Skandha 6, Adhyāya 2

एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् ।उपधार्याथ तान् राजन् प्रत्याहुर्नयकोविदाः॥ 1 ॥

evaṃ te bhagavaddūtā yamadūtābhibhāṣitam | upadhāryātha tān rājan pratyāhurnayakovidāḥ

अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् ।यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा॥ 2 ॥

aho kaṣṭaṃ dharmadṛśāmadharmaḥ spṛśate sabhām | yatrādaṇḍyeṣvapāpeṣu daṇḍo yairdhriyate vṛthā

प्रजानां पितरो ये च शास्तारः साधवः समाः ।यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजाः॥ 3 ॥

prajānāṃ pitaro ye ca śāstāraḥ sādhavaḥ samāḥ | yadi syātteṣu vaiṣamyaṃ kaṃ yānti śaraṇaṃ prajāḥ

यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते ।स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥ 4 ॥

yadyadācarati śreyānitarastattadīhate | sa yatpramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate

यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः ।स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशुः॥ 5 ॥

yasyāṅke śira ādhāya lokaḥ svapiti nirvṛtaḥ | svayaṃ dharmamadharmaṃ vā na hi veda yathā paśuḥ

स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् ।विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो द्रोग्धुमर्हति॥ 6 ॥

sa kathaṃ nyarpitātmānaṃ kṛtamaitramacetanam | visrambhaṇīyo bhūtānāṃ saghṛṇo drogdhumarhati

अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि ।यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेः॥ 7 ॥

ayaṃ hi kṛtanirveśo janmakoṭyaṃhasāmapi | yadvyājahāra vivaśo nāma svastyayanaṃ hareḥ

एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् ।यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम्॥ 8 ॥

etenaiva hyaghono'sya kṛtaṃ syādaghaniṣkṛtam | yadā nārāyaṇāyeti jagāda caturakṣaram

स्तेनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे॥ 9 ॥

stenaḥ surāpo mitradhrug brahmahā gurutalpagaḥ | strīrājapitṛgohantā ye ca pātakino'pare

सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् ।नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः॥ 10 ॥

sarveṣāmapyaghavatāmidameva suniṣkṛtam | nāmavyāharaṇaṃ viṣṇoryatastadviṣayā matiḥ

न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि- स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभिः ।यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम्॥ 11 ॥

na niṣkṛtairuditairbrahmavādibhi- stathā viśuddhyatyaghavān vratādibhiḥ | yathā harernāmapadairudāhṛtai- staduttamaślokaguṇopalambhakam

नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चेदसत्पथे ।तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- र्गुणानुवादः खलु सत्त्वभावनः॥ 12 ॥

naikāntikaṃ taddhi kṛte'pi niṣkṛte manaḥ punardhāvati cedasatpathe | tatkarmanirhāramabhīpsatāṃ hare- rguṇānuvādaḥ khalu sattvabhāvanaḥ

अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् ।यदसौ भगवन्नाम म्रियमाणः समग्रहीत्॥ 13 ॥

athainaṃ māpanayata kṛtāśeṣāghaniṣkṛtam | yadasau bhagavannāma mriyamāṇaḥ samagrahīt

साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा ।वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः॥ 14 ॥

sāṅketyaṃ pārihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā | vaikuṇṭhanāmagrahaṇamaśeṣāghaharaṃ viduḥ

पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त आहतः ।हरिरित्यवशेनाह पुमान् नार्हति यातनाम्॥ 15 ॥

patitaḥ skhalito bhagnaḥ sandaṣṭastapta āhataḥ | harirityavaśenāha pumān nārhati yātanām

गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च ।प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभिः॥ 16 ॥

gurūṇāṃ ca laghūnāṃ ca gurūṇi ca laghūni ca | prāyaścittāni pāpānāṃ jñātvoktāni maharṣibhiḥ

तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानजपादिभिः ।नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया॥ 17 ॥

taistānyaghāni pūyante tapodānajapādibhiḥ | nādharmajaṃ taddhṛdayaṃ tadapīśāṅghrisevayā

अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् ।सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानलः॥ 18 ॥

ajñānādathavā jñānāduttamaślokanāma yat | saṅkīrtitamaghaṃ puṃso dahededho yathānalaḥ

यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया ।अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृतः॥ 19 ॥

yathāgadaṃ vīryatamamupayuktaṃ yadṛcchayā | ajānato'pyātmaguṇaṃ kuryānmantro'pyudāhṛtaḥ

त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप ।तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन्॥ 20 ॥

ta evaṃ suvinirṇīya dharmaṃ bhāgavataṃ nṛpa | taṃ yāmyapāśānnirmucya vipraṃ mṛtyoramūmucan

यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम॥ 21 ॥

yamarājñe yathā sarvamācacakṣurarindama

द्विजः पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभीः प्रकृतिं गतः ।ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दर्शनोत्सवः॥ 22 ॥

dvijaḥ pāśādvinirmukto gatabhīḥ prakṛtiṃ gataḥ | vavande śirasā viṣṇoḥ kiṅkarān darśanotsavaḥ

तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्कराः ।सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ॥ 23 ॥

taṃ vivakṣumabhipretya mahāpuruṣakiṅkarāḥ | sahasā paśyatastasya tatrāntardadhire'nagha

अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयोः ।धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैविद्यं च गुणाश्रयम्॥ 24 ॥

ajāmilo'pyathākarṇya dūtānāṃ yamakṛṣṇayoḥ | dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ traividyaṃ ca guṇāśrayam

भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरेः ।अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मनः॥ 25 ॥

bhaktimān bhagavatyāśu māhātmyaśravaṇāddhareḥ | anutāpo mahānāsītsmarato'śubhamātmanaḥ

अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मनः ।येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायताऽऽत्मना॥ 26 ॥

aho me paramaṃ kaṣṭamabhūdavijitātmanaḥ | yena viplāvitaṃ brahma vṛṣalyāṃ jāyatā''tmanā

धिङ् मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् ।हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापामसतीमगाम्॥ 27 ॥

dhiṅ māṃ vigarhitaṃ sadbhirduṣkṛtaṃ kulakajjalam | hitvā bālāṃ satīṃ yo'haṃ surāpāmasatīmagām

वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ ।अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत्॥ 28 ॥

vṛddhāvanāthau pitarau nānyabandhū tapasvinau | aho mayādhunā tyaktāvakṛtajñena nīcavat

सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे ।धर्मघ्नाः कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातनाः॥ 29 ॥

so'haṃ vyaktaṃ patiṣyāmi narake bhṛśadāruṇe | dharmaghnāḥ kāmino yatra vindanti yamayātanāḥ

किमिदं स्वप्न आहोस्वित्साक्षाद्दृष्टमिहाद्भुतम् ।क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणयः॥ 30 ॥

kimidaṃ svapna āhosvitsākṣāddṛṣṭamihādbhutam | kva yātā adya te ye māṃ vyakarṣan pāśapāṇayaḥ

अथ ते क्व गताः सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः ।व्यमोचयन् नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुवः॥ 31 ॥

atha te kva gatāḥ siddhāścatvāraścārudarśanāḥ | vyamocayan nīyamānaṃ baddhvā pāśairadho bhuvaḥ

अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने ।भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति॥ 32 ॥

athāpi me durbhagasya vibudhottamadarśane | bhavitavyaṃ maṅgalena yenātmā me prasīdati

अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपतेः ।वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति॥ 33 ॥

anyathā mriyamāṇasya nāśucervṛṣalīpateḥ | vaikuṇṭhanāmagrahaṇaṃ jihvā vaktumihārhati

