Skandha 6, Adhyāya 14

रजस्तमःस्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मनः ।नारायणे भगवति कथमासीद्दृढा मतिः॥ 1 ॥

rajastamaḥsvabhāvasya brahman vṛtrasya pāpmanaḥ | nārāyaṇe bhagavati kathamāsīddṛḍhā matiḥ

देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् ।भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते॥ 2 ॥

devānāṃ śuddhasattvānāmṛṣīṇāṃ cāmalātmanām | bhaktirmukundacaraṇe na prāyeṇopajāyate

रजोभिः समसङ्ख्याताः पार्थिवैरिह जन्तवः ।तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादयः॥ 3 ॥

rajobhiḥ samasaṅkhyātāḥ pārthivairiha jantavaḥ | teṣāṃ ye kecanehante śreyo vai manujādayaḥ

प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम ।मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति॥ 4 ॥

prāyo mumukṣavasteṣāṃ kecanaiva dvijottama | mumukṣūṇāṃ sahasreṣu kaścinmucyeta sidhyati

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने॥ 5 ॥

muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ | sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune

वृत्रस्तु स कथं पापः सर्वलोकोपतापनः ।इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे॥ 6 ॥

vṛtrastu sa kathaṃ pāpaḥ sarvalokopatāpanaḥ | itthaṃ dṛḍhamatiḥ kṛṣṇa āsītsaṅgrāma ulbaṇe

अत्र नः संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो ।यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत्॥ 7 ॥

atra naḥ saṃśayo bhūyāñchrotuṃ kautūhalaṃ prabho | yaḥ pauruṣeṇa samare sahasrākṣamatoṣayat

परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणिः ।निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्॥ 8 ॥

parīkṣito'tha sampraśnaṃ bhagavān bādarāyaṇiḥ | niśamya śraddadhānasya pratinandya vaco'bravīt

शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा ।श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि॥ 9 ॥

śṛṇuṣvāvahito rājannitihāsamimaṃ yathā | śrutaṃ dvaipāyanamukhānnāradāddevalādapi

आसीद्राजा सार्वभौमः शूरसेनेषु वै नृप ।चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्मही॥ 10 ॥

āsīdrājā sārvabhaumaḥ śūraseneṣu vai nṛpa | citraketuriti khyāto yasyāsītkāmadhuṅmahī

तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् ।सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम्॥ 11 ॥

tasya bhāryāsahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśābhavan | sāntānikaścāpi nṛpo na lebhe tāsu santatim

रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभिः ।सम्पन्नस्य गुणैः सर्वैश्चिन्ता वन्ध्यापतेरभूत्॥ 12 ॥

rūpaudāryavayojanmavidyaiśvaryaśriyādibhiḥ | sampannasya guṇaiḥ sarvaiścintā vandhyāpaterabhūt

न तस्य सम्पदः सर्वा महिष्यो वामलोचनाः ।सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन् प्रीतिहेतवः॥ 13 ॥

na tasya sampadaḥ sarvā mahiṣyo vāmalocanāḥ | sārvabhaumasya bhūśceyamabhavan prītihetavaḥ

तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवान् ऋषिः ।लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यदृच्छया॥ 14 ॥

tasyaikadā tu bhavanamaṅgirā bhagavān ṛṣiḥ | lokānanucarannetānupāgacchadyadṛcchayā

तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभिः ।कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहितः॥ 15 ॥

taṃ pūjayitvā vidhivatpratyutthānārhaṇādibhiḥ | kṛtātithyamupāsīdatsukhāsīnaṃ samāhitaḥ

महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ ।प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत्॥ 16 ॥

maharṣistamupāsīnaṃ praśrayāvanataṃ kṣitau | pratipūjya mahārāja samābhāṣyedamabravīt

अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथाऽऽत्मनः ।यथा प्रकृतिभिर्गुप्तः पुमान् राजापि सप्तभिः॥ 17 ॥

api te'nāmayaṃ svasti prakṛtīnāṃ tathā''tmanaḥ | yathā prakṛtibhirguptaḥ pumān rājāpi saptabhiḥ

आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् ।राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधयः॥ 18 ॥

ātmānaṃ prakṛtiṣvaddhā nidhāya śreya āpnuyāt | rājñā tathā prakṛtayo naradevāhitādhayaḥ

अपि दाराः प्रजामात्या भृत्याः श्रेण्योऽथ मन्त्रिणः ।पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिनः॥ 19 ॥

api dārāḥ prajāmātyā bhṛtyāḥ śreṇyo'tha mantriṇaḥ | paurā jānapadā bhūpā ātmajā vaśavartinaḥ

यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे ।लोकाः सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिताः॥ 20 ॥

yasyātmānuvaśaścetsyātsarve tadvaśagā ime | lokāḥ sapālā yacchanti sarve balimatandritāḥ

आत्मनः प्रीयते नात्मा परतः स्वत एव वा ।लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम्॥ 21 ॥

ātmanaḥ prīyate nātmā parataḥ svata eva vā | lakṣaye'labdhakāmaṃ tvāṃ cintayā śabalaṃ mukham

एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि सः ।प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम्॥ 22 ॥

evaṃ vikalpito rājan viduṣā munināpi saḥ | praśrayāvanato'bhyāha prajākāmastato munim

भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः ।योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु॥ 23 ॥

bhagavan kiṃ na viditaṃ tapojñānasamādhibhiḥ | yogināṃ dhvastapāpānāṃ bahirantaḥ śarīriṣu

तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् ।भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया॥ 24 ॥

tathāpi pṛcchato brūyāṃ brahmannātmani cintitam | bhavato viduṣaścāpi coditastvadanujñayā

लोकपालैरपि प्रार्थ्याः साम्राज्यैश्वर्यसम्पदः ।न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे॥ 25 ॥

lokapālairapi prārthyāḥ sāmrājyaiśvaryasampadaḥ | na nandayantyaprajaṃ māṃ kṣuttṛṭkāmamivāpare

ततः पाहि महाभाग पूर्वैः सह गतं तमः ।यथा तरेम दुस्तारं प्रजया तद्विधेहि नः॥ 26 ॥

tataḥ pāhi mahābhāga pūrvaiḥ saha gataṃ tamaḥ | yathā tarema dustāraṃ prajayā tadvidhehi naḥ

इत्यर्थितः स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मणः सुतः ।श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभुः॥ 27 ॥

ityarthitaḥ sa bhagavān kṛpālurbrahmaṇaḥ sutaḥ | śrapayitvā caruṃ tvāṣṭraṃ tvaṣṭāramayajadvibhuḥ

ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत ।नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद्द्विजः॥ 28 ॥

jyeṣṭhā śreṣṭhā ca yā rājño mahiṣīṇāṃ ca bhārata | nāmnā kṛtadyutistasyai yajñocchiṣṭamadāddvijaḥ

अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मजः ।हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ॥ 29 ॥

athāha nṛpatiṃ rājan bhavitaikastavātmajaḥ | harṣaśokapradastubhyamiti brahmasuto yayau

सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् ।गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम्॥ 30 ॥

sāpi tatprāśanādeva citraketoradhārayat | garbhaṃ kṛtadyutirdevī kṛttikāgnerivātmajam

तस्या अनुदिनं गर्भः शुक्लपक्ष इवोडुपः ।ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप॥ 31 ॥

tasyā anudinaṃ garbhaḥ śuklapakṣa ivoḍupaḥ | vavṛdhe śūraseneśatejasā śanakairnṛpa

अथ काल उपावृत्ते कुमारः समजायत ।जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम्॥ 32 ॥

atha kāla upāvṛtte kumāraḥ samajāyata | janayan śūrasenānāṃ śṛṇvatāṃ paramāṃ mudam

हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।वाचयित्वाऽऽशिषो विप्रैः कारयामास जातकम्॥ 33 ॥

hṛṣṭo rājā kumārasya snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ | vācayitvā''śiṣo vipraiḥ kārayāmāsa jātakam

तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च ।ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद्धेनूनामर्बुदानि षट्॥ 34 ॥

tebhyo hiraṇyaṃ rajataṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca | grāmān hayān gajān prādāddhenūnāmarbudāni ṣaṭ

ववर्ष काममन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् ।धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामनाः॥ 35 ॥

vavarṣa kāmamanyeṣāṃ parjanya iva dehinām | dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ kumārasya mahāmanāḥ

कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितुः ।यथा निःस्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत॥ 36 ॥

kṛcchralabdhe'tha rājarṣestanaye'nudinaṃ pituḥ | yathā niḥsvasya kṛcchrāpte dhane sneho'nvavardhata

मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भवः ।कृतद्युतेः सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत्॥ 37 ॥

mātustvatitarāṃ putre sneho mohasamudbhavaḥ | kṛtadyuteḥ sapatnīnāṃ prajākāmajvaro'bhavat

चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति ।न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम्॥ 38 ॥

citraketoratiprītiryathā dāre prajāvati | na tathānyeṣu sañjajñe bālaṃ lālayato'nvaham

ताः पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया ।आनपत्येन दुःखेन राज्ञोऽनादरेण च॥ 39 ॥

tāḥ paryatapyannātmānaṃ garhayantyo'bhyasūyayā | ānapatyena duḥkhena rājño'nādareṇa ca

धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् ।सुप्रजाभिः सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम्॥ 40 ॥

dhigaprajāṃ striyaṃ pāpāṃ patyuścāgṛhasammatām | suprajābhiḥ sapatnībhirdāsīmiva tiraskṛtām

दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचर्यया ।अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः॥ 41 ॥

dāsīnāṃ ko nu santāpaḥ svāminaḥ paricaryayā | abhīkṣṇaṃ labdhamānānāṃ dāsyā dāsīva durbhagāḥ

एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा ।राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत्॥ 42 ॥

evaṃ sandahyamānānāṃ sapatnyāḥ putrasampadā | rājño'sammatavṛttīnāṃ vidveṣo balavānabhūt

विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः ।गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति॥ 43 ॥

vidveṣanaṣṭamatayaḥ striyo dāruṇacetasaḥ | garaṃ daduḥ kumārāya durmarṣā nṛpatiṃ prati

कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् ।सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे॥ 44 ॥

kṛtadyutirajānantī sapatnīnāmaghaṃ mahat | supta eveti sañcintya nirīkṣya vyacaradgṛhe

शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी ।पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत्॥ 45 ॥

śayānaṃ suciraṃ bālamupadhārya manīṣiṇī | putramānaya me bhadre iti dhātrīmacodayat

सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् ।प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि॥ 46 ॥

sā śayānamupavrajya dṛṣṭvā cottāralocanam | prāṇendriyātmabhistyaktaṃ hatāsmītyapatadbhuvi

तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्याः कराभ्यामुर उच्चकैरपि ।प्रविश्य राज्ञी त्वरयाऽऽत्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम्॥ 47 ॥

tasyāstadākarṇya bhṛśāturaṃ svaraṃ ghnantyāḥ karābhyāmura uccakairapi | praviśya rājñī tvarayā''tmajāntikaṃ dadarśa bālaṃ sahasā mṛtaṃ sutam

पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा॥ 48 ॥

papāta bhūmau parivṛddhayā śucā mumoha vibhraṣṭaśiroruhāmbarā

ततो नृपान्तःपुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् ।आगत्य तुल्यव्यसनाः सुदुःखिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदुः कृतागसः॥ 49 ॥

tato nṛpāntaḥpuravartino janā narāśca nāryaśca niśamya rodanam | āgatya tulyavyasanāḥ suduḥkhitā- stāśca vyalīkaṃ ruruduḥ kṛtāgasaḥ

