Skandha 1, Adhyāya 14

सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया ।ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्॥ 1 ॥

samprasthite dvārakāyāṃ jiṣṇau bandhudidṛkṣayā | jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam

व्यतीताः कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुनः ।ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः॥ 2 ॥

vyatītāḥ katicinmāsāstadā nāyāttato'rjunaḥ | dadarśa ghorarūpāṇi nimittāni kurūdvahaḥ

कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः ।पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम्॥ 3 ॥

kālasya ca gatiṃ raudrāṃ viparyastartudharmiṇaḥ | pāpīyasīṃ nṛṇāṃ vārtāṃ krodhalobhānṛtātmanām

जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् ।पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम्॥ 4 ॥

jihmaprāyaṃ vyavahṛtaṃ śāṭhyamiśraṃ ca sauhṛdam | pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛdampatīnāṃ ca kalkanam

निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् ।लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः॥ 5 ॥

nimittānyatyariṣṭāni kāle tvanugate nṛṇām | lobhādyadharmaprakṛtiṃ dṛṣṭvovācānujaṃ nṛpaḥ

सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षया ।ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्॥ 6 ॥

sampreṣito dvārakāyāṃ jiṣṇurbandhudidṛkṣayā | jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam

गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः ।नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा॥ 7 ॥

gatāḥ saptādhunā māsā bhīmasena tavānujaḥ | nāyāti kasya vā hetornāhaṃ vededamañjasā

अपि देवर्षिणाऽऽदिष्टः स कालोऽयमुपस्थितः ।यदाऽऽत्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति॥ 8 ॥

api devarṣiṇā''diṣṭaḥ sa kālo'yamupasthitaḥ | yadā''tmano'ṅgamākrīḍaṃ bhagavānutsisṛkṣati

यस्मान्नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः ।आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात्॥ 9 ॥

yasmānnaḥ sampado rājyaṃ dārāḥ prāṇāḥ kulaṃ prajāḥ | āsan sapatnavijayo lokāśca yadanugrahāt

पश्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् ।दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम्॥ 10 ॥

paśyotpātān naravyāghra divyān bhaumān sadaihikān | dāruṇān śaṃsato'dūrādbhayaṃ no buddhimohanam

ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः ।वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम्॥ 11 ॥

ūrvakṣibāhavo mahyaṃ sphurantyaṅga punaḥ punaḥ | vepathuścāpi hṛdaye ārāddāsyanti vipriyam

शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना ।मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत्॥ 12 ॥

śivaiṣodyantamādityamabhirautyanalānanā | māmaṅga sārameyo'yamabhirebhatyabhīruvat

शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे ।वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम॥ 13 ॥

śastāḥ kurvanti māṃ savyaṃ dakṣiṇaṃ paśavo'pare | vāhāṃśca puruṣavyāghra lakṣaye rudato mama

मृत्युदूतः कपोतोऽयमुलूकः कम्पयन् मनः ।प्रत्युलूकश्च कुह्वानैरनिद्रौ शून्यमिच्छतः॥ 14 ॥

mṛtyudūtaḥ kapoto'yamulūkaḥ kampayan manaḥ | pratyulūkaśca kuhvānairanidrau śūnyamicchataḥ

धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः ।निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः॥ 15 ॥

dhūmrā diśaḥ paridhayaḥ kampate bhūḥ sahādribhiḥ | nirghātaśca mahāṃstāta sākaṃ ca stanayitnubhiḥ

वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तमः ।असृग्वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वतः॥ 16 ॥

vāyurvāti kharasparśo rajasā visṛjaṃstamaḥ | asṛgvarṣanti jaladā bībhatsamiva sarvataḥ

सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि ।ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी॥ 17 ॥

sūryaṃ hataprabhaṃ paśya grahamardaṃ mitho divi | sasaṅkulairbhūtagaṇairjvalite iva rodasī

नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च ।न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति॥ 18 ॥

nadyo nadāśca kṣubhitāḥ sarāṃsi ca manāṃsi ca | na jvalatyagnirājyena kālo'yaṃ kiṃ vidhāsyati

न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातरः ।रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे॥ 19 ॥

na pibanti stanaṃ vatsā na duhyanti ca mātaraḥ | rudantyaśrumukhā gāvo na hṛṣyantyṛṣabhā vraje

दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च ।इमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः ।भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किमघं दर्शयन्ति नः॥ 20 ॥

daivatāni rudantīva svidyanti hyuccalanti ca | ime janapadā grāmāḥ purodyānākarāśramāḥ | bhraṣṭaśriyo nirānandāḥ kimaghaṃ darśayanti naḥ

मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवतः पदैः ।अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा॥ 21 ॥

manya etairmahotpātairnūnaṃ bhagavataḥ padaiḥ | ananyapuruṣaśrībhirhīnā bhūrhatasaubhagā

राज्ञः प्रत्यागमद्ब्रह्मन् यदुपुर्याः कपिध्वजः॥ 22 ॥

rājñaḥ pratyāgamadbrahman yadupuryāḥ kapidhvajaḥ

तं पादयोर्निपतितमयथापूर्वमातुरम् ।अधोवदनमब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयोः॥ 23 ॥

taṃ pādayornipatitamayathāpūrvamāturam | adhovadanamabbindūn sṛjantaṃ nayanābjayoḥ

विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृपः ।पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन् नारदेरितम्॥ 24 ॥

vilokyodvignahṛdayo vicchāyamanujaṃ nṛpaḥ | pṛcchati sma suhṛnmadhye saṃsmaran nāraderitam

कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः सुखमासते ।मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णयः॥ 25 ॥

kaccidānartapuryāṃ naḥ svajanāḥ sukhamāsate | madhubhojadaśārhārhasātvatāndhakavṛṣṇayaḥ

शूरो मातामहः कच्चित्स्वस्त्यास्ते वाथ मारिषः ।मातुलः सानुजः कच्चित्कुशल्यानकदुन्दुभिः॥ 26 ॥

śūro mātāmahaḥ kaccitsvastyāste vātha māriṣaḥ | mātulaḥ sānujaḥ kaccitkuśalyānakadundubhiḥ

सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्यः सहात्मजाः ।आसते सस्नुषाः क्षेमं देवकीप्रमुखाः स्वयम्॥ 27 ॥

sapta svasārastatpatnyo mātulānyaḥ sahātmajāḥ | āsate sasnuṣāḥ kṣemaṃ devakīpramukhāḥ svayam

कच्चिद्राजाऽऽहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुजः ।हृदीकः ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः॥ 28 ॥

kaccidrājā''huko jīvatyasatputro'sya cānujaḥ | hṛdīkaḥ sasuto'krūro jayantagadasāraṇāḥ

आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादयः ।कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः॥ 29 ॥

āsate kuśalaṃ kaccidye ca śatrujidādayaḥ | kaccidāste sukhaṃ rāmo bhagavān sātvatāṃ prabhuḥ

प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथः ।गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत॥ 30 ॥

pradyumnaḥ sarvavṛṣṇīnāṃ sukhamāste mahārathaḥ | gambhīrarayo'niruddho vardhate bhagavānuta

सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः ।अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः॥ 31 ॥

suṣeṇaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ | anye ca kārṣṇipravarāḥ saputrā ṛṣabhādayaḥ

तथैवानुचराः शौरेः श्रुतदेवोद्धवादयः ।सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभाः॥ 32 ॥

tathaivānucarāḥ śaureḥ śrutadevoddhavādayaḥ | sunandanandaśīrṣaṇyā ye cānye sātvatarṣabhāḥ

अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रयाः ।अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदाः॥ 33 ॥

api svastyāsate sarve rāmakṛṣṇabhujāśrayāḥ | api smaranti kuśalamasmākaṃ baddhasauhṛdāḥ

भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः ।कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृतः॥ 34 ॥

bhagavānapi govindo brahmaṇyo bhaktavatsalaḥ | kaccitpure sudharmāyāṃ sukhamāste suhṛdvṛtaḥ

मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च ।आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसखः पुमान्॥ 35 ॥

maṅgalāya ca lokānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca | āste yadukulāmbhodhāvādyo'nantasakhaḥ pumān

यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिताः ।क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव॥ 36 ॥

yadbāhudaṇḍaguptāyāṃ svapuryāṃ yadavo'rcitāḥ | krīḍanti paramānandaṃ mahāpauruṣikā iva

यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः ।निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिताः॥ 37 ॥

yatpādaśuśrūṣaṇamukhyakarmaṇā satyādayo dvyaṣṭasahasrayoṣitaḥ | nirjitya saṅkhye tridaśāṃstadāśiṣo haranti vajrāyudhavallabhocitāḥ

यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः ।अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बला- त्सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम्॥ 38 ॥

yadbāhudaṇḍābhyudayānujīvino yadupravīrā hyakutobhayā muhuḥ | adhikramantyaṅghribhirāhṛtāṃ balā- tsabhāṃ sudharmāṃ surasattamocitām

कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे ।अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः॥ 39 ॥

kaccitte'nāmayaṃ tāta bhraṣṭatejā vibhāsi me | alabdhamāno'vajñātaḥ kiṃ vā tāta ciroṣitaḥ

कच्चिन्नाभिहतोऽभावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः ।न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम्॥ 40 ॥

kaccinnābhihato'bhāvaiḥ śabdādibhiramaṅgalaiḥ | na dattamuktamarthibhya āśayā yatpratiśrutam

कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् ।शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः॥ 41 ॥

kaccittvaṃ brāhmaṇaṃ bālaṃ gāṃ vṛddhaṃ rogiṇaṃ striyam | śaraṇopasṛtaṃ sattvaṃ nātyākṣīḥ śaraṇapradaḥ

कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वाऽसत्कृतां स्त्रियम् ।पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः पथि॥ 42 ॥

kaccittvaṃ nāgamo'gamyāṃ gamyāṃ vā'satkṛtāṃ striyam | parājito vātha bhavān nottamairnāsamaiḥ pathi

अपि स्वित्पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् ।जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान् न यदक्षमम्॥ 43 ॥

api svitparyabhuṅkthāstvaṃ sambhojyān vṛddhabālakān | jugupsitaṃ karma kiñcitkṛtavān na yadakṣamam

कच्चित्प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना ।शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक्॥ 44 ॥

kaccitpreṣṭhatamenātha hṛdayenātmabandhunā | śūnyo'smi rahito nityaṃ manyase te'nyathā na ruk

प्रथमस्कन्धे युधिष्ठिरवितर्को नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

prathamaskandhe yudhiṣṭhiravitarko nāma caturdaśo'dhyāyaḥ