Skandha 1, Adhyāya 13

विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् ।ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः॥ 1 ॥

vidurastīrthayātrāyāṃ maitreyādātmano gatim | jñātvāgāddhāstinapuraṃ tayāvāptavivitsitaḥ

यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः ।जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह॥ 2 ॥

yāvataḥ kṛtavān praśnān kṣattā kauṣāravāgrataḥ | jātaikabhaktirgovinde tebhyaścopararāma ha

तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः ।धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा॥ 3 ॥

taṃ bandhumāgataṃ dṛṣṭvā dharmaputraḥ sahānujaḥ | dhṛtarāṣṭro yuyutsuśca sūtaḥ śāradvataḥ pṛthā

गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी ।अन्याश्च जामयः पाण्डोर्ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः॥ 4 ॥

gāndhārī draupadī brahman subhadrā cottarā kṛpī | anyāśca jāmayaḥ pāṇḍorjñātayaḥ sasutāḥ striyaḥ

प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् ।अभिसङ्गम्य विधिवत्परिष्वङ्गाभिवादनैः॥ 5 ॥

pratyujjagmuḥ praharṣeṇa prāṇaṃ tanva ivāgatam | abhisaṅgamya vidhivatpariṣvaṅgābhivādanaiḥ

मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातराः ।राजा तमर्हयाञ्चक्रे कृतासनपरिग्रहम्॥ 6 ॥

mumucuḥ premabāṣpaughaṃ virahautkaṇṭhyakātarāḥ | rājā tamarhayāñcakre kṛtāsanaparigraham

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमासीनं सुखमासने ।प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च शृण्वताम्॥ 7 ॥

taṃ bhuktavantaṃ viśrāntamāsīnaṃ sukhamāsane | praśrayāvanato rājā prāha teṣāṃ ca śṛṇvatām

अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् ।विपद्गणाद्विषाग्न्यादेर्मोचिता यत्समातृकाः॥ 8 ॥

api smaratha no yuṣmatpakṣacchāyāsamedhitān | vipadgaṇādviṣāgnyādermocitā yatsamātṛkāḥ

कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भिः क्षितिमण्डलम् ।तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले॥ 9 ॥

kayā vṛttyā vartitaṃ vaścaradbhiḥ kṣitimaṇḍalam | tīrthāni kṣetramukhyāni sevitānīha bhūtale

भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूताः स्वयं विभो ।तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता॥ 10 ॥

bhavadvidhā bhāgavatāstīrthabhūtāḥ svayaṃ vibho | tīrthīkurvanti tīrthāni svāntaḥsthena gadābhṛtā

अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः ।दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखमासते॥ 11 ॥

api naḥ suhṛdastāta bāndhavāḥ kṛṣṇadevatāḥ | dṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥ svapuryāṃ sukhamāsate

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत्समवर्णयत् ।यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्॥ 12 ॥

ityukto dharmarājena sarvaṃ tatsamavarṇayat | yathānubhūtaṃ kramaśo vinā yadukulakṣayam

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् ।नावेदयत्सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुमक्षमः॥ 13 ॥

nanvapriyaṃ durviṣahaṃ nṛṇāṃ svayamupasthitam | nāvedayatsakaruṇo duḥkhitān draṣṭumakṣamaḥ

कञ्चित्कालमथावात्सीत्सत्कृतो देववत्सुखम् ।भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत्सर्वेषां प्रीतिमावहन्॥ 14 ॥

kañcitkālamathāvātsītsatkṛto devavatsukham | bhrāturjyeṣṭhasya śreyaskṛtsarveṣāṃ prītimāvahan

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु ।यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यमः॥ 15 ॥

abibhradaryamā daṇḍaṃ yathāvadaghakāriṣu | yāvaddadhāra śūdratvaṃ śāpādvarṣaśataṃ yamaḥ

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् ।भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया॥ 16 ॥

yudhiṣṭhiro labdharājyo dṛṣṭvā pautraṃ kulandharam | bhrātṛbhirlokapālābhairmumude parayā śriyā

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया ।अत्यक्रामदविज्ञातः कालः परमदुस्तरः॥ 17 ॥

evaṃ gṛheṣu saktānāṃ pramattānāṃ tadīhayā | atyakrāmadavijñātaḥ kālaḥ paramadustaraḥ

विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभाषत ।राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम्॥ 18 ॥

vidurastadabhipretya dhṛtarāṣṭramabhāṣata | rājan nirgamyatāṃ śīghraṃ paśyedaṃ bhayamāgatam

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्कर्हिचित्प्रभो ।स एव भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः॥ 19 ॥

pratikriyā na yasyeha kutaścitkarhicitprabho | sa eva bhagavān kālaḥ sarveṣāṃ naḥ samāgataḥ

येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि ।जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैर्धनादिभिः॥ 20 ॥

yena caivābhipanno'yaṃ prāṇaiḥ priyatamairapi | janaḥ sadyo viyujyeta kimutānyairdhanādibhiḥ

