Skandha 6, Adhyāya 5

तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहितः ।हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभुः॥ 1 ॥

tasyāṃ sa pāñcajanyāṃ vai viṣṇumāyopabṛṃhitaḥ | haryaśvasaṃjñānayutaṃ putrānajanayadvibhuḥ

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप ।पित्रा प्रोक्ताः प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम्॥ 2 ॥

apṛthagdharmaśīlāste sarve dākṣāyaṇā nṛpa | pitrā proktāḥ prajāsarge pratīcīṃ prayayurdiśam

तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयोः ।सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम्॥ 3 ॥

tatra nārāyaṇasarastīrthaṃ sindhusamudrayoḥ | saṅgamo yatra sumahanmunisiddhaniṣevitam

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः ।धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत॥ 4 ॥

tadupasparśanādeva vinirdhūtamalāśayāḥ | dharme pāramahaṃsye ca protpannamatayo'pyuta

तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिताः ।प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह॥ 5 ॥

tepire tapa evograṃ pitrādeśena yantritāḥ | prajāvivṛddhaye yattān devarṣistān dadarśa ha

उवाच चाथ हर्यश्वाः कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः ।अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालकाः॥ 6 ॥

uvāca cātha haryaśvāḥ kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ | adṛṣṭvāntaṃ bhuvo yūyaṃ bāliśā bata pālakāḥ

तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् ।बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम्॥ 7 ॥

tathaikapuruṣaṃ rāṣṭraṃ bilaṃ cādṛṣṭanirgamam | bahurūpāṃ striyaṃ cāpi pumāṃsaṃ puṃścalīpatim

नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् ।क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयम्भ्रमिम्॥ 8 ॥

nadīmubhayato vāhāṃ pañcapañcādbhutaṃ gṛham | kvaciddhaṃsaṃ citrakathaṃ kṣaurapavyaṃ svayambhramim

कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चितः ।अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ॥ 9 ॥

kathaṃ svapiturādeśamavidvāṃso vipaścitaḥ | anurūpamavijñāya aho sargaṃ kariṣyatha

तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया ।वाचः कूटं तु देवर्षेः स्वयं विममृशुर्धिया॥ 10 ॥

tanniśamyātha haryaśvā autpattikamanīṣayā | vācaḥ kūṭaṃ tu devarṣeḥ svayaṃ vimamṛśurdhiyā

भूः क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् ।अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 11 ॥

bhūḥ kṣetraṃ jīvasaṃjñaṃ yadanādi nijabandhanam | adṛṣṭvā tasya nirvāṇaṃ kimasatkarmabhirbhavet

एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रयः परः ।तमदृष्ट्वाभवं पुंसः किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 12 ॥

eka eveśvarasturyo bhagavān svāśrayaḥ paraḥ | tamadṛṣṭvābhavaṃ puṃsaḥ kimasatkarmabhirbhavet

पुमान् नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा ।प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 13 ॥

pumān naivaiti yadgatvā bilasvargaṃ gato yathā | pratyagdhāmāvida iha kimasatkarmabhirbhavet

नानारूपात्मनो बुद्धिः स्वैरिणीव गुणान्विता ।तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 14 ॥

nānārūpātmano buddhiḥ svairiṇīva guṇānvitā | tanniṣṭhāmagatasyeha kimasatkarmabhirbhavet

तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् ।तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 15 ॥

tatsaṅgabhraṃśitaiśvaryaṃ saṃsarantaṃ kubhāryavat | tadgatīrabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet

सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् ।मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 16 ॥

sṛṣṭyapyayakarīṃ māyāṃ velākūlāntavegitām | mattasya tāmavijñasya kimasatkarmabhirbhavet

पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदर्पणम् ।अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 17 ॥

pañcaviṃśatitattvānāṃ puruṣo'dbhutadarpaṇam | adhyātmamabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet

ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् ।विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 18 ॥

aiśvaraṃ śāstramutsṛjya bandhamokṣānudarśanam | viviktapadamajñāya kimasatkarmabhirbhavet

कालचक्रं भ्रमिस्तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् ।स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्॥ 19 ॥

kālacakraṃ bhramistīkṣṇaṃ sarvaṃ niṣkarṣayajjagat | svatantramabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet

शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् ।कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत्॥ 20 ॥

śāstrasya piturādeśaṃ yo na veda nivartakam | kathaṃ tadanurūpāya guṇavisrambhyupakramet

प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम्॥ 21 ॥

prayayustaṃ parikramya panthānamanivartanam

स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे ।अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन् मुनिः॥ 22 ॥

svarabrahmaṇi nirbhātahṛṣīkeśapadāmbuje | akhaṇḍaṃ cittamāveśya lokānanucaran muniḥ

नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् ।अन्वतप्यत कः शोचन् सुप्रजास्त्वं शुचां पदम्॥ 23 ॥

nāśaṃ niśamya putrāṇāṃ nāradācchīlaśālinām | anvatapyata kaḥ śocan suprajāstvaṃ śucāṃ padam