क्व चाहं कितवः पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रपः ।क्व च नारायणेत्येतद्भगवन्नाम मङ्गलम्॥ 34 ॥

kva cāhaṃ kitavaḥ pāpo brahmaghno nirapatrapaḥ | kva ca nārāyaṇetyetadbhagavannāma maṅgalam

सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिलः ।यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये॥ 35 ॥

so'haṃ tathā yatiṣyāmi yatacittendriyānilaḥ | yathā na bhūya ātmānamandhe tamasi majjaye

विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् ।सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्॥ 36 ॥

vimucya tamimaṃ bandhamavidyākāmakarmajam | sarvabhūtasuhṛcchānto maitraḥ karuṇa ātmavān

मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्याऽऽत्ममायया ।विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधमः॥ 37 ॥

mocaye grastamātmānaṃ yoṣinmayyā''tmamāyayā | vikrīḍito yayaivāhaṃ krīḍāmṛga ivādhamaḥ

ममाहमिति देहादौ हित्वा मिथ्यार्थधीर्मतिम् ।धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभिः॥ 38 ॥

mamāhamiti dehādau hitvā mithyārthadhīrmatim | dhāsye mano bhagavati śuddhaṃ tatkīrtanādibhiḥ

गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धनः॥ 39 ॥

gaṅgādvāramupeyāya muktasarvānubandhanaḥ

स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमाश्रितः ।प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि॥ 40 ॥

sa tasmin devasadana āsīno yogamāśritaḥ | pratyāhṛtendriyagrāmo yuyoja mana ātmani

ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना ।युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि॥ 41 ॥

tato guṇebhya ātmānaṃ viyujyātmasamādhinā | yuyuje bhagavaddhāmni brahmaṇyanubhavātmani

यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुरः ।उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विजः॥ 42 ॥

yarhyupāratadhīstasminnadrākṣītpuruṣān puraḥ | upalabhyopalabdhān prāgvavande śirasā dvijaḥ

हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु ।सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम्॥ 43 ॥

hitvā kalevaraṃ tīrthe gaṅgāyāṃ darśanādanu | sadyaḥ svarūpaṃ jagṛhe bhagavatpārśvavartinām

साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करैः ।हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रियः पतिः॥ 44 ॥

sākaṃ vihāyasā vipro mahāpuruṣakiṅkaraiḥ | haimaṃ vimānamāruhya yayau yatra śriyaḥ patiḥ

एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्याः पतिः पतितो गर्ह्यकर्मणा ।निपात्यमानो निरये हतव्रतः सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन्॥ 45 ॥

evaṃ sa viplāvitasarvadharmā dāsyāḥ patiḥ patito garhyakarmaṇā | nipātyamāno niraye hatavrataḥ sadyo vimukto bhagavannāma gṛhṇan

नातः परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् ।न यत्पुनः कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा॥ 46 ॥

nātaḥ paraṃ karmanibandhakṛntanaṃ mumukṣatāṃ tīrthapadānukīrtanāt | na yatpunaḥ karmasu sajjate mano rajastamobhyāṃ kalilaṃ tato'nyathā

य एवं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् ।शृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत्॥ 47 ॥

ya evaṃ paramaṃ guhyamitihāsamaghāpaham | śṛṇuyācchraddhayā yukto yaśca bhaktyānukīrtayet

न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करैः ।यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते॥ 48 ॥

na vai sa narakaṃ yāti nekṣito yamakiṅkaraiḥ | yadyapyamaṅgalo martyo viṣṇuloke mahīyate

म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् ।अजामिलोऽप्यगाद्धाम किं पुनः श्रद्धया गृणन्॥ 49 ॥

mriyamāṇo harernāma gṛṇan putropacāritam | ajāmilo'pyagāddhāma kiṃ punaḥ śraddhayā gṛṇan

षष्ठस्कन्धे अजामिलोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः॥ 2b ॥

ṣaṣṭhaskandhe ajāmilopākhyāne dvitīyo'dhyāyaḥ