Skandha 6, Adhyāya 3

राजोवाच ।निशम्य देवः स्वभटोपवर्णितं प्रत्याह किं तान् प्रति धर्मराजः ।एवं हताज्ञो विहतान् मुरारे- र्नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम्॥ 1 ॥

rājovāca | niśamya devaḥ svabhaṭopavarṇitaṃ pratyāha kiṃ tān prati dharmarājaḥ | evaṃ hatājño vihatān murāre- rnaideśikairyasya vaśe jano'yam

यमस्य देवस्य न दण्डभङ्गः कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् ।एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम्॥ 2 ॥

yamasya devasya na daṇḍabhaṅgaḥ kutaścanarṣe śrutapūrva āsīt | etanmune vṛścati lokasaṃśayaṃ na hi tvadanya iti me viniścitam

भगवत्पुरुषै राजन् याम्याः प्रतिहतोद्यमाः ।पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम्॥ 3 ॥

bhagavatpuruṣai rājan yāmyāḥ pratihatodyamāḥ | patiṃ vijñāpayāmāsuryamaṃ saṃyamanīpatim

कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो ।त्रैविध्यं कुर्वतः कर्म फलाभिव्यक्तिहेतवः॥ 4 ॥

kati santīha śāstāro jīvalokasya vai prabho | traividhyaṃ kurvataḥ karma phalābhivyaktihetavaḥ

यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिणः ।कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा॥ 5 ॥

yadi syurbahavo loke śāstāro daṇḍadhāriṇaḥ | kasya syātāṃ na vā kasya mṛtyuścāmṛtameva vā

किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद्बहूनामिह कर्मिणाम् ।शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम्॥ 6 ॥

kintu śāstṛbahutve syādbahūnāmiha karmiṇām | śāstṛtvamupacāro hi yathā maṇḍalavartinām

अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणामधीश्वरः ।शास्ता दण्डधरो नॄणां शुभाशुभविवेचनः॥ 7 ॥

atastvameko bhūtānāṃ seśvarāṇāmadhīśvaraḥ | śāstā daṇḍadharo nṝṇāṃ śubhāśubhavivecanaḥ

तस्य ते विहतो दण्डो न लोके वर्ततेऽधुना ।चतुर्भिरद्भुतैः सिद्धैराज्ञा ते विप्रलम्भिता॥ 8 ॥

tasya te vihato daṇḍo na loke vartate'dhunā | caturbhiradbhutaiḥ siddhairājñā te vipralambhitā

नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् ।व्यमोचयन् पातकिनं छित्त्वा पाशान् प्रसह्य ते॥ 9 ॥

nīyamānaṃ tavādeśādasmābhiryātanāgṛhān | vyamocayan pātakinaṃ chittvā pāśān prasahya te

तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् ।नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम्॥ 10 ॥

tāṃste veditumicchāmo yadi no manyase kṣamam | nārāyaṇetyabhihite mā bhairityāyayurdrutam

प्रीतः स्वदूतान् प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरेः॥ 11 ॥

prītaḥ svadūtān pratyāha smaran pādāmbujaṃ hareḥ

परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् ।यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्योतवद्यस्य वशे च लोकः॥ 12 ॥

paro madanyo jagatastasthuṣaśca otaṃ protaṃ paṭavadyatra viśvam | yadaṃśato'sya sthitijanmanāśā nasyotavadyasya vaśe ca lokaḥ

यो नामभिर्वाचि जनान्निजायां बध्नाति तन्त्र्यामिव दामभिर्गाः ।यस्मै बलिं त इमे नामकर्म- निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति॥ 13 ॥

yo nāmabhirvāci janānnijāyāṃ badhnāti tantryāmiva dāmabhirgāḥ | yasmai baliṃ ta ime nāmakarma- nibandhabaddhāścakitā vahanti

अहं महेन्द्रो निरृतिः प्रचेताः सोमोऽग्निरीशः पवनोऽर्को विरिञ्चः ।आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः॥ 14 ॥

ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo'gnirīśaḥ pavano'rko viriñcaḥ | ādityaviśve vasavo'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ

अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्काः ।यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये॥ 15 ॥

anye ca ye viśvasṛjo'mareśā bhṛgvādayo'spṛṣṭarajastamaskāḥ | yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭamāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato'nye

यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते ।आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां चक्षुर्यथैवाकृतयस्ततः परम्॥ 16 ॥

yaṃ vai na gobhirmanasāsubhirvā hṛdā girā vāsubhṛto vicakṣate | ātmānamantarhṛdi santamātmanāṃ cakṣuryathaivākṛtayastataḥ param

तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितुः परस्य मायाधिपतेर्महात्मनः ।प्रायेण दूता इह वै मनोहरा- श्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावाः॥ 17 ॥

tasyātmatantrasya hareradhīśituḥ parasya māyādhipatermahātmanaḥ | prāyeṇa dūtā iha vai manoharā- ścaranti tadrūpaguṇasvabhāvāḥ

भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि ।रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो मत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च॥ 18 ॥

bhūtāni viṣṇoḥ surapūjitāni durdarśaliṅgāni mahādbhutāni | rakṣanti tadbhaktimataḥ parebhyo mattaśca martyānatha sarvataśca

धर्मं तु साक्षाद्भगवत्प्रणीतं न वै विदुरृषयो नापि देवाः ।न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्याः कुतश्च विद्याधरचारणादयः॥ 19 ॥

dharmaṃ tu sākṣādbhagavatpraṇītaṃ na vai vidurṛṣayo nāpi devāḥ | na siddhamukhyā asurā manuṣyāḥ kutaśca vidyādharacāraṇādayaḥ