स भूयः पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वितः ।पुत्रानजनयद्दक्षः शबलाश्वान् सहस्रशः॥ 24 ॥

sa bhūyaḥ pāñcajanyāyāmajena parisāntvitaḥ | putrānajanayaddakṣaḥ śabalāśvān sahasraśaḥ

तेऽपि पित्रा समादिष्टाः प्रजासर्गे धृतव्रताः ।नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धाः स्वपूर्वजाः॥ 25 ॥

te'pi pitrā samādiṣṭāḥ prajāsarge dhṛtavratāḥ | nārāyaṇasaro jagmuryatra siddhāḥ svapūrvajāḥ

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः ।जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तेऽत्र महत्तपः॥ 26 ॥

tadupasparśanādeva vinirdhūtamalāśayāḥ | japanto brahma paramaṃ tepuste'tra mahattapaḥ

अब्भक्षाः कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजनाः ।आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम्॥ 27 ॥

abbhakṣāḥ katicinmāsān katicidvāyubhojanāḥ | ārādhayan mantramimamabhyasyanta iḍaspatim

ओं नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने ।विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि॥ 28 ॥

oṃ namo nārāyaṇāya puruṣāya mahātmane | viśuddhasattvadhiṣṇyāya mahāhaṃsāya dhīmahi

उपेत्य नारदः प्राह वाचः कूटानि पूर्ववत्॥ 29 ॥

upetya nāradaḥ prāha vācaḥ kūṭāni pūrvavat

दाक्षायणाः संशृणुत गदतो निगमं मम ।अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलाः॥ 30 ॥

dākṣāyaṇāḥ saṃśṛṇuta gadato nigamaṃ mama | anvicchatānupadavīṃ bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalāḥ

भ्रातॄणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् ।स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुद्भिः सह मोदते॥ 31 ॥

bhrātṝṇāṃ prāyaṇaṃ bhrātā yo'nutiṣṭhati dharmavit | sa puṇyabandhuḥ puruṣo marudbhiḥ saha modate

एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शनः ।तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातॄणामेव मारिष॥ 32 ॥

etāvaduktvā prayayau nārado'moghadarśanaḥ | te'pi cānvagaman mārgaṃ bhrātṝṇāmeva māriṣa

सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गताः ।नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव॥ 33 ॥

sadhrīcīnaṃ pratīcīnaṃ parasyānupathaṃ gatāḥ | nādyāpi te nivartante paścimā yāminīriva

एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापतिः ।पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत्॥ 34 ॥

etasmin kāla utpātān bahūn paśyan prajāpatiḥ | pūrvavannāradakṛtaṃ putranāśamupāśṛṇot

चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छितः ।देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधरः॥ 35 ॥

cukrodha nāradāyāsau putraśokavimūrcchitaḥ | devarṣimupalabhyāha roṣādvisphuritādharaḥ

अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया ।असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्गः प्रदर्शितः॥ 36 ॥

aho asādho sādhūnāṃ sādhuliṅgena nastvayā | asādhvakāryarbhakāṇāṃ bhikṣormārgaḥ pradarśitaḥ

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् ।विघातः श्रेयसः पाप लोकयोरुभयोः कृतः॥ 37 ॥

ṛṇaistribhiramuktānāmamīmāṃsitakarmaṇām | vighātaḥ śreyasaḥ pāpa lokayorubhayoḥ kṛtaḥ

एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरेः ।पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रपः॥ 38 ॥

evaṃ tvaṃ niranukrośo bālānāṃ matibhiddhareḥ | pārṣadamadhye carasi yaśohā nirapatrapaḥ

ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातराः ।ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम्॥ 39 ॥

nanu bhāgavatā nityaṃ bhūtānugrahakātarāḥ | ṛte tvāṃ sauhṛdaghnaṃ vai vairaṅkaramavairiṇām

नेत्थं पुंसां विरागः स्यात्त्वया केवलिना मृषा ।मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम्॥ 40 ॥

netthaṃ puṃsāṃ virāgaḥ syāttvayā kevalinā mṛṣā | manyase yadyupaśamaṃ snehapāśanikṛntanam

नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् ।निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधीः परैः॥ 41 ॥

nānubhūya na jānāti pumān viṣayatīkṣṇatām | nirvidyate svayaṃ tasmānna tathā bhinnadhīḥ paraiḥ

यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् ।कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम्॥ 42 ॥

yannastvaṃ karmasandhānāṃ sādhūnāṃ gṛhamedhinām | kṛtavānasi durmarṣaṃ vipriyaṃ tava marṣitam

तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचरः पुनः ।तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमतः पदम्॥ 43 ॥

tantukṛntana yannastvamabhadramacaraḥ punaḥ | tasmāllokeṣu te mūḍha na bhavedbhramataḥ padam

प्रतिजग्राह तद्बाढं नारदः साधुसम्मतः ।एतावान् साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वरः स्वयम्॥ 44 ॥

pratijagrāha tadbāḍhaṃ nāradaḥ sādhusammataḥ | etāvān sādhuvādo hi titikṣeteśvaraḥ svayam

षष्ठस्कन्धे नारदशापो नाम पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

ṣaṣṭhaskandhe nāradaśāpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