Skandha 5, Adhyāya 22

राजोवाच ।यदेतद्भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितममुष्य वयं कथमनुमिमीमहीति॥ 1 ॥

rājovāca | yadetadbhagavata ādityasya meruṃ dhruvaṃ ca pradakṣiṇena parikrāmato rāśīnāmabhimukhaṃ pracalitaṃ cāpradakṣiṇaṃ bhagavatopavarṇitamamuṣya vayaṃ kathamanumimīmahīti

स होवाच ।यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्यैव प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्य- मानत्वादेवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन कालचक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिरन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्यन्तरे चोपलभ्यमानत्वात्॥ 2 ॥

sa hovāca | yathā kulālacakreṇa bhramatā saha bhramatāṃ tadāśrayāṇāṃ pipīlikādīnāṃ gatiranyaiva pradeśāntareṣvapyupalabhya- mānatvādevaṃ nakṣatrarāśibhirupalakṣitena kālacakreṇa dhruvaṃ meruṃ ca pradakṣiṇena paridhāvatā saha paridhāvamānānāṃ tadāśrayāṇāṃ sūryādīnāṃ grahāṇāṃ gatiranyaiva nakṣatrāntare rāśyantare copalabhyamānatvāt

स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्मविशुद्धि- निमित्तं कविभिरपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु यथोपजोषमृतुगुणान् विदधाति॥ 3 ॥

sa eṣa bhagavānādipuruṣa eva sākṣānnārāyaṇo lokānāṃ svastaya ātmānaṃ trayīmayaṃ karmaviśuddhi- nimittaṃ kavibhirapi ca vedena vijijñāsyamāno dvādaśadhā vibhajya ṣaṭsu vasantādiṣvṛtuṣu yathopajoṣamṛtuguṇān vidadhāti

तमेतमिह पुरुषास्त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमा- चारानुपथा उच्चावचैः कर्मभिराम्नातैर्योगवितानैश्च श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेयः समधिगच्छन्ति॥ 4 ॥

tametamiha puruṣāstrayyā vidyayā varṇāśramā- cārānupathā uccāvacaiḥ karmabhirāmnātairyogavitānaiśca śraddhayā yajanto'ñjasā śreyaḥ samadhigacchanti

अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादशमासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान् मासः पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयवः॥ 5 ॥

atha sa eṣa ātmā lokānāṃ dyāvāpṛthivyorantareṇa nabhovalayasya kālacakragato dvādaśamāsān bhuṅkte rāśisaṃjñān saṃvatsarāvayavān māsaḥ pakṣadvayaṃ divā naktaṃ ceti sapādarkṣadvayamupadiśanti yāvatā ṣaṣṭhamaṃśaṃ bhuñjīta sa vai ṛturityupadiśyate saṃvatsarāvayavaḥ

अथ च यावतार्धेन नभोवीथ्यां प्रचरति तं कालमयनमाचक्षते॥ 6 ॥

atha ca yāvatārdhena nabhovīthyāṃ pracarati taṃ kālamayanamācakṣate

अथ च यावन्नभोमण्डलं सह द्यावापृथिव्यो- र्मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं वत्सरमिति भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः समामनन्ति॥ 7 ॥

atha ca yāvannabhomaṇḍalaṃ saha dyāvāpṛthivyo- rmaṇḍalābhyāṃ kārtsnyena sa ha bhuñjīta taṃ kālaṃ saṃvatsaraṃ parivatsaramiḍāvatsaramanuvatsaraṃ vatsaramiti bhānormāndyaśaighryasamagatibhiḥ samāmananti

एवं चन्द्रमा अर्कगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्षभुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुङ्क्ते॥ 8 ॥

evaṃ candramā arkagabhastibhya upariṣṭāllakṣayojanata upalabhyamāno'rkasya saṃvatsarabhuktiṃ pakṣābhyāṃ māsabhuktiṃ sapādarkṣābhyāṃ dinenaiva pakṣabhuktimagracārī drutataragamano bhuṅkte

