Skandha 6, Adhyāya 4

राजोवाच ।देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् ।सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे॥ 1 ॥

rājovāca | devāsuranṛṇāṃ sargo nāgānāṃ mṛgapakṣiṇām | sāmāsikastvayā prokto yastu svāyambhuve'ntare

तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा ।अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः॥ 2 ॥

tasyaiva vyāsamicchāmi jñātuṃ te bhagavan yathā | anusargaṃ yayā śaktyā sasarja bhagavān paraḥ

प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः॥ 3 ॥

pratinandya mahāyogī jagāda munisattamāḥ

यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः ।अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम्॥ 4 ॥

yadā pracetasaḥ putrā daśa prācīnabarhiṣaḥ | antaḥsamudrādunmagnā dadṛśurgāṃ drumairvṛtām

द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः ।मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया॥ 5 ॥

drumebhyaḥ krudhyamānāste tapodīpitamanyavaḥ | mukhato vāyumagniṃ ca sasṛjustaddidhakṣayā

ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह ।राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव॥ 6 ॥

tābhyāṃ nirdahyamānāṃstānupalabhya kurūdvaha | rājovāca mahān somo manyuṃ praśamayanniva

न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ ।विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः॥ 7 ॥

na drumebhyo mahābhāgā dīnebhyo drogdhumarhatha | vivardhayiṣavo yūyaṃ prajānāṃ patayaḥ smṛtāḥ

अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्ययः ।वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः॥ 8 ॥

aho prajāpatipatirbhagavān hariravyayaḥ | vanaspatīnoṣadhīśca sasarjorjamiṣaṃ vibhuḥ

अन्नं चराणामचरा ह्यपदः पादचारिणाम् ।अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः॥ 9 ॥

annaṃ carāṇāmacarā hyapadaḥ pādacāriṇām | ahastā hastayuktānāṃ dvipadāṃ ca catuṣpadaḥ

यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः ।प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान् निर्दग्धुमर्हथ॥ 10 ॥

yūyaṃ ca pitrānvādiṣṭā devadevena cānaghāḥ | prajāsargāya hi kathaṃ vṛkṣān nirdagdhumarhatha

आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् ।पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः॥ 11 ॥

ātiṣṭhata satāṃ mārgaṃ kopaṃ yacchata dīpitam | pitrā pitāmahenāpi juṣṭaṃ vaḥ prapitāmahaiḥ

तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः ।पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुधः सुहृत्॥ 12 ॥

tokānāṃ pitarau bandhū dṛśaḥ pakṣma striyāḥ patiḥ | patiḥ prajānāṃ bhikṣūṇāṃ gṛhyajñānāṃ budhaḥ suhṛt

अन्तर्देहेषु भूतानामात्माऽऽस्ते हरिरीश्वरः ।सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ॥ 13 ॥

antardeheṣu bhūtānāmātmā''ste harirīśvaraḥ | sarvaṃ taddhiṣṇyamīkṣadhvamevaṃ vastoṣito hyasau

यः समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् ।आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते॥ 14 ॥

yaḥ samutpatitaṃ deha ākāśānmanyumulbaṇam | ātmajijñāsayā yacchetsa guṇānativartate

अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः ।वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम्॥ 15 ॥

alaṃ dagdhairdrumairdīnaiḥ khilānāṃ śivamastu vaḥ | vārkṣī hyeṣā varā kanyā patnītve pratigṛhyatām

इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप ।सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे॥ 16 ॥

ityāmantrya varārohāṃ kanyāmāpsarasīṃ nṛpa | somo rājā yayau dattvā te dharmeṇopayemire

तेभ्यस्तस्यां समभवद्दक्षः प्राचेतसः किल ।यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः॥ 17 ॥

tebhyastasyāṃ samabhavaddakṣaḥ prācetasaḥ kila | yasya prajāvisargeṇa lokā āpūritāstrayaḥ

यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः ।रेतसा मनसा चैव तन्ममावहितः शृणु॥ 18 ॥

yathā sasarja bhūtāni dakṣo duhitṛvatsalaḥ | retasā manasā caiva tanmamāvahitaḥ śṛṇu

मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः ।देवासुरमनुष्यादीन् नभःस्थलजलौकसः॥ 19 ॥

manasaivāsṛjatpūrvaṃ prajāpatirimāḥ prajāḥ | devāsuramanuṣyādīn nabhaḥsthalajalaukasaḥ

