Skandha 7, Adhyāya 13

कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषितः ।ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम्॥ 1 ॥

kalpastvevaṃ parivrajya dehamātrāvaśeṣitaḥ | grāmaikarātravidhinā nirapekṣaścarenmahīm

बिभृयाद्यद्यसौ वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।त्यक्तं न दण्डलिङ्गादेरन्यत्किञ्चिदनापदि॥ 2 ॥

bibhṛyādyadyasau vāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param | tyaktaṃ na daṇḍaliṅgāderanyatkiñcidanāpadi

एक एव चरेद्भिक्षुरात्मारामोऽनपाश्रयः ।सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः॥ 3 ॥

eka eva caredbhikṣurātmārāmo'napāśrayaḥ | sarvabhūtasuhṛcchānto nārāyaṇaparāyaṇaḥ

पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये ।आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये॥ 4 ॥

paśyedātmanyado viśvaṃ pare sadasato'vyaye | ātmānaṃ ca paraṃ brahma sarvatra sadasanmaye

सुप्तिप्रबोधयोः सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक् ।पश्यन् बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः॥ 5 ॥

suptiprabodhayoḥ sandhāvātmano gatimātmadṛk | paśyan bandhaṃ ca mokṣaṃ ca māyāmātraṃ na vastutaḥ

नाभिनन्देद्ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् ।कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम्॥ 6 ॥

nābhinandeddhruvaṃ mṛtyumadhruvaṃ vāsya jīvitam | kālaṃ paraṃ pratīkṣeta bhūtānāṃ prabhavāpyayam

नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।वादवादांस्त्यजेत्तर्कान् पक्षं कं च न संश्रयेत्॥ 7 ॥

nāsacchāstreṣu sajjeta nopajīveta jīvikām | vādavādāṃstyajettarkān pakṣaṃ kaṃ ca na saṃśrayet

न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद्बहून् ।न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्क्वचित्॥ 8 ॥

na śiṣyānanubadhnīta granthān naivābhyasedbahūn | na vyākhyāmupayuñjīta nārambhānārabhetkvacit

न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुर्महात्मनः ।शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत्॥ 9 ॥

na yaterāśramaḥ prāyo dharmaheturmahātmanaḥ | śāntasya samacittasya bibhṛyāduta vā tyajet

अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् ।कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन्नृणाम्॥ 10 ॥

avyaktaliṅgo vyaktārtho manīṣyunmattabālavat | kavirmūkavadātmānaṃ sa dṛṣṭyā darśayennṛṇām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च॥ 11 ॥

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | prahlādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca

तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि ।रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम्॥ 12 ॥

taṃ śayānaṃ dharopasthe kāveryāṃ sahyasānuni | rajasvalaistanūdeśairnigūḍhāmalatejasam

ददर्श लोकान् विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया ।वृतोऽमात्यैः कतिपयैः प्रह्लादो भगवत्प्रियः॥ 13 ॥

dadarśa lokān vicaran lokatattvavivitsayā | vṛto'mātyaiḥ katipayaiḥ prahlādo bhagavatpriyaḥ

कर्मणाऽऽकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः ।न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च॥ 14 ॥

karmaṇā''kṛtibhirvācā liṅgairvarṇāśramādibhiḥ | na vidanti janā yaṃ vai so'sāviti na veti ca

तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयोः शिरसा स्पृशन् ।विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुरः॥ 15 ॥

taṃ natvābhyarcya vidhivatpādayoḥ śirasā spṛśan | vivitsuridamaprākṣīnmahābhāgavato'suraḥ

बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान् यथा ।वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह ।भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा॥ 16 ॥

bibharṣi kāyaṃ pīvānaṃ sodyamo bhogavān yathā | vittaṃ caivodyamavatāṃ bhogo vittavatāmiha | bhogināṃ khalu deho'yaṃ pīvā bhavati nānyathā

