुगो यत्र हयाश्छन्दो नामानः सप्तारुणयोजिता वहन्ति देवमादित्यम्॥ 15 ॥

rathanīḍastu ṣaṭtriṃśallakṣayojanāyatastatturīyabhāga- viśālastāvān ravirathayugo yatra hayāśchando nāmānaḥ saptāruṇayojitā vahanti devamādityam

पुरस्तात्सवितुररुणः पश्चाच्च नियुक्तः सौत्ये कर्मणि किलास्ते॥ 16 ॥

purastātsavituraruṇaḥ paścācca niyuktaḥ sautye karmaṇi kilāste

तथा वालिखिल्या ऋषयोङ्गुष्ठपर्वमात्राः षष्टिसहस्राणि पुरतः सूर्यं सूक्तवाकाय नियुक्ताः संस्तुवन्ति॥ 17 ॥

tathā vālikhilyā ṛṣayoṅguṣṭhaparvamātrāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi purataḥ sūryaṃ sūktavākāya niyuktāḥ saṃstuvanti

तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्येकैकशो गणाः सप्तचतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यमात्मानं नानानामानं पृथङ्नानानामानः पृथक्कर्मभिर्द्वन्द्वश उपासते॥ 18 ॥

tathānye ca ṛṣayo gandharvāpsaraso nāgā grāmaṇyo yātudhānā devā ityekaikaśo gaṇāḥ saptacaturdaśa māsi māsi bhagavantaṃ sūryamātmānaṃ nānānāmānaṃ pṛthaṅnānānāmānaḥ pṛthakkarmabhirdvandvaśa upāsate

लक्षोत्तरं सार्धनवकोटियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन सगव्यूत्युत्तरं द्विसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते॥ 19 ॥

lakṣottaraṃ sārdhanavakoṭiyojanaparimaṇḍalaṃ bhūvalayasya kṣaṇena sagavyūtyuttaraṃ dvisahasrayojanāni sa bhuṅkte

पञ्चमस्कन्धे ज्योतिश्चक्रसूर्यरथमण्डलवर्णनं नमैकविंशोऽध्यायः॥ 21 ॥

pañcamaskandhe jyotiścakrasūryarathamaṇḍalavarṇanaṃ namaikaviṃśo'dhyāyaḥ