Skandha 7, Adhyāya 6

कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान् भागवतानिह ।दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम्॥ 1 ॥

kaumāra ācaretprājño dharmān bhāgavatāniha | durlabhaṃ mānuṣaṃ janma tadapyadhruvamarthadam

यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् ।यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत्॥ 2 ॥

yathā hi puruṣasyeha viṣṇoḥ pādopasarpaṇam | yadeṣa sarvabhūtānāṃ priya ātmeśvaraḥ suhṛt

सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् ।सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दुःखमयत्नतः॥ 3 ॥

sukhamaindriyakaṃ daityā dehayogena dehinām | sarvatra labhyate daivādyathā duḥkhamayatnataḥ

तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्ययः परम् ।न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम्॥ 4 ॥

tatprayāso na kartavyo yata āyurvyayaḥ param | na tathā vindate kṣemaṃ mukundacaraṇāmbujam

ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भयमाश्रितः ।शरीरं पौरुषं यावन्न विपद्येत पुष्कलम्॥ 5 ॥

tato yateta kuśalaḥ kṣemāya bhayamāśritaḥ | śarīraṃ pauruṣaṃ yāvanna vipadyeta puṣkalam

पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मनः ।निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तमः॥ 6 ॥

puṃso varṣaśataṃ hyāyustadardhaṃ cājitātmanaḥ | niṣphalaṃ yadasau rātryāṃ śete'ndhaṃ prāpitastamaḥ

मुग्धस्य बाल्ये कौमारे क्रीडतो याति विंशतिः ।जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः॥ 7 ॥

mugdhasya bālye kaumāre krīḍato yāti viṃśatiḥ | jarayā grastadehasya yātyakalpasya viṃśatiḥ

दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा ।शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि॥ 8 ॥

durāpūreṇa kāmena mohena ca balīyasā | śeṣaṃ gṛheṣu saktasya pramattasyāpayāti hi

को गृहेषु पुमान् सक्तमात्मानमजितेन्द्रियः ।स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम्॥ 9 ॥

ko gṛheṣu pumān saktamātmānamajitendriyaḥ | snehapāśairdṛḍhairbaddhamutsaheta vimocitum

को न्वर्थतृष्णां विसृजेत्प्राणेभ्योऽपि य ईप्सितः ।यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैस्तस्करः सेवको वणिक्॥ 10 ॥

ko nvarthatṛṣṇāṃ visṛjetprāṇebhyo'pi ya īpsitaḥ | yaṃ krīṇātyasubhiḥ preṣṭhaistaskaraḥ sevako vaṇik

कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् ।सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः॥ 11 ॥

kathaṃ priyāyā anukampitāyāḥ saṅgaṃ rahasyaṃ rucirāṃśca mantrān | suhṛtsu tatsnehasitaḥ śiśūnāṃ kalākṣarāṇāmanuraktacittaḥ

पुत्रान् स्मरंस्ता दुहितॄर्हृदय्या भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ ।गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान्॥ 12 ॥

putrān smaraṃstā duhitṝrhṛdayyā bhrātṝn svasṝrvā pitarau ca dīnau | gṛhān manojñoruparicchadāṃśca vṛttīśca kulyāḥ paśubhṛtyavargān

त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कर्माणि लोभादवितृप्तकामः ।औपस्थ्यजैह्व्यं बहु मन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोहः॥ 13 ॥

tyajeta kośaskṛdivehamānaḥ karmāṇi lobhādavitṛptakāmaḥ | aupasthyajaihvyaṃ bahu manyamānaḥ kathaṃ virajyeta durantamohaḥ

कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु- र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्तः ।सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः॥ 14 ॥

kuṭumbapoṣāya viyannijāyu- rna budhyate'rthaṃ vihataṃ pramattaḥ | sarvatra tāpatrayaduḥkhitātmā nirvidyate na svakuṭumbarāmaḥ

वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तुः ।प्रेत्येह चाथाप्यजितेन्द्रियस्त- दशान्तकामो हरते कुटुम्बी॥ 15 ॥

vitteṣu nityābhiniviṣṭacetā vidvāṃśca doṣaṃ paravittahartuḥ | pretyeha cāthāpyajitendriyasta- daśāntakāmo harate kuṭumbī

