Skandha 1, Adhyāya 15

एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पितः ।नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शितः॥ 1 ॥

evaṃ kṛṣṇasakhaḥ kṛṣṇo bhrātrā rājñā vikalpitaḥ | nānāśaṅkāspadaṃ rūpaṃ kṛṣṇaviśleṣakarśitaḥ

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभः ।विभुं तमेवानुध्यायन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम्॥ 2 ॥

śokena śuṣyadvadanahṛtsarojo hataprabhaḥ | vibhuṃ tamevānudhyāyannāśaknotpratibhāṣitum

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनाऽऽमृज्य नेत्रयोः ।परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातरः॥ 3 ॥

kṛcchreṇa saṃstabhya śucaḥ pāṇinā''mṛjya netrayoḥ | parokṣeṇa samunnaddhapraṇayautkaṇṭhyakātaraḥ

सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् ।नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा॥ 4 ॥

sakhyaṃ maitrīṃ sauhṛdaṃ ca sārathyādiṣu saṃsmaran | nṛpamagrajamityāha bāṣpagadgadayā girā

वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा ।येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत्॥ 5 ॥

vañcito'haṃ mahārāja hariṇā bandhurūpiṇā | yena me'pahṛtaṃ tejo devavismāpanaṃ mahat

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः ।उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा॥ 6 ॥

yasya kṣaṇaviyogena loko hyapriyadarśanaḥ | ukthena rahito hyeṣa mṛtakaḥ procyate yathā

यत्संश्रयाद्द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् ।तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा॥ 7 ॥

yatsaṃśrayāddrupadagehamupāgatānāṃ rājñāṃ svayaṃvaramukhe smaradurmadānām | tejo hṛtaṃ khalu mayābhihataśca matsyaḥ sajjīkṛtena dhanuṣādhigatā ca kṛṣṇā

यत्सन्निधावहमु खाण्डवमग्नयेऽदा- मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य ।लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन् नृपतयो बलिमध्वरे ते॥ 8 ॥

yatsannidhāvahamu khāṇḍavamagnaye'dā- mindraṃ ca sāmaragaṇaṃ tarasā vijitya | labdhā sabhā mayakṛtādbhutaśilpamāyā digbhyo'haran nṛpatayo balimadhvare te

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिमहन् मखार्थे आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्यः ।तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिमध्वरे ते॥ 9 ॥

yattejasā nṛpaśiro'ṅghrimahan makhārthe āryo'nujastava gajāyutasattvavīryaḥ | tenāhṛtāḥ pramathanāthamakhāya bhūpā yanmocitāstadanayan balimadhvare te

पत्न्यास्तवाधिमखकॢप्तमहाभिषेक- श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् ।स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशाः॥ 10 ॥

patnyāstavādhimakhakḷptamahābhiṣeka- ślāghiṣṭhacārukabaraṃ kitavaiḥ sabhāyām | spṛṣṭaṃ vikīrya padayoḥ patitāśrumukhyā yastatstriyo'kṛtahateśavimuktakeśāḥ

यो नो जुगोप वनमेत्य दुरन्तकृच्छ्रा- द्दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् यः ।शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घः॥ 11 ॥

yo no jugopa vanametya durantakṛcchrā- ddurvāsaso'riracitādayutāgrabhug yaḥ | śākānnaśiṣṭamupayujya yatastrilokīṃ tṛptāmamaṃsta salile vinimagnasaṅghaḥ

यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि- र्विस्मापितः सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे ।अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम्॥ 12 ॥

yattejasātha bhagavān yudhi śūlapāṇi- rvismāpitaḥ sagirijo'stramadānnijaṃ me | anye'pi cāhamamunaiva kalevareṇa prāpto mahendrabhavane mahadāsanārdham

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवाः ।सेन्द्राः श्रिता यदनुभावितमाजमीढ तेनाहमद्य मुषितः पुरुषेण भूम्ना॥ 13 ॥

tatraiva me viharato bhujadaṇḍayugmaṃ gāṇḍīvalakṣaṇamarātivadhāya devāḥ | sendrāḥ śritā yadanubhāvitamājamīḍha tenāhamadya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmnā

यद्बान्धवः कुरुबलाब्धिमनन्तपार- मेको रथेन ततरेऽहमतार्यसत्त्वम् ।प्रत्याहृतं बहुधनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्यः॥ 14 ॥

yadbāndhavaḥ kurubalābdhimanantapāra- meko rathena tatare'hamatāryasattvam | pratyāhṛtaṃ bahudhanaṃ ca mayā pareṣāṃ tejāspadaṃ maṇimayaṃ ca hṛtaṃ śirobhyaḥ

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु ।अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत्॥ 15 ॥

yo bhīṣmakarṇaguruśalyacamūṣvadabhra- rājanyavaryarathamaṇḍalamaṇḍitāsu | agrecaro mama vibho rathayūthapānā- māyurmanāṃsi ca dṛśā saha oja ārcchat

