Skandha 6, Adhyāya 1

राजोवाच ।निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा ।क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृतिः॥ 1 ॥

rājovāca | nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yathā | kramayogopalabdhena brahmaṇā yadasaṃsṛtiḥ

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने ।योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्गः पुनः पुनः॥ 2 ॥

pravṛttilakṣaṇaścaiva traiguṇyaviṣayo mune | yo'sāvalīnaprakṛterguṇasargaḥ punaḥ punaḥ

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः ।मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः॥ 3 ॥

adharmalakṣaṇā nānā narakāścānuvarṇitāḥ | manvantaraśca vyākhyāta ādyaḥ svāyambhuvo yataḥ

प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च ।द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन्॥ 4 ॥

priyavratottānapadorvaṃśastaccaritāni ca | dvīpavarṣasamudrādrinadyudyānavanaspatīn

धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः ।ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभुः॥ 5 ॥

dharāmaṇḍalasaṃsthānaṃ bhāgalakṣaṇamānataḥ | jyotiṣāṃ vivarāṇāṃ ca yathedamasṛjadvibhuḥ

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नरः ।नानोग्रयातनान् नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 6 ॥

adhuneha mahābhāga yathaiva narakānnaraḥ | nānograyātanān neyāttanme vyākhyātumarhasi

न चेदिहैवापचितिं यथांहसः कृतस्य कुर्यान्मन उक्तपाणिभिः ।ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातनाः॥ 7 ॥

na cedihaivāpacitiṃ yathāṃhasaḥ kṛtasya kuryānmana uktapāṇibhiḥ | dhruvaṃ sa vai pretya narakānupaiti ye kīrtitā me bhavatastigmayātanāḥ

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना ।दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक्चिकित्सेत रुजां निदानवित्॥ 8 ॥

tasmātpuraivāśviha pāpaniṣkṛtau yateta mṛtyoravipadyatātmanā | doṣasya dṛṣṭvā gurulāghavaṃ yathā bhiṣakcikitseta rujāṃ nidānavit

राजोवाच ।दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् ।करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम्॥ 9 ॥

rājovāca | dṛṣṭaśrutābhyāṃ yatpāpaṃ jānannapyātmano'hitam | karoti bhūyo vivaśaḥ prāyaścittamatho katham

क्वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्क्वचिच्चरति तत्पुनः ।प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत्॥ 10 ॥

kvacinnivartate'bhadrātkvaciccarati tatpunaḥ | prāyaścittamatho'pārthaṃ manye kuñjaraśaucavat

कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते ।अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम्॥ 11 ॥

karmaṇā karmanirhāro na hyātyantika iṣyate | avidvadadhikāritvātprāyaścittaṃ vimarśanam

नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि ।एवं नियमकृद्राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते॥ 12 ॥

nāśnataḥ pathyamevānnaṃ vyādhayo'bhibhavanti hi | evaṃ niyamakṛdrājan śanaiḥ kṣemāya kalpate

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च ।त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन च॥ 13 ॥

tapasā brahmacaryeṇa śamena ca damena ca | tyāgena satyaśaucābhyāṃ yamena niyamena ca

देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः ।क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः॥ 14 ॥

dehavāgbuddhijaṃ dhīrā dharmajñāḥ śraddhayānvitāḥ | kṣipantyaghaṃ mahadapi veṇugulmamivānalaḥ

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः ।अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः॥ 15 ॥

kecitkevalayā bhaktyā vāsudevaparāyaṇāḥ | aghaṃ dhunvanti kārtsnyena nīhāramiva bhāskaraḥ

न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप आदिभिः ।यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पूरुषनिषेवया॥ 16 ॥

na tathā hyaghavān rājan pūyeta tapa ādibhiḥ | yathā kṛṣṇārpitaprāṇastatpūruṣaniṣevayā