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः ।विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तपः॥ 20 ॥

tamabṛṃhitamālokya prajāsargaṃ prajāpatiḥ | vindhyapādānupavrajya so'caradduṣkaraṃ tapaḥ

तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् ।उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम्॥ 21 ॥

tatrāghamarṣaṇaṃ nāma tīrthaṃ pāpaharaṃ param | upaspṛśyānusavanaṃ tapasātoṣayaddharim

अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् ।तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरिः॥ 22 ॥

astauṣīddhaṃsaguhyena bhagavantamadhokṣajam | tubhyaṃ tadabhidhāsyāmi kasyātuṣyadyathā hariḥ

नमः परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे ।अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे॥ 23 ॥

namaḥ parāyāvitathānubhūtaye guṇatrayābhāsanimittabandhave | adṛṣṭadhāmne guṇatattvabuddhibhi- rnivṛttamānāya dadhe svayambhuve

न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्युः सखा वसन् संवसतः पुरेऽस्मिन् ।गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि॥ 24 ॥

na yasya sakhyaṃ puruṣo'vaiti sakhyuḥ sakhā vasan saṃvasataḥ pure'smin | guṇo yathā guṇino vyaktadṛṣṭe- stasmai maheśāya namaskaromi

देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा नात्मानमन्यं च विदुः परं यत् ।सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे॥ 25 ॥

deho'savo'kṣā manavo bhūtamātrā nātmānamanyaṃ ca viduḥ paraṃ yat | sarvaṃ pumān veda guṇāṃśca tajjño na veda sarvajñamanantamīḍe

यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् ।य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः॥ 26 ॥

yadoparāmo manaso nāmarūpa- rūpasya dṛṣṭasmṛtisampramoṣāt | ya īyate kevalayā svasaṃsthayā haṃsāya tasmai śucisadmane namaḥ

मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः ।वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम्॥ 27 ॥

manīṣiṇo'ntarhṛdi sanniveśitaṃ svaśaktibhirnavabhiśca trivṛdbhiḥ | vahniṃ yathā dāruṇi pāñcadaśyaṃ manīṣayā niṣkarṣanti gūḍham

स वै ममाशेषविशेषमाया- निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः ।स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः॥ 28 ॥

sa vai mamāśeṣaviśeṣamāyā- niṣedhanirvāṇasukhānubhūtiḥ | sa sarvanāmā sa ca viśvarūpaḥ prasīdatāmaniruktātmaśaktiḥ

यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोऽत यस्य ।मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्त- त्स वै गुणापायविसर्गलक्षणः॥ 29 ॥

yadyanniruktaṃ vacasā nirūpitaṃ dhiyākṣabhirvā manaso'ta yasya | mā bhūtsvarūpaṃ guṇarūpaṃ hi tatta- tsa vai guṇāpāyavisargalakṣaṇaḥ

यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च ।परावरेषां परमं प्राक्प्रसिद्धं तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम्॥ 30 ॥

yasmin yato yena ca yasya yasmai yadyo yathā kurute kāryate ca | parāvareṣāṃ paramaṃ prākprasiddhaṃ tadbrahma taddheturananyadekam

यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति ।कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने॥ 31 ॥

yacchaktayo vadatāṃ vādināṃ vai vivādasaṃvādabhuvo bhavanti | kurvanti caiṣāṃ muhurātmamohaṃ tasmai namo'nantaguṇāya bhūmne

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मयोः ।अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत्॥ 32 ॥

astīti nāstīti ca vastuniṣṭhayo- rekasthayorbhinnaviruddhadharmayoḥ | avekṣitaṃ kiñcana yogasāṅkhyayoḥ samaṃ paraṃ hyanukūlaṃ bṛhattat

योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्तः ।नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु॥ 33 ॥

yo'nugrahārthaṃ bhajatāṃ pādamūla- manāmarūpo bhagavānanantaḥ | nāmāni rūpāṇi ca janmakarmabhi- rbheje sa mahyaṃ paramaḥ prasīdatu

यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति ।यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतान्मनोरथम्॥ 34 ॥

yaḥ prākṛtairjñānapathairjanānāṃ yathāśayaṃ dehagato vibhāti | yathānilaḥ pārthivamāśrito guṇaṃ sa īśvaro me kurutānmanoratham

आविरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः॥ 35 ॥

āvirāsītkuruśreṣṭha bhagavān bhaktavatsalaḥ

कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः ।चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः॥ 36 ॥

kṛtapādaḥ suparṇāṃse pralambāṣṭamahābhujaḥ | cakraśaṅkhāsicarmeṣu dhanuḥpāśagadādharaḥ

पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः ।वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः॥ 37 ॥

pītavāsā ghanaśyāmaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ | vanamālānivītāṅgo lasacchrīvatsakaustubhaḥ

महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषितः॥ 38 ॥

mahākirīṭakaṭakaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ | kāñcyaṅgulīyavalayanūpurāṅgadabhūṣitaḥ

त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत्त्रिभुवनेश्वरः ।वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः॥ 39 ॥

trailokyamohanaṃ rūpaṃ bibhrattribhuvaneśvaraḥ | vṛto nāradanandādyaiḥ pārṣadaiḥ surayūthapaiḥ

स्तूयमानोऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः ।रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः॥ 40 ॥

stūyamāno'nugāyadbhiḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ | rūpaṃ tanmahadāścaryaṃ vicakṣyāgatasādhvasaḥ

ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः ।न किञ्चनोदीरयितुमशकत्तीव्रया मुदा ।आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरैः॥ 41 ॥

nanāma daṇḍavadbhūmau prahṛṣṭātmā prajāpatiḥ | na kiñcanodīrayitumaśakattīvrayā mudā | āpūritamanodvārairhradinya iva nirjharaiḥ

तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् ।चित्तज्ञः सर्वभूतानामिदमाह जनार्दनः॥ 42 ॥

taṃ tathāvanataṃ bhaktaṃ prajākāmaṃ prajāpatim | cittajñaḥ sarvabhūtānāmidamāha janārdanaḥ

प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् ।यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः॥ 43 ॥

prācetasa mahābhāga saṃsiddhastapasā bhavān | yacchraddhayā matparayā mayi bhāvaṃ paraṃ gataḥ

प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तपः ।ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः॥ 44 ॥

prīto'haṃ te prajānātha yatte'syodbṛṃhaṇaṃ tapaḥ | mamaiṣa kāmo bhūtānāṃ yadbhūyāsurvibhūtayaḥ

ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः ।विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः॥ 45 ॥

brahmā bhavo bhavantaśca manavo vibudheśvarāḥ | vibhūtayo mama hyetā bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ

तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः ।अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः॥ 46 ॥

tapo me hṛdayaṃ brahmaṃstanurvidyā kriyā''kṛtiḥ | aṅgāni kratavo jātā dharma ātmāsavaḥ surāḥ

अहमेवासमेवाग्रे नान्यत्किञ्चान्तरं बहिः ।संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः॥ 47 ॥

ahamevāsamevāgre nānyatkiñcāntaraṃ bahiḥ | saṃjñānamātramavyaktaṃ prasuptamiva viśvataḥ

मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः ।यदासीत्तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः॥ 48 ॥

mayyanantaguṇe'nante guṇato guṇavigrahaḥ | yadāsīttata evādyaḥ svayambhūḥ samabhūdajaḥ

स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः ।मेने खिलमिवात्मानमुद्यतः सर्गकर्मणि॥ 49 ॥

sa vai yadā mahādevo mama vīryopabṛṃhitaḥ | mene khilamivātmānamudyataḥ sargakarmaṇi

अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् ।नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभुः॥ 50 ॥

atha me'bhihito devastapo'tapyata dāruṇam | nava viśvasṛjo yuṣmān yenādāvasṛjadvibhuḥ

एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः ।असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्॥ 51 ॥

eṣā pañcajanasyāṅga duhitā vai prajāpateḥ | asiknī nāma patnītve prajeśa pratigṛhyatām

मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः ।मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि॥ 52 ॥

mithunavyavāyadharmastvaṃ prajāsargamimaṃ punaḥ | mithunavyavāyadharmiṇyāṃ bhūriśo bhāvayiṣyasi

त्वत्तोऽधस्तात्प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया ।मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम्॥ 53 ॥

tvatto'dhastātprajāḥ sarvā mithunībhūya māyayā | madīyayā bhaviṣyanti hariṣyanti ca me balim

इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावनः ।स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः॥ 54 ॥

ityuktvā miṣatastasya bhagavān viśvabhāvanaḥ | svapnopalabdhārtha iva tatraivāntardadhe hariḥ

संहितायां षष्ठस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe caturtho'dhyāyaḥ