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टिः प्रपतन् स्खलन् पथि ।स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृतः॥ 50 ॥

śrutvā mṛtaṃ putramalakṣitāntakaṃ vinaṣṭadṛṣṭiḥ prapatan skhalan pathi | snehānubandhaidhitayā śucā bhṛśaṃ vimūrcchito'nuprakṛtirdvijairvṛtaḥ

पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बरः ।दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम्॥ 51 ॥

papāta bālasya sa pādamūle mṛtasya visrastaśiroruhāmbaraḥ | dīrghaṃ śvasan bāṣpakaloparodhato niruddhakaṇṭho na śaśāka bhāṣitum

पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् ।जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा॥ 52 ॥

patiṃ nirīkṣyoruśucārpitaṃ tadā mṛtaṃ ca bālaṃ sutamekasantatim | janasya rājñī prakṛteśca hṛdrujaṃ satī dadhānā vilalāpa citradhā

स्तनद्वयं कुङ्कुमगन्धमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभिः ।विकीर्य केशान् विगलत्स्रजः सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम्॥ 53 ॥

stanadvayaṃ kuṅkumagandhamaṇḍitaṃ niṣiñcatī sāñjanabāṣpabindubhiḥ | vikīrya keśān vigalatsrajaḥ sutaṃ śuśoca citraṃ kurarīva susvaram

अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ।परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुवः परः॥ 54 ॥

aho vidhātastvamatīva bāliśo yastvātmasṛṣṭyapratirūpamīhase | pare nu jīvatyaparasya yā mṛti- rviparyayaścettvamasi dhruvaḥ paraḥ

न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोः शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभिः ।यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि॥ 55 ॥

na hi kramaścediha mṛtyujanmanoḥ śarīriṇāmastu tadātmakarmabhiḥ | yaḥ snehapāśo nijasargavṛddhaye svayaṃ kṛtaste tamimaṃ vivṛścasi

त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् ।अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद्- ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम्॥ 56 ॥

tvaṃ tāta nārhasi ca māṃ kṛpaṇāmanāthāṃ tyaktuṃ vicakṣva pitaraṃ tava śokataptam | añjastarema bhavatāprajadustaraṃ yad- dhvāntaṃ na yāhyakaruṇena yamena dūram

उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् ।सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम्॥ 57 ॥

uttiṣṭha tāta ta ime śiśavo vayasyā- stvāmāhvayanti nṛpanandana saṃvihartum | suptaściraṃ hyaśanayā ca bhavān parīto bhuṅkṣva stanaṃ piba śuco hara naḥ svakānām

नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् ।किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न शृणोमि कला गिरस्ते॥ 58 ॥

nāhaṃ tanūja dadṛśe hatamaṅgalā te mugdhasmitaṃ muditavīkṣaṇamānanābjam | kiṃ vā gato'syapunaranvayamanyalokaṃ nīto'ghṛṇena na śṛṇomi kalā giraste

विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनैः ।चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह॥ 59 ॥

vilapantyā mṛtaṃ putramiti citravilāpanaiḥ | citraketurbhṛśaṃ tapto muktakaṇṭho ruroda ha

तयोर्विलपतोः सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रताः ।रुरुदुः स्म नरा नार्यः सर्वमासीदचेतनम्॥ 60 ॥

tayorvilapatoḥ sarve dampatyostadanuvratāḥ | ruruduḥ sma narā nāryaḥ sarvamāsīdacetanam

एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् ।ज्ञात्वाङ्गिरा नाम मुनिराजगाम सनारदः॥ 61 ॥

evaṃ kaśmalamāpannaṃ naṣṭasaṃjñamanāyakam | jñātvāṅgirā nāma munirājagāma sanāradaḥ

षष्ठस्कन्धे चित्रकेतुविलापो नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

ṣaṣṭhaskandhe citraketuvilāpo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