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः ।सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः॥ 17 ॥

sadhrīcīno hyayaṃ loke panthāḥ kṣemo'kutobhayaḥ | suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇaparāyaṇāḥ

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् ।न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः॥ 18 ॥

prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukham | na niṣpunanti rājendra surākumbhamivāpagāḥ

सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह ।न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः॥ 19 ॥

sakṛnmanaḥ kṛṣṇapadāravindayo- rniveśitaṃ tadguṇarāgi yairiha | na te yamaṃ pāśabhṛtaśca tadbhaṭān svapne'pi paśyanti hi cīrṇaniṣkṛtāḥ

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे॥ 20 ॥

atra codāharantīmamitihāsaṃ purātanam | dūtānāṃ viṣṇuyamayoḥ saṃvādastaṃ nibodha me

कान्यकुब्जे द्विजः कश्चिद्दासीपतिरजामिलः ।नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः॥ 21 ॥

kānyakubje dvijaḥ kaściddāsīpatirajāmilaḥ | nāmnā naṣṭasadācāro dāsyāḥ saṃsargadūṣitaḥ

बन्द्यक्षकैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थितः ।बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिनः॥ 22 ॥

bandyakṣakaitavaiścauryairgarhitāṃ vṛttimāsthitaḥ | bibhratkuṭumbamaśuciryātayāmāsa dehinaḥ

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् ।कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुषः समाः॥ 23 ॥

evaṃ nivasatastasya lālayānasya tatsutān | kālo'tyagānmahān rājannaṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ

तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः ।बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम्॥ 24 ॥

tasya pravayasaḥ putrā daśa teṣāṃ tu yo'vamaḥ | bālo nārāyaṇo nāmnā pitrośca dayito bhṛśam

स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि ।निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम्॥ 25 ॥

sa baddhahṛdayastasminnarbhake kalabhāṣiṇi | nirīkṣamāṇastallīlāṃ mumude jaraṭho bhṛśam

भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकस्नेहयन्त्रितः ।भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम्॥ 26 ॥

bhuñjānaḥ prapiban khādan bālakasnehayantritaḥ | bhojayan pāyayan mūḍho na vedāgatamantakam

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते ।मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये॥ 27 ॥

sa evaṃ vartamāno'jño mṛtyukāla upasthite | matiṃ cakāra tanaye bāle nārāyaṇāhvaye

स पाशहस्तांस्त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् भृशदारुणान् ।वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान्॥ 28 ॥

sa pāśahastāṃstrīn dṛṣṭvā puruṣān bhṛśadāruṇān | vakratuṇḍānūrdhvaromṇa ātmānaṃ netumāgatān

दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् ।प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रियः॥ 29 ॥

dūre krīḍanakāsaktaṃ putraṃ nārāyaṇāhvayam | plāvitena svareṇoccairājuhāvākulendriyaḥ

निशम्य म्रियमाणस्य ब्रुवतो हरिकीर्तनम् ।भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसापतन्॥ 30 ॥

niśamya mriyamāṇasya bruvato harikīrtanam | bharturnāma mahārāja pārṣadāḥ sahasāpatan

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् ।यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा॥ 31 ॥

vikarṣato'ntarhṛdayāddāsīpatimajāmilam | yamapreṣyān viṣṇudūtā vārayāmāsurojasā

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः ।के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम्॥ 32 ॥

ūcurniṣedhitāstāṃste vaivasvatapuraḥsarāḥ | ke yūyaṃ pratiṣeddhāro dharmarājasya śāsanam

कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ ।किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः॥ 33 ॥

kasya vā kuta āyātāḥ kasmādasya niṣedhatha | kiṃ devā upadevā yā yūyaṃ kiṃ siddhasattamāḥ

सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः ।किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः॥ 34 ॥

sarve padmapalāśākṣāḥ pītakauśeyavāsasaḥ | kirīṭinaḥ kuṇḍalino lasatpuṣkaramālinaḥ

सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रियः॥ 35 ॥

sarve ca nūtnavayasaḥ sarve cārucaturbhujāḥ | dhanurniṣaṅgāsigadāśaṅkhacakrāmbujaśriyaḥ

दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन रोचिषा ।किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ॥ 36 ॥

diśo vitimirālokāḥ kurvantaḥ svena rociṣā | kimarthaṃ dharmapālasya kiṅkarānno niṣedhatha

इत्युक्ते यमदूतैस्तैर्वासुदेवोक्तकारिणः ।तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा॥ 37 ॥

ityukte yamadūtaistairvāsudevoktakāriṇaḥ | tān pratyūcuḥ prahasyedaṃ meghanirhrādayā girā

यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः ।ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्मस्य लक्षणम्॥ 38 ॥

yūyaṃ vai dharmarājasya yadi nirdeśakāriṇaḥ | brūta dharmasya nastattvaṃ yacca dharmasya lakṣaṇam

कथं स्विद्ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् ।दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहोस्वित्कतिचिन्नृणाम्॥ 39 ॥

kathaṃ sviddhriyate daṇḍaḥ kiṃ vāsya sthānamīpsitam | daṇḍyāḥ kiṃ kāriṇaḥ sarve āhosvitkaticinnṛṇām

वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।वेदो नारायणः साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम॥ 40 ॥

vedapraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ | vedo nārāyaṇaḥ sākṣātsvayambhūriti śuśruma

येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः ।गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम्॥ 41 ॥

yena svadhāmnyamī bhāvā rajaḥsattvatamomayāḥ | guṇanāmakriyārūpairvibhāvyante yathātatham

सूर्योऽग्निः खं मरुद्गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः ।कं कुः स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः॥ 42 ॥

sūryo'gniḥ khaṃ marudgāvaḥ somaḥ sandhyāhanī diśaḥ | kaṃ kuḥ svayaṃ dharma iti hyete daihyasya sākṣiṇaḥ

एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते ।सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः॥ 43 ॥

etairadharmo vijñātaḥ sthānaṃ daṇḍasya yujyate | sarve karmānurodhena daṇḍamarhanti kāriṇaḥ

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः ।कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान् न ह्यकर्मकृत्॥ 44 ॥

sambhavanti hi bhadrāṇi viparītāni cānaghāḥ | kāriṇāṃ guṇasaṅgo'sti dehavān na hyakarmakṛt

येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः ।स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै॥ 45 ॥

yena yāvān yathādharmo dharmo veha samīhitaḥ | sa eva tatphalaṃ bhuṅkte tathā tāvadamutra vai

यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते ।भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते॥ 46 ॥

yatheha devapravarāstraividhyamupalabhyate | bhūteṣu guṇavaicitryāttathānyatrānumīyate

वर्तमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा ।एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम्॥ 47 ॥

vartamāno'nyayoḥ kālo guṇābhijñāpako yathā | evaṃ janmānyayoretaddharmādharmanidarśanam

मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति ।अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानजः॥ 48 ॥

manasaiva pure devaḥ pūrvarūpaṃ vipaśyati | anumīmāṃsate'pūrvaṃ manasā bhagavānajaḥ

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि ।न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा॥ 49 ॥

yathājñastamasā yukta upāste vyaktameva hi | na veda pūrvamaparaṃ naṣṭajanmasmṛtistathā

पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः ।एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते॥ 50 ॥

pañcabhiḥ kurute svārthān pañca vedātha pañcabhiḥ | ekastu ṣoḍaśena trīn svayaṃ saptadaśo'śnute

तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् ।धत्तेऽनु संसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम्॥ 51 ॥

tadetatṣoḍaśakalaṃ liṅgaṃ śaktitrayaṃ mahat | dhatte'nu saṃsṛtiṃ puṃsi harṣaśokabhayārtidām

देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते ।कोशकार इवात्मानं कर्मणाऽऽच्छाद्य मुह्यति॥ 52 ॥

dehyajño'jitaṣaḍvargo necchan karmāṇi kāryate | kośakāra ivātmānaṃ karmaṇā''cchādya muhyati

न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।कार्यते ह्यवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात्॥ 53 ॥

na hi kaścitkṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt | kāryate hyavaśaḥ karma guṇaiḥ svābhāvikairbalāt

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत ।यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा॥ 54 ॥

labdhvā nimittamavyaktaṃ vyaktāvyaktaṃ bhavatyuta | yathāyoni yathābījaṃ svabhāvena balīyasā

एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः ।आसीत्स एव न चिरादीशसङ्गाद्विलीयते॥ 55 ॥

eṣa prakṛtisaṅgena puruṣasya viparyayaḥ | āsītsa eva na cirādīśasaṅgādvilīyate

अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः ।धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवान्मन्त्रविच्छुचिः॥ 56 ॥

ayaṃ hi śrutasampannaḥ śīlavṛttaguṇālayaḥ | dhṛtavrato mṛdurdāntaḥ satyavānmantravicchuciḥ

गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृतः ।सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयकः॥ 57 ॥

gurvagnyatithivṛddhānāṃ śuśrūṣuranahaṅkṛtaḥ | sarvabhūtasuhṛtsādhurmitavāganasūyakaḥ

एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद्द्विजः ।आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान्॥ 58 ॥

ekadāsau vanaṃ yātaḥ pitṛsandeśakṛddvijaḥ | ādāya tata āvṛttaḥ phalapuṣpasamitkuśān

ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया ।पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया॥ 59 ॥

dadarśa kāminaṃ kañcicchūdraṃ saha bhujiṣyayā | pītvā ca madhu maireyaṃ madāghūrṇitanetrayā

मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् ।क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके॥ 60 ॥

mattayā viślathannīvyā vyapetaṃ nirapatrapam | krīḍantamanugāyantaṃ hasantamanayāntike

दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् ।जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः॥ 61 ॥

dṛṣṭvā tāṃ kāmaliptena bāhunā parirambhitām | jagāma hṛcchayavaśaṃ sahasaiva vimohitaḥ

स्तम्भयन्नात्मनाऽऽत्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् ।न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम्॥ 62 ॥

stambhayannātmanā''tmānaṃ yāvatsattvaṃ yathāśrutam | na śaśāka samādhātuṃ mano madanavepitam

तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतनः ।तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह॥ 63 ॥

tannimittasmaravyājagrahagrasto vicetanaḥ | tāmeva manasā dhyāyan svadharmādvirarāma ha

तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता ।ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा॥ 64 ॥

tāmeva toṣayāmāsa pitryeṇārthena yāvatā | grāmyairmanoramaiḥ kāmaiḥ prasīdeta yathā tathā

विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् ।विससर्जाचिरात्पापः स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीः॥ 65 ॥

viprāṃ svabhāryāmaprauḍhāṃ kule mahati lambhitām | visasarjācirātpāpaḥ svairiṇyāpāṅgaviddhadhīḥ

यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् ।बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम्॥ 66 ॥

yatastataścopaninye nyāyato'nyāyato dhanam | babhārāsyāḥ kuṭumbinyāḥ kuṭumbaṃ mandadhīrayam

यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यार्यगर्हितः ।अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात्॥ 67 ॥

yadasau śāstramullaṅghya svairacāryāryagarhitaḥ | avartata ciraṃ kālamaghāyuraśucirmalāt

तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् ।नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति॥ 68 ॥

tata enaṃ daṇḍapāṇeḥ sakāśaṃ kṛtakilbiṣam | neṣyāmo'kṛtanirveśaṃ yatra daṇḍena śuddhyati

षष्ठस्कन्धे अजामिलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

ṣaṣṭhaskandhe ajāmilopākhyāne prathamo'dhyāyaḥ