न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन् नु हार्थो यत एव भोगः ।अभोगिनोऽयं तव विप्र देहः पीवा यतस्तद्वद नः क्षमं चेत्॥ 17 ॥

na te śayānasya nirudyamasya brahman nu hārtho yata eva bhogaḥ | abhogino'yaṃ tava vipra dehaḥ pīvā yatastadvada naḥ kṣamaṃ cet

कविः कल्पो निपुणदृक् चित्रप्रियकथः समः ।लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा॥ 18 ॥

kaviḥ kalpo nipuṇadṛk citrapriyakathaḥ samaḥ | lokasya kurvataḥ karma śeṣe tadvīkṣitāpi vā

स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः ।स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रितः॥ 19 ॥

sa itthaṃ daityapatinā paripṛṣṭo mahāmuniḥ | smayamānastamabhyāha tadvāgamṛtayantritaḥ

वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मतः ।ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा॥ 20 ॥

vededamasuraśreṣṭha bhavān nanvāryasammataḥ | īhoparamayornṝṇāṃ padānyadhyātmacakṣuṣā

यस्य नारायणो देवो भगवान् हृद्गतः सदा ।भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत्॥ 21 ॥

yasya nārāyaṇo devo bhagavān hṛdgataḥ sadā | bhaktyā kevalayājñānaṃ dhunoti dhvāntamarkavat

अथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन् यथाश्रुतम् ।सम्भावनीयो हि भवानात्मनः शुद्धिमिच्छताम्॥ 22 ॥

athāpi brūmahe praśnāṃstava rājan yathāśrutam | sambhāvanīyo hi bhavānātmanaḥ śuddhimicchatām

तृष्णया भववाहिन्या योग्यैः कामैरपूरया ।कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजितः॥ 23 ॥

tṛṣṇayā bhavavāhinyā yogyaiḥ kāmairapūrayā | karmāṇi kāryamāṇo'haṃ nānāyoniṣu yojitaḥ

यदृच्छया लोकमिमं प्रापितः कर्मभिर्भ्रमन् ।स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च॥ 24 ॥

yadṛcchayā lokamimaṃ prāpitaḥ karmabhirbhraman | svargāpavargayordvāraṃ tiraścāṃ punarasya ca

अत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये ।कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम्॥ 25 ॥

atrāpi dampatīnāṃ ca sukhāyānyāpanuttaye | karmāṇi kurvatāṃ dṛṣṭvā nivṛtto'smi viparyayam

सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुः ।मनःसंस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान् स्वप्स्यामि संविशन्॥ 26 ॥

sukhamasyātmano rūpaṃ sarvehoparatistanuḥ | manaḥsaṃsparśajān dṛṣṭvā bhogān svapsyāmi saṃviśan

इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् ।विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम्॥ 27 ॥

ityetadātmanaḥ svārthaṃ santaṃ vismṛtya vai pumān | vicitrāmasati dvaite ghorāmāpnoti saṃsṛtim

जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया ।मृगतृष्णामुपाधावेद्यथान्यत्रार्थदृक् स्वतः॥ 28 ॥

jalaṃ tadudbhavaiśchannaṃ hitvājño jalakāmyayā | mṛgatṛṣṇāmupādhāvedyathānyatrārthadṛk svataḥ

देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मनः सुखमीहतः ।दुःखात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघाः कृताः कृताः॥ 29 ॥

dehādibhirdaivatantrairātmanaḥ sukhamīhataḥ | duḥkhātyayaṃ cānīśasya kriyā moghāḥ kṛtāḥ kṛtāḥ

आध्यात्मिकादिभिर्दुःखैरविमुक्तस्य कर्हिचित् ।मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थैः कामैः क्रियेत किम्॥ 30 ॥

ādhyātmikādibhirduḥkhairavimuktasya karhicit | martyasya kṛcchropanatairarthaiḥ kāmaiḥ kriyeta kim

पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् ।भयादलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम्॥ 31 ॥

paśyāmi dhanināṃ kleśaṃ lubdhānāmajitātmanām | bhayādalabdhanidrāṇāṃ sarvato'bhiviśaṅkinām