विद्वानपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वै ।यः स्वीयपारक्यविभिन्नभाव- स्तमः प्रपद्येत यथा विमूढः॥ 16 ॥

vidvānapītthaṃ danujāḥ kuṭumbaṃ puṣṇan svalokāya na kalpate vai | yaḥ svīyapārakyavibhinnabhāva- stamaḥ prapadyeta yathā vimūḍhaḥ

यतो न कश्चित्क्व च कुत्रचिद्वा दीनः स्वमात्मानमलं समर्थः ।विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः॥ 17 ॥

yato na kaścitkva ca kutracidvā dīnaḥ svamātmānamalaṃ samarthaḥ | vimocituṃ kāmadṛśāṃ vihāra- krīḍāmṛgo yannigaḍo visargaḥ

ततो विदूरात्परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु ।उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्गः॥ 18 ॥

tato vidūrātparihṛtya daityā daityeṣu saṅgaṃ viṣayātmakeṣu | upeta nārāyaṇamādidevaṃ sa muktasaṅgairiṣito'pavargaḥ

न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजाः ।आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः॥ 19 ॥

na hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso'surātmajāḥ | ātmatvātsarvabhūtānāṃ siddhatvādiha sarvataḥ

परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु ।भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च॥ 20 ॥

parāvareṣu bhūteṣu brahmāntasthāvarādiṣu | bhautikeṣu vikāreṣu bhūteṣvatha mahatsu ca

गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा ।एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्ययः॥ 21 ॥

guṇeṣu guṇasāmye ca guṇavyatikare tathā | eka eva paro hyātmā bhagavānīśvaro'vyayaḥ

प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् ।व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पितः॥ 22 ॥

pratyagātmasvarūpeṇa dṛśyarūpeṇa ca svayam | vyāpyavyāpakanirdeśyo hyanirdeśyo'vikalpitaḥ

केवलानुभवानन्दस्वरूपः परमेश्वरः ।माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया॥ 23 ॥

kevalānubhavānandasvarūpaḥ parameśvaraḥ | māyayāntarhitaiśvarya īyate guṇasargayā

तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।आसुरं भावमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः॥ 24 ॥

tasmātsarveṣu bhūteṣu dayāṃ kuruta sauhṛdam | āsuraṃ bhāvamunmucya yayā tuṣyatyadhokṣajaḥ

तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः ।धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारञ्जुषां चरणयोरुपगायतां नः॥ 25 ॥

tuṣṭe ca tatra kimalabhyamananta ādye kiṃ tairguṇavyatikarādiha ye svasiddhāḥ | dharmādayaḥ kimaguṇena ca kāṅkṣitena sārañjuṣāṃ caraṇayorupagāyatāṃ naḥ

धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता ।मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः॥ 26 ॥

dharmārthakāma iti yo'bhihitastrivarga īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā | manye tadetadakhilaṃ nigamasya satyaṃ svātmārpaṇaṃ svasuhṛdaḥ paramasya puṃsaḥ

ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय ।एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाऽऽप्लुतदेहिनां स्यात्॥ 27 ॥

jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya | ekāntināṃ bhagavatastadakiñcanānāṃ pādāravindarajasā''plutadehināṃ syāt

श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् ।धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात्॥ 28 ॥

śrutametanmayā pūrvaṃ jñānaṃ vijñānasaṃyutam | dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ nāradāddevadarśanāt

प्रह्लाद त्वं वयं चापि नर्तेन्यं विद्महे गुरुम् ।एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ॥ 29 ॥

prahlāda tvaṃ vayaṃ cāpi nartenyaṃ vidmahe gurum | etābhyāṃ guruputrābhyāṃ bālānāmapi hīśvarau

बालस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः ।छिन्धि नः संशयं सौम्य स्याच्चेद्विश्रम्भकारणम्॥ 30 ॥

bālasyāntaḥpurasthasya mahatsaṅgo duranvayaḥ | chindhi naḥ saṃśayaṃ saumya syāccedviśrambhakāraṇam

संहितायां सप्तमस्कन्धे प्रह्लादचरिते षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

saṃhitāyāṃ saptamaskandhe prahlādacarite ṣaṣṭho'dhyāyaḥ