Skandha 7, Adhyāya 5

पौरोहित्याय भगवान् वृतः काव्यः किलासुरैः ।षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके॥ 1 ॥

paurohityāya bhagavān vṛtaḥ kāvyaḥ kilāsuraiḥ | ṣaṇḍāmarkau sutau tasya daityarājagṛhāntike

तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् ।पाठयामासतुः पाठ्यानन्यांश्चासुरबालकान्॥ 2 ॥

tau rājñā prāpitaṃ bālaṃ prahlādaṃ nayakovidam | pāṭhayāmāsatuḥ pāṭhyānanyāṃścāsurabālakān

यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च ।न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम्॥ 3 ॥

yattatra guruṇā proktaṃ śuśruve'nupapāṭha ca | na sādhu manasā mene svaparāsadgrahāśrayam

एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव ।पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान्॥ 4 ॥

ekadāsurarāṭ putramaṅkamāropya pāṇḍava | papraccha kathyatāṃ vatsa manyate sādhu yadbhavān

तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् ।हित्वाऽऽत्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत॥ 5 ॥

tatsādhu manye'suravarya dehināṃ sadā samudvignadhiyāmasadgrahāt | hitvā''tmapātaṃ gṛhamandhakūpaṃ vanaṃ gato yaddharimāśrayeta

श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः ।जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभिः॥ 6 ॥

śrutvā putragiro daityaḥ parapakṣasamāhitāḥ | jahāsa buddhirbālānāṃ bhidyate parabuddhibhiḥ

सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः ।विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा॥ 7 ॥

samyagvidhāryatāṃ bālo gurugehe dvijātibhiḥ | viṣṇupakṣaiḥ praticchannairna bhidyetāsya dhīryathā

गृहमानीतमाहूय प्रह्लादं दैत्ययाजकाः ।प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः॥ 8 ॥

gṛhamānītamāhūya prahlādaṃ daityayājakāḥ | praśasya ślakṣṇayā vācā samapṛcchanta sāmabhiḥ

वत्स प्रह्लाद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा ।बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्ययः॥ 9 ॥

vatsa prahlāda bhadraṃ te satyaṃ kathaya mā mṛṣā | bālānati kutastubhyameṣa buddhiviparyayaḥ

बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् ।भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन॥ 10 ॥

buddhibhedaḥ parakṛta utāho te svato'bhavat | bhaṇyatāṃ śrotukāmānāṃ gurūṇāṃ kulanandana

स्वः परश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः ।विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नमः॥ 11 ॥

svaḥ paraścetyasadgrāhaḥ puṃsāṃ yanmāyayā kṛtaḥ | vimohitadhiyāṃ dṛṣṭastasmai bhagavate namaḥ

स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते ।अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती॥ 12 ॥

sa yadānuvrataḥ puṃsāṃ paśubuddhirvibhidyate | anya eṣa tathānyo'hamiti bhedagatāsatī

स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभि- र्दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते ।मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम्॥ 13 ॥

sa eṣa ātmā svaparetyabuddhibhi- rduratyayānukramaṇo nirūpyate | muhyanti yadvartmani vedavādino brahmādayo hyeṣa bhinatti me matim

यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ ।तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया॥ 14 ॥

yathā bhrāmyatyayo brahman svayamākarṣasannidhau | tathā me bhidyate cetaścakrapāṇeryadṛcchayā

एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः ।तं निर्भर्त्स्याथ कुपितः स दीनो राजसेवकः॥ 15 ॥

etāvadbrāhmaṇāyoktvā virarāma mahāmatiḥ | taṃ nirbhartsyātha kupitaḥ sa dīno rājasevakaḥ

आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्करः ।कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थोऽस्योदितो दमः॥ 16 ॥

ānīyatāmare vetramasmākamayaśaskaraḥ | kulāṅgārasya durbuddheścaturtho'syodito damaḥ

दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः ।यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितोऽर्भकः॥ 17 ॥

daiteyacandanavane jāto'yaṃ kaṇṭakadrumaḥ | yanmūlonmūlaparaśorviṣṇornālāyito'rbhakaḥ

प्रह्लादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम्॥ 18 ॥

prahlādaṃ grāhayāmāsa trivargasyopapādanam

तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् ।दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम्॥ 19 ॥

tata enaṃ gururjñātvā jñātajñeyacatuṣṭayam | daityendraṃ darśayāmāsa mātṛmṛṣṭamalaṅkṛtam

पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः ।परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम्॥ 20 ॥

pādayoḥ patitaṃ bālaṃ pratinandyāśiṣāsuraḥ | pariṣvajya ciraṃ dorbhyāṃ paramāmāpa nirvṛtim

आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः ।आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर॥ 21 ॥

āropyāṅkamavaghrāya mūrdhanyaśrukalāmbubhiḥ | āsiñcan vikasadvaktramidamāha yudhiṣṭhira

प्रह्लादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् ।कालेनैतावताऽऽयुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान्॥ 22 ॥

prahlādānūcyatāṃ tāta svadhītaṃ kiñciduttamam | kālenaitāvatā''yuṣman yadaśikṣadgurorbhavān

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम्॥ 23 ॥

śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam | arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam

क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम्॥ 24 ॥

kriyeta bhagavatyaddhā tanmanye'dhītamuttamam

निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा ।गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः॥ 25 ॥

niśamyaitatsutavaco hiraṇyakaśipustadā | guruputramuvācedaṃ ruṣā prasphuritādharaḥ

ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता ।असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते॥ 26 ॥

brahmabandho kimetatte vipakṣaṃ śrayatāsatā | asāraṃ grāhito bālo māmanādṛtya durmate

सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिणः ।तेषामुदेत्यघं काले रोगः पातकिनामिव॥ 27 ॥

santi hyasādhavo loke durmaitrāśchadmaveṣiṇaḥ | teṣāmudetyaghaṃ kāle rogaḥ pātakināmiva

न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो ।नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः॥ 28 ॥

na matpraṇītaṃ na parapraṇītaṃ suto vadatyeṣa tavendraśatro | naisargikīyaṃ matirasya rājan niyaccha manyuṃ kadadāḥ sma mā naḥ

गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् ।न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मतिः॥ 29 ॥

guruṇaivaṃ pratiprokto bhūya āhāsuraḥ sutam | na cedgurumukhīyaṃ te kuto'bhadrāsatī matiḥ

मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् ।अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम्॥ 30 ॥

matirna kṛṣṇe parataḥ svato vā mitho'bhipadyeta gṛhavratānām | adāntagobhirviśatāṃ tamisraṃ punaḥ punaścarvitacarvaṇānām

न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिनः ।अन्धा यथान्धैरुपनीयमाना वाचीशतन्त्यामुरुदाम्नि बद्धाः॥ 31 ॥

na te viduḥ svārthagatiṃ hi viṣṇuṃ durāśayā ye bahirarthamāninaḥ | andhā yathāndhairupanīyamānā vācīśatantyāmurudāmni baddhāḥ

नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः ।महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत्॥ 32 ॥

naiṣāṃ matistāvadurukramāṅghriṃ spṛśatyanarthāpagamo yadarthaḥ | mahīyasāṃ pādarajo'bhiṣekaṃ niṣkiñcanānāṃ na vṛṇīta yāvat

इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा ।अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले॥ 33 ॥

ityuktvoparataṃ putraṃ hiraṇyakaśipū ruṣā | andhīkṛtātmā svotsaṅgānnirasyata mahītale

आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः ।वध्यतामाश्वयं वध्यो निःसारयत नैरृताः॥ 34 ॥

āhāmarṣaruṣāviṣṭaḥ kaṣāyībhūtalocanaḥ | vadhyatāmāśvayaṃ vadhyo niḥsārayata nairṛtāḥ

अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधमः ।पितृव्यहन्तुर्यः पादौ विष्णोर्दासवदर्चति॥ 35 ॥

ayaṃ me bhrātṛhā so'yaṃ hitvā svān suhṛdo'dhamaḥ | pitṛvyahanturyaḥ pādau viṣṇordāsavadarcati

विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जसः ।सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्यः पञ्चहायनः॥ 36 ॥

viṣṇorvā sādhvasau kiṃ nu kariṣyatyasamañjasaḥ | sauhṛdaṃ dustyajaṃ pitrorahādyaḥ pañcahāyanaḥ

परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहितः ।छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात्॥ 37 ॥

paro'pyapatyaṃ hitakṛdyathauṣadhaṃ svadehajo'pyāmayavatsuto'hitaḥ | chindyāttadaṅgaṃ yadutātmano'hitaṃ śeṣaṃ sukhaṃ jīvati yadvivarjanāt

सर्वैरुपायैर्हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः ।सुहृल्लिङ्गधरः शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम्॥ 38 ॥

sarvairupāyairhantavyaḥ sambhojaśayanāsanaiḥ | suhṛlliṅgadharaḥ śatrurmunerduṣṭamivendriyam

नैरृतास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणयः ।तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहाः॥ 39 ॥

nairṛtāste samādiṣṭā bhartrā vai śūlapāṇayaḥ | tigmadaṃṣṭrakarālāsyāstāmraśmaśruśiroruhāḥ