राजतश्चौरतः शत्रोः स्वजनात्पशुपक्षितः ।अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भयम्॥ 32 ॥

rājataścaurataḥ śatroḥ svajanātpaśupakṣitaḥ | arthibhyaḥ kālataḥ svasmānnityaṃ prāṇārthavadbhayam

शोकमोहभयक्रोधरागक्लैब्यश्रमादयः ।यन्मूलाः स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुधः॥ 33 ॥

śokamohabhayakrodharāgaklaibyaśramādayaḥ | yanmūlāḥ syurnṛṇāṃ jahyātspṛhāṃ prāṇārthayorbudhaḥ

मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन् नो गुरूत्तमौ ।वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम्॥ 34 ॥

madhukāramahāsarpau loke'smin no gurūttamau | vairāgyaṃ paritoṣaṃ ca prāptā yacchikṣayā vayam

विरागः सर्वकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात् ।कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम्॥ 35 ॥

virāgaḥ sarvakāmebhyaḥ śikṣito me madhuvratāt | kṛcchrāptaṃ madhuvadvittaṃ hatvāpyanyo haretpatim

अनीहः परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् ।नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान्॥ 36 ॥

anīhaḥ parituṣṭātmā yadṛcchopanatādaham | no cecchaye bahvahāni mahāhiriva sattvavān

क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा ।क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित्॥ 37 ॥

kvacidalpaṃ kvacidbhūri bhuñje'nnaṃ svādvasvādu vā | kvacidbhūri guṇopetaṃ guṇahīnamuta kvacit

श्रद्धयोपहृतं क्वापि कदाचिन्मानवर्जितम् ।भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यदृच्छया॥ 38 ॥

śraddhayopahṛtaṃ kvāpi kadācinmānavarjitam | bhuñje bhuktvātha kasmiṃściddivā naktaṃ yadṛcchayā

क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा ।वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक् तुष्टधीरहम्॥ 39 ॥

kṣaumaṃ dukūlamajinaṃ cīraṃ valkalameva vā | vase'nyadapi samprāptaṃ diṣṭabhuk tuṣṭadhīraham

क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु ।क्वचित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया॥ 40 ॥

kvacicchaye dharopasthe tṛṇaparṇāśmabhasmasu | kvacitprāsādaparyaṅke kaśipau vā parecchayā

क्वचित्स्नातोऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः ।रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो॥ 41 ॥

kvacitsnāto'nuliptāṅgaḥ suvāsāḥ sragvyalaṅkṛtaḥ | rathebhāśvaiścare kvāpi digvāsā grahavadvibho

नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् ।एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि॥ 42 ॥

nāhaṃ ninde na ca staumi svabhāvaviṣamaṃ janam | eteṣāṃ śreya āśāse utaikātmyaṃ mahātmani

विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे ।मनो वैकारिके हुत्वा तन्मायायां जुहोत्यनु॥ 43 ॥

vikalpaṃ juhuyāccittau tāṃ manasyarthavibhrame | mano vaikārike hutvā tanmāyāyāṃ juhotyanu

आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात्सत्यदृङ्मुनिः ।ततो निरीहो विरमेत्स्वानुभूत्याऽऽत्मनि स्थितः॥ 44 ॥

ātmānubhūtau tāṃ māyāṃ juhuyātsatyadṛṅmuniḥ | tato nirīho virametsvānubhūtyā''tmani sthitaḥ

स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् ।व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान् हि भगवत्परः॥ 45 ॥

svātmavṛttaṃ mayetthaṃ te suguptamapi varṇitam | vyapetaṃ lokaśāstrābhyāṃ bhavān hi bhagavatparaḥ

धर्मं पारमहंस्यं वै मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः ।पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्र्य प्रययौ गृहम्॥ 46 ॥

dharmaṃ pāramahaṃsyaṃ vai muneḥ śrutvāsureśvaraḥ | pūjayitvā tataḥ prīta āmantrya prayayau gṛham

युधिष्ठिरनारदसंवादे यतिधर्मं नाम त्रयोदशाध्यायः॥ 13b ॥

yudhiṣṭhiranāradasaṃvāde yatidharmaṃ nāma trayodaśādhyāyaḥ