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयः ।आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे॥ 21 ॥

pitṛbhrātṛsuhṛtputrā hatāste vigataṃ vayaḥ | ātmā ca jarayā grastaḥ paragehamupāsase

अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् ।भीमापवर्जितं पिण्डमादत्ते गृहपालवत्॥ 22 ॥

aho mahīyasī jantorjīvitāśā yathā bhavān | bhīmāpavarjitaṃ piṇḍamādatte gṛhapālavat

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः ।हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्॥ 23 ॥

agnirnisṛṣṭo dattaśca garo dārāśca dūṣitāḥ | hṛtaṃ kṣetraṃ dhanaṃ yeṣāṃ taddattairasubhiḥ kiyat

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः ।परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव॥ 24 ॥

tasyāpi tava deho'yaṃ kṛpaṇasya jijīviṣoḥ | paraityanicchato jīrṇo jarayā vāsasī iva

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः ।अविज्ञातगतिर्जह्यात्स वै धीर उदाहृतः॥ 25 ॥

gatasvārthamimaṃ dehaṃ virakto muktabandhanaḥ | avijñātagatirjahyātsa vai dhīra udāhṛtaḥ

यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् ।हृदि कृत्वा हरिं गेहात्प्रव्रजेत्स नरोत्तमः॥ 26 ॥

yaḥ svakātparato veha jātanirveda ātmavān | hṛdi kṛtvā hariṃ gehātpravrajetsa narottamaḥ

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् ।इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः॥ 27 ॥

athodīcīṃ diśaṃ yātu svairajñātagatirbhavān | ito'rvāk prāyaśaḥ kālaḥ puṃsāṃ guṇavikarṣaṇaḥ

एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः ।छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान् द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा॥ 28 ॥

evaṃ rājā vidureṇānujena prajñācakṣurbodhita ājamīḍhaḥ | chittvā sveṣu snehapāśān draḍhimno niścakrāma bhrātṛsandarśitādhvā

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी ।हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः॥ 29 ॥

patiṃ prayāntaṃ subalasya putrī pativratā cānujagāma sādhvī | himālayaṃ nyastadaṇḍapraharṣaṃ manasvināmiva satsamprahāraḥ

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्नि- र्विप्रान्नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः ।गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत्पितरौ सौबलीं च॥ 30 ॥

ajātaśatruḥ kṛtamaitro hutāgni- rviprānnatvā tilagobhūmirukmaiḥ | gṛhaṃ praviṣṭo guruvandanāya na cāpaśyatpitarau saubalīṃ ca

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः ।गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः॥ 31 ॥

tatra sañjayamāsīnaṃ papracchodvignamānasaḥ | gāvalgaṇe kva nastāto vṛddho hīnaśca netrayoḥ

अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् ।अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया ।आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितोऽपतत्॥ 32 ॥

ambā ca hataputrā''rtā pitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛt | api mayyakṛtaprajñe hatabandhuḥ sa bhāryayā | āśaṃsamānaḥ śamalaṃ gaṅgāyāṃ duḥkhito'patat

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान् नः सुहृदः शिशून् ।अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः॥ 33 ॥

pitaryuparate pāṇḍau sarvān naḥ suhṛdaḥ śiśūn | arakṣatāṃ vyasanataḥ pitṛvyau kva gatāvitaḥ

कृपया स्नेहवैक्लव्यात्सूतो विरहकर्शितः ।आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः॥ 34 ॥

kṛpayā snehavaiklavyātsūto virahakarśitaḥ | ātmeśvaramacakṣāṇo na pratyāhātipīḍitaḥ

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना ।अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्॥ 35 ॥

vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ viṣṭabhyātmānamātmanā | ajātaśatruṃ pratyūce prabhoḥ pādāvanusmaran

नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन ।गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः॥ 36 ॥

nāhaṃ veda vyavasitaṃ pitrorvaḥ kulanandana | gāndhāryā vā mahābāho muṣito'smi mahātmabhiḥ

अथाजगाम भगवान् नारदः सह तुम्बुरुः ।प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन्निव॥ 37 ॥

athājagāma bhagavān nāradaḥ saha tumburuḥ | pratyutthāyābhivādyāha sānujo'bhyarcayanniva

नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावितः ।अम्बा वा हतपुत्राऽऽर्ता क्व गता च तपस्विनी॥ 38 ॥

nāhaṃ veda gatiṃ pitrorbhagavan kva gatāvitaḥ | ambā vā hataputrā''rtā kva gatā ca tapasvinī

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः ।अथाबभाषे भगवान्नारदो मुनिसत्तमः॥ 39 ॥

karṇadhāra ivāpāre bhagavān pāradarśakaḥ | athābabhāṣe bhagavānnārado munisattamaḥ

मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् ।लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितुः ।स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च॥ 40 ॥

mā kañcana śuco rājan yadīśvaravaśaṃ jagat | lokāḥ sapālā yasyeme vahanti balimīśituḥ | sa saṃyunakti bhūtāni sa eva viyunakti ca

यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभिः ।वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितुः॥ 41 ॥

yathā gāvo nasi protāstantyāṃ baddhāśca dāmabhiḥ | vāktantyāṃ nāmabhirbaddhā vahanti balimīśituḥ

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह ।इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्॥ 42 ॥

yathā krīḍopaskarāṇāṃ saṃyogavigamāviha | icchayā krīḍituḥ syātāṃ tathaiveśecchayā nṛṇām

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं वा न चोभयम् ।सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात्॥ 43 ॥

yanmanyase dhruvaṃ lokamadhruvaṃ vā na cobhayam | sarvathā na hi śocyāste snehādanyatra mohajāt

तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यमज्ञानकृतमात्मनः ।कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना॥ 44 ॥

tasmājjahyaṅga vaiklavyamajñānakṛtamātmanaḥ | kathaṃ tvanāthāḥ kṛpaṇā varteraṃste ca māṃ vinā

कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः ।कथमन्यांस्तु गोपायेत्सर्पग्रस्तो यथा परम्॥ 45 ॥

kālakarmaguṇādhīno deho'yaṃ pāñcabhautikaḥ | kathamanyāṃstu gopāyetsarpagrasto yathā param

अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् ।फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्॥ 46 ॥

ahastāni sahastānāmapadāni catuṣpadām | phalgūni tatra mahatāṃ jīvo jīvasya jīvanam

तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्माऽऽत्मनां स्वदृक् ।अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा॥ 47 ॥

tadidaṃ bhagavān rājanneka ātmā''tmanāṃ svadṛk | antaro'nantaro bhāti paśya taṃ māyayorudhā

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः ।कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम्॥ 48 ॥

so'yamadya mahārāja bhagavān bhūtabhāvanaḥ | kālarūpo'vatīrṇo'syāmabhāvāya suradviṣām

निष्पादितं देवकृत्यमवशेषं प्रतीक्षते ।तावद्यूयमवेक्षध्वं भवेद्यावदिहेश्वरः॥ 49 ॥

niṣpāditaṃ devakṛtyamavaśeṣaṃ pratīkṣate | tāvadyūyamavekṣadhvaṃ bhavedyāvadiheśvaraḥ

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया ।दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गतः॥ 50 ॥

dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrā gāndhāryā ca svabhāryayā | dakṣiṇena himavata ṛṣīṇāmāśramaṃ gataḥ

स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् ।सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते॥ 51 ॥

srotobhiḥ saptabhiryā vai svardhunī saptadhā vyadhāt | saptānāṃ prītaye nānā saptasrotaḥ pracakṣate

स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि ।अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः॥ 52 ॥

snātvānusavanaṃ tasmin hutvā cāgnīn yathāvidhi | abbhakṣa upaśāntātmā sa āste vigataiṣaṇaḥ

जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः ।हरिभावनया ध्वस्तरजःसत्त्वतमोमलः॥ 53 ॥

jitāsano jitaśvāsaḥ pratyāhṛtaṣaḍindriyaḥ | haribhāvanayā dhvastarajaḥsattvatamomalaḥ

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् ।ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे॥ 54 ॥

vijñānātmani saṃyojya kṣetrajñe pravilāpya tam | brahmaṇyātmānamādhāre ghaṭāmbaramivāmbare

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः ।निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः ।तस्यान्तरायो मैवाभूः संन्यस्ताखिलकर्मणः॥ 55 ॥

dhvastamāyāguṇodarko niruddhakaraṇāśayaḥ | nivartitākhilāhāra āste sthāṇurivācalaḥ | tasyāntarāyo maivābhūḥ saṃnyastākhilakarmaṇaḥ

स वा अद्यतनाद्राजन् परतः पञ्चमेऽहनि ।कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति॥ 56 ॥

sa vā adyatanādrājan parataḥ pañcame'hani | kalevaraṃ hāsyati svaṃ tacca bhasmībhaviṣyati

दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे ।बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनुवेक्ष्यति॥ 57 ॥

dahyamāne'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje | bahiḥ sthitā patiṃ sādhvī tamagnimanuvekṣyati

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन ।हर्षशोकयुतस्तस्माद्गन्ता तीर्थनिषेवकः॥ 58 ॥

vidurastu tadāścaryaṃ niśāmya kurunandana | harṣaśokayutastasmādgantā tīrthaniṣevakaḥ

इत्युक्त्वाथारुहत्स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः ।युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुचः॥ 59 ॥

ityuktvāthāruhatsvargaṃ nāradaḥ sahatumburuḥ | yudhiṣṭhiro vacastasya hṛdi kṛtvājahācchucaḥ

प्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने त्रयोदशोऽध्यायः॥ 13b ॥

prathamaskandhe naimiṣīyopākhyāne trayodaśo'dhyāyaḥ