नदन्तो भैरवान्नादान् छिन्धि भिन्धीति वादिनः ।आसीनं चाहनन् शूलैः प्रह्लादं सर्वमर्मसु॥ 40 ॥

nadanto bhairavānnādān chindhi bhindhīti vādinaḥ | āsīnaṃ cāhanan śūlaiḥ prahlādaṃ sarvamarmasu

परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि ।युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रियाः॥ 41 ॥

pare brahmaṇyanirdeśye bhagavatyakhilātmani | yuktātmanyaphalā āsannapuṇyasyeva satkriyāḥ

प्रयासेऽपहते तस्मिन् दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः ।चकार तद्वधोपायान् निर्बन्धेन युधिष्ठिर॥ 42 ॥

prayāse'pahate tasmin daityendraḥ pariśaṅkitaḥ | cakāra tadvadhopāyān nirbandhena yudhiṣṭhira

दिग्गजैर्दन्दशूकैश्च अभिचारावपातनैः ।मायाभिः सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनैः॥ 43 ॥

diggajairdandaśūkaiśca abhicārāvapātanaiḥ | māyābhiḥ sannirodhaiśca garadānairabhojanaiḥ

हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि ।न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम् ।चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत॥ 44 ॥

himavāyvagnisalilaiḥ parvatākramaṇairapi | na śaśāka yadā hantumapāpamasuraḥ sutam | cintāṃ dīrghatamāṃ prāptastatkartuṃ nābhyapadyata

एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिताः ।तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्तः स्वेनैव तेजसा॥ 45 ॥

eṣa me bahvasādhūkto vadhopāyāśca nirmitāḥ | taistairdrohairasaddharmairmuktaḥ svenaiva tejasā

वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् ।न विस्मरति मेऽनार्यं शुनःशेप इव प्रभुः॥ 46 ॥

vartamāno'vidūre vai bālo'pyajaḍadhīrayam | na vismarati me'nāryaṃ śunaḥśepa iva prabhuḥ

अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भयोऽमरः ।नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा॥ 47 ॥

aprameyānubhāvo'yamakutaścidbhayo'maraḥ | nūnametadvirodhena mṛtyurme bhavitā na vā

शण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतुः॥ 48 ॥

śaṇḍāmarkāvauśanasau vivikta iti hocatuḥ

जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवो- र्विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् ।न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्महे न वै शिशूनां गुणदोषयोः पदम्॥ 49 ॥

jitaṃ tvayaikena jagattrayaṃ bhruvo- rvijṛmbhaṇatrastasamastadhiṣṇyapam | na tasya cintyaṃ tava nātha cakṣmahe na vai śiśūnāṃ guṇadoṣayoḥ padam

इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा ।बुद्धिश्च पुंसो वयसाऽऽर्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति॥ 50 ॥

imaṃ tu pāśairvaruṇasya baddhvā nidhehi bhīto na palāyate yathā | buddhiśca puṃso vayasā''ryasevayā yāvadgururbhārgava āgamiṣyati

तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् ।धर्मा ह्यस्योपदेष्टव्या राज्ञां यो गृहमेधिनाम्॥ 51 ॥

tatheti guruputroktamanujñāyedamabravīt | dharmā hyasyopadeṣṭavyā rājñāṃ yo gṛhamedhinām

धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वशः ।प्रह्लादायोचतू राजन् प्रश्रितावनताय च॥ 52 ॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca nitarāṃ cānupūrvaśaḥ | prahlādāyocatū rājan praśritāvanatāya ca

यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् ।न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम्॥ 53 ॥

yathā trivargaṃ gurubhirātmane upaśikṣitam | na sādhu mene tacchikṣāṃ dvandvārāmopavarṇitām

यदाऽऽचार्यः परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु ।वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणैः॥ 54 ॥

yadā''cāryaḥ parāvṛtto gṛhamedhīyakarmasu | vayasyairbālakaistatra sopahūtaḥ kṛtakṣaṇaiḥ

अथ तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः ।उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव॥ 55 ॥

atha tān ślakṣṇayā vācā pratyāhūya mahābudhaḥ | uvāca vidvāṃstanniṣṭhāṃ kṛpayā prahasanniva

ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदाः ।बाला न दूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितैः॥ 56 ॥

te tu tadgauravātsarve tyaktakrīḍāparicchadāḥ | bālā na dūṣitadhiyo dvandvārāmeritehitaiḥ

पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः ।तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुरः॥ 57 ॥

paryupāsata rājendra tannyastahṛdayekṣaṇāḥ | tānāha karuṇo maitro mahābhāgavato'suraḥ

सप्तमस्कन्धे प्रह्लादचरिते पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

saptamaskandhe prahlādacarite pañcamo'dhyāyaḥ