यद्दोष्षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशलसैन्धवबाह्लिकाद्यैः ।अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि॥ 16 ॥

yaddoṣṣu mā praṇihitaṃ gurubhīṣmakarṇa- naptṛtrigartaśalasaindhavabāhlikādyaiḥ | astrāṇyamoghamahimāni nirūpitāni nopaspṛśurnṛharidāsamivāsurāṇi

सौत्ये वृतः कुमतिनाऽऽत्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः ।मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ताः॥ 17 ॥

sautye vṛtaḥ kumatinā''tmada īśvaro me yatpādapadmamabhavāya bhajanti bhavyāḥ | māṃ śrāntavāhamarayo rathino bhuviṣṭhaṃ na prāharan yadanubhāvanirastacittāḥ

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति ।सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य॥ 18 ॥

narmāṇyudārarucirasmitaśobhitāni he pārtha he'rjuna sakhe kurunandaneti | sañjalpitāni naradeva hṛdispṛśāni smarturluṭhanti hṛdayaṃ mama mādhavasya

शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि- ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्धः ।सख्युः सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान् महितया कुमतेरघं मे॥ 19 ॥

śayyāsanāṭanavikatthanabhojanādi- ṣvaikyādvayasya ṛtavāniti vipralabdhaḥ | sakhyuḥ sakheva pitṛvattanayasya sarvaṃ sehe mahān mahitayā kumateraghaṃ me

सोऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्यः ।अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितोऽस्मि॥ 20 ॥

so'haṃ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamena sakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayena śūnyaḥ | adhvanyurukramaparigrahamaṅga rakṣan gopairasadbhirabaleva vinirjito'smi

तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति ।सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम्॥ 21 ॥

tadvai dhanusta iṣavaḥ sa ratho hayāste so'haṃ rathī nṛpatayo yata ānamanti | sarvaṃ kṣaṇena tadabhūdasadīśariktaṃ bhasman hutaṃ kuhakarāddhamivoptamūṣyām

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां नः सुहृत्पुरे ।विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः॥ 22 ॥

rājaṃstvayānupṛṣṭānāṃ suhṛdāṃ naḥ suhṛtpure | vipraśāpavimūḍhānāṃ nighnatāṃ muṣṭibhirmithaḥ

वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् ।अजानतामिवान्योन्यं चतुःपञ्चावशेषिताः॥ 23 ॥

vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madonmathitacetasām | ajānatāmivānyonyaṃ catuḥpañcāvaśeṣitāḥ

प्रायेणैतद्भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् ।मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथः॥ 24 ॥

prāyeṇaitadbhagavata īśvarasya viceṣṭitam | mitho nighnanti bhūtāni bhāvayanti ca yanmithaḥ

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयसः ।दुर्बलान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः॥ 25 ॥

jalaukasāṃ jale yadvanmahānto'dantyaṇīyasaḥ | durbalān balino rājan mahānto balino mithaḥ

एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभुः ।यदून् यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह॥ 26 ॥

evaṃ baliṣṭhairyadubhirmahadbhiritarān vibhuḥ | yadūn yadubhiranyonyaṃ bhūbhārān sañjahāra ha

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च ।हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे॥ 27 ॥

deśakālārthayuktāni hṛttāpopaśamāni ca | haranti smarataścittaṃ govindābhihitāni me

एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम् ।सौहार्देनातिगाढेन शान्ताऽऽसीद्विमला मतिः॥ 28 ॥

evaṃ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇapādasaroruham | sauhārdenātigāḍhena śāntā''sīdvimalā matiḥ

वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा ।भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुनः॥ 29 ॥

vāsudevāṅghryanudhyānaparibṛṃhitaraṃhasā | bhaktyā nirmathitāśeṣakaṣāyadhiṣaṇo'rjunaḥ

गीतं भगवता ज्ञानं यत्तत्सङ्ग्राममूर्धनि ।कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत्प्रभुः ॥ ३०॥ विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्च्छिन्नद्वैतसंशयः ।लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः॥ 31 ॥

gītaṃ bhagavatā jñānaṃ yattatsaṅgrāmamūrdhani | kālakarmatamoruddhaṃ punaradhyagamatprabhuḥ || 30|| viśoko brahmasampattyā sañcchinnadvaitasaṃśayaḥ | līnaprakṛtinairguṇyādaliṅgatvādasambhavaḥ

निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च ।स्वःपथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिरः॥ 32 ॥

niśamya bhagavanmārgaṃ saṃsthāṃ yadukulasya ca | svaḥpathāya matiṃ cakre nibhṛtātmā yudhiṣṭhiraḥ

पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् ।एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृतेः॥ 33 ॥

pṛthāpyanuśrutya dhanañjayoditaṃ nāśaṃ yadūnāṃ bhagavadgatiṃ ca tām | ekāntabhaktyā bhagavatyadhokṣaje niveśitātmopararāma saṃsṛteḥ