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभिः पितॄणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः सर्वजीव- निवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते॥ 9 ॥

atha cāpūryamāṇābhiśca kalābhiramarāṇāṃ kṣīyamāṇābhiśca kalābhiḥ pitṝṇāmahorātrāṇi pūrvapakṣāparapakṣābhyāṃ vitanvānaḥ sarvajīva- nivahaprāṇo jīvaścaikamekaṃ nakṣatraṃ triṃśatā muhūrtairbhuṅkte

तत उपरिष्टात्त्रिलक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वरयोजितानि सहाभिजिताष्टाविंशतिः॥ 11 ॥

tata upariṣṭāttrilakṣayojanato nakṣatrāṇi meruṃ dakṣiṇenaiva kālāyana īśvarayojitāni sahābhijitāṣṭāviṃśatiḥ

तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपलभ्यते पुरतः पश्चात्सहैव वार्कस्य शैघ्र्यमान्द्यसाम्याभि- र्गतिभिरर्कवच्चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश्चारेणानुमीयते स वृष्टिविष्टम्भ- ग्रहोपशमनः॥ 12 ॥

tata upariṣṭāduśanā dvilakṣayojanata upalabhyate purataḥ paścātsahaiva vārkasya śaighryamāndyasāmyābhi- rgatibhirarkavaccarati lokānāṃ nityadānukūla eva prāyeṇa varṣayaṃścāreṇānumīyate sa vṛṣṭiviṣṭambha- grahopaśamanaḥ

उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद्द्विलक्ष- योजनतो बुधः सोमसुत उपलभ्यमानःप्रायेण शुभकृद्यदार्काद्व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्रप्राया- नावृष्ट्यादि भयमाशंसते॥ 13 ॥

uśanasā budho vyākhyātastata upariṣṭāddvilakṣa- yojanato budhaḥ somasuta upalabhyamānaḥprāyeṇa śubhakṛdyadārkādvyatiricyeta tadātivātābhraprāyā- nāvṛṣṭyādi bhayamāśaṃsate

अत ऊर्ध्वमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्त्रिभिस्त्रिभिः पक्षैरेकैकशो राशीन् द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभग्रहोऽघशंसः॥ 14 ॥

ata ūrdhvamaṅgārako'pi yojanalakṣadvitaya upalabhyamānastribhistribhiḥ pakṣairekaikaśo rāśīn dvādaśānubhuṅkte yadi na vakreṇābhivartate prāyeṇāśubhagraho'ghaśaṃsaḥ

तत उपरिष्टाद्द्विलक्षयोजनान्तरगतो भगवान् बृहस्पतिरेकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्रः स्यात्प्रायेणानुकूलो ब्राह्मणकुलस्य॥ 15 ॥

tata upariṣṭāddvilakṣayojanāntaragato bhagavān bṛhaspatirekaikasmin rāśau parivatsaraṃ parivatsaraṃ carati yadi na vakraḥ syātprāyeṇānukūlo brāhmaṇakulasya

तत उपरिष्टाद्योजनलक्षद्वयात्प्रतीयमानः शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन्मासान् विलम्बमानः सर्वानेवानुपर्येति तावद्भि- रनुवत्सरैः प्रायेण हि सर्वेषामशान्तिकरः॥ 16 ॥

tata upariṣṭādyojanalakṣadvayātpratīyamānaḥ śanaiścara ekaikasmin rāśau triṃśanmāsān vilambamānaḥ sarvānevānuparyeti tāvadbhi- ranuvatsaraiḥ prāyeṇa hi sarveṣāmaśāntikaraḥ

तत उत्तरस्मादृषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर्यत्परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति॥ 17 ॥

tata uttarasmādṛṣaya ekādaśalakṣayojanāntara upalabhyante ya eva lokānāṃ śamanubhāvayanto bhagavato viṣṇoryatparamaṃ padaṃ pradakṣiṇaṃ prakramanti

पञ्चमस्कन्धे ज्योतिश्चक्रवर्णने द्वाविंशोऽध्यायः॥ 22 ॥

pañcamaskandhe jyotiścakravarṇane dvāviṃśo'dhyāyaḥ