स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः ।प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम्॥ 20 ॥

svayambhūrnāradaḥ śambhuḥ kumāraḥ kapilo manuḥ | prahlādo janako bhīṣmo balirvaiyāsakirvayam

द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटाः ।गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते॥ 21 ॥

dvādaśaite vijānīmo dharmaṃ bhāgavataṃ bhaṭāḥ | guhyaṃ viśuddhaṃ durbodhaṃ yaṃ jñātvāmṛtamaśnute

एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः ।भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः॥ 22 ॥

etāvāneva loke'smin puṃsāṃ dharmaḥ paraḥ smṛtaḥ | bhaktiyogo bhagavati tannāmagrahaṇādibhiḥ

नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः ।अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत॥ 23 ॥

nāmoccāraṇamāhātmyaṃ hareḥ paśyata putrakāḥ | ajāmilo'pi yenaiva mṛtyupāśādamucyata

एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां सङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् ।विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम्॥ 24 ॥

etāvatālamaghanirharaṇāya puṃsāṃ saṅkīrtanaṃ bhagavato guṇakarmanāmnām | vikruśya putramaghavān yadajāmilo'pi nārāyaṇeti mriyamāṇa iyāya muktim

प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् ।त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः॥ 25 ॥

prāyeṇa veda tadidaṃ na mahājano'yaṃ devyā vimohitamatirbata māyayālam | trayyāṃ jaḍīkṛtamatirmadhupuṣpitāyāṃ vaitānike mahati karmaṇi yujyamānaḥ

एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् ।ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां स्यात्पातकं तदपि हन्त्युरुगायवादः॥ 26 ॥

evaṃ vimṛśya sudhiyo bhagavatyanante sarvātmanā vidadhate khalu bhāvayogam | te me na daṇḍamarhantyatha yadyamīṣāṃ syātpātakaṃ tadapi hantyurugāyavādaḥ

ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथाः ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः ।तान् नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान् नैषां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे॥ 27 ॥

te devasiddhaparigītapavitragāthāḥ ye sādhavaḥ samadṛśo bhagavatprapannāḥ | tān nopasīdata harergadayābhiguptān naiṣāṃ vayaṃ na ca vayaḥ prabhavāma daṇḍe

तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द- पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् ।निष्किञ्चनैः परमहंसकुलै रसज्ञैः जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान्॥ 28 ॥

tānānayadhvamasato vimukhān mukunda- pādāravindamakarandarasādajasram | niṣkiñcanaiḥ paramahaṃsakulai rasajñaiḥ juṣṭādgṛhe nirayavartmani baddhatṛṣṇān

जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् ।कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान्॥ 29 ॥

jihvā na vakti bhagavadguṇanāmadheyaṃ cetaśca na smarati taccaraṇāravindam | kṛṣṇāya no namati yacchira ekadāpi tānānayadhvamasato'kṛtaviṣṇukṛtyān

तत्क्षम्यतां स भगवान् पुरुषः पुराणो नारायणः स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं नः ।स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां क्षान्तिर्गरीयसि नमः पुरुषाय भूम्ने॥ 30 ॥

tatkṣamyatāṃ sa bhagavān puruṣaḥ purāṇo nārāyaṇaḥ svapuruṣairyadasatkṛtaṃ naḥ | svānāmaho na viduṣāṃ racitāñjalīnāṃ kṣāntirgarīyasi namaḥ puruṣāya bhūmne

तस्मात्सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् ।महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतिम्॥ 31 ॥

tasmātsaṅkīrtanaṃ viṣṇorjaganmaṅgalamaṃhasām | mahatāmapi kauravya viddhyaikāntikaniṣkṛtim

शृण्वतां गृणतां वीर्याण्युद्दामानि हरेर्मुहुः ।यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन्नात्मा व्रतादिभिः॥ 32 ॥

śṛṇvatāṃ gṛṇatāṃ vīryāṇyuddāmāni harermuhuḥ | yathā sujātayā bhaktyā śuddhyennātmā vratādibhiḥ

कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट- मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु ।अन्यस्तु कामहत आत्मरजः प्रमार्ष्टु- मीहेत कर्म यत एव रजः पुनः स्यात्॥ 33 ॥

kṛṣṇāṅghripadmamadhuliṇ na punarvisṛṣṭa- māyāguṇeṣu ramate vṛjināvaheṣu | anyastu kāmahata ātmarajaḥ pramārṣṭu- mīheta karma yata eva rajaḥ punaḥ syāt

इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते ।नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमाना द्रष्टुं च बिभ्यति ततः प्रभृति स्म राजन्॥ 34 ॥

itthaṃ svabhartṛgaditaṃ bhagavanmahitvaṃ saṃsmṛtya vismitadhiyo yamakiṅkarāste | naivācyutāśrayajanaṃ pratiśaṅkamānā draṣṭuṃ ca bibhyati tataḥ prabhṛti sma rājan

इतिहासमिमं गुह्यं भगवान् कुम्भसम्भवः ।कथयामास मलये आसीनो हरिमर्चयन्॥ 35 ॥

itihāsamimaṃ guhyaṃ bhagavān kumbhasambhavaḥ | kathayāmāsa malaye āsīno harimarcayan

षष्ठस्कन्धे यमपुरुषसंवादे तृतीयोऽध्यायः॥ 3b ॥

ṣaṣṭhaskandhe yamapuruṣasaṃvāde tṛtīyo'dhyāyaḥ