ययाहरद्भुवो भारं तां तनुं विजहावजः ।कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितुः समम्॥ 34 ॥

yayāharadbhuvo bhāraṃ tāṃ tanuṃ vijahāvajaḥ | kaṇṭakaṃ kaṇṭakeneva dvayaṃ cāpīśituḥ samam

यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद्यथा नटः ।भूभारः क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम्॥ 35 ॥

yathā matsyādirūpāṇi dhatte jahyādyathā naṭaḥ | bhūbhāraḥ kṣapito yena jahau tacca kalevaram

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथः ।तदा हरेवाप्रतिबुद्धचेतसा- मधर्महेतुः कलिरन्ववर्तत॥ 36 ॥

yadā mukundo bhagavānimāṃ mahīṃ jahau svatanvā śravaṇīyasatkathaḥ | tadā harevāpratibuddhacetasā- madharmahetuḥ kaliranvavartata

युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथाऽऽत्मनि ।विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना- द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात्॥ 37 ॥

yudhiṣṭhirastatparisarpaṇaṃ budhaḥ pure ca rāṣṭre ca gṛhe tathā''tmani | vibhāvya lobhānṛtajihmahiṃsanā- dyadharmacakraṃ gamanāya paryadhāt

स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मनः सुसमं गुणैः ।तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये॥ 38 ॥

svarāṭ pautraṃ vinayinamātmanaḥ susamaṃ guṇaiḥ | toyanīvyāḥ patiṃ bhūmerabhyaṣiñcadgajāhvaye

मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं ततः ।प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वरः॥ 39 ॥

mathurāyāṃ tathā vajraṃ śūrasenapatiṃ tataḥ | prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭimagnīnapibadīśvaraḥ

विसृज्य तत्र तत्सर्वं दुकूलवलयादिकम् ।निर्ममो निरहङ्कारः सञ्च्छिन्नाशेषबन्धनः॥ 40 ॥

visṛjya tatra tatsarvaṃ dukūlavalayādikam | nirmamo nirahaṅkāraḥ sañcchinnāśeṣabandhanaḥ

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् ।मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत्॥ 41 ॥

vācaṃ juhāva manasi tatprāṇa itare ca tam | mṛtyāvapānaṃ sotsargaṃ taṃ pañcatve hyajohavīt

त्रित्वे हुत्वाथ पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनिः ।सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये॥ 42 ॥

tritve hutvātha pañcatvaṃ taccaikatve'juhonmuniḥ | sarvamātmanyajuhavīdbrahmaṇyātmānamavyaye

चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्मुक्तमूर्धजः ।दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत्॥ 43 ॥

cīravāsā nirāhāro baddhavāṅmuktamūrdhajaḥ | darśayannātmano rūpaṃ jaḍonmattapiśācavat

अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन् बधिरो यथा ।उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभिः ।हृदि ब्रह्म परं ध्यायन् नावर्तेत यतो गतः॥ 44 ॥

anavekṣamāṇo niragādaśṛṇvan badhiro yathā | udīcīṃ praviveśāśāṃ gatapūrvāṃ mahātmabhiḥ | hṛdi brahma paraṃ dhyāyan nāvarteta yato gataḥ

सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः ।कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि॥ 45 ॥

sarve tamanunirjagmurbhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ | kalinādharmamitreṇa dṛṣṭvā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वाऽऽत्यन्तिकमात्मनः ।मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम्॥ 46 ॥

te sādhukṛtasarvārthā jñātvā''tyantikamātmanaḥ | manasā dhārayāmāsurvaikuṇṭhacaraṇāmbujam

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे ।तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम्॥ 47 ॥

taddhyānodriktayā bhaktyā viśuddhadhiṣaṇāḥ pare | tasmin nārāyaṇapade ekāntamatayo gatim

अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः ।विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८॥ विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मवान् ।कृष्णावेशेन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययौ॥ 49 ॥

avāpurduravāpāṃ te asadbhirviṣayātmabhiḥ | vidhūtakalmaṣā sthānaṃ virajenātmanaiva hi || 48|| viduro'pi parityajya prabhāse dehamātmavān | kṛṣṇāveśena taccittaḥ pitṛbhiḥ svakṣayaṃ yayau

द्रौपदी च तदाऽऽज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् ।वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम्॥ 50 ॥

draupadī ca tadā''jñāya patīnāmanapekṣatām | vāsudeve bhagavati hyekāntamatirāpa tam

यः श्रद्धयैतद्भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानामिति सम्प्रयाणम् ।शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम्॥ 51 ॥

yaḥ śraddhayaitadbhagavatpriyāṇāṃ pāṇḍoḥ sutānāmiti samprayāṇam | śṛṇotyalaṃ svastyayanaṃ pavitraṃ labdhvā harau bhaktimupaiti siddhim

प्रथमस्कन्धे पाण्डवस्वर्गारोहणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥ 15b ॥

prathamaskandhe pāṇḍavasvargārohaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