Skandha 7, Adhyāya 14

गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा ।याति देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधीः॥ 1 ॥

gṛhastha etāṃ padavīṃ vidhinā yena cāñjasā | yāti devaṛṣe brūhi mādṛśo gṛhamūḍhadhīḥ

गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन् गृहोचिताः ।वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन्॥ 2 ॥

gṛheṣvavasthito rājan kriyāḥ kurvan gṛhocitāḥ | vāsudevārpaṇaṃ sākṣādupāsīta mahāmunīn

शृण्वन् भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् ।श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृतः॥ 3 ॥

śṛṇvan bhagavato'bhīkṣṇamavatārakathāmṛtam | śraddadhāno yathākālamupaśāntajanāvṛtaḥ

सत्सङ्गाच्छनकैः सङ्गमात्मजायात्मजादिषु ।विमुच्येन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः॥ 4 ॥

satsaṅgācchanakaiḥ saṅgamātmajāyātmajādiṣu | vimucyenmucyamāneṣu svayaṃ svapnavadutthitaḥ

यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डितः ।विरक्तो रक्तवत्तत्र नृलोके नरतां न्यसेत्॥ 5 ॥

yāvadarthamupāsīno dehe gehe ca paṇḍitaḥ | virakto raktavattatra nṛloke naratāṃ nyaset

ज्ञातयः पितरौ पुत्रा भ्रातरः सुहृदोऽपरे ।यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्ममः॥ 6 ॥

jñātayaḥ pitarau putrā bhrātaraḥ suhṛdo'pare | yadvadanti yadicchanti cānumodeta nirmamaḥ

दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् ।तत्सर्वमुपयुञ्जान एतत्कुर्यात्स्वतो बुधः॥ 7 ॥

divyaṃ bhaumaṃ cāntarīkṣaṃ vittamacyutanirmitam | tatsarvamupayuñjāna etatkuryātsvato budhaḥ

यावद्भ्रियेत जठरं तावत्स्वत्वं हि देहिनाम् ।अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति॥ 8 ॥

yāvadbhriyeta jaṭharaṃ tāvatsvatvaṃ hi dehinām | adhikaṃ yo'bhimanyeta sa steno daṇḍamarhati

मृगोष्ट्रखरमर्काखुसरीसृप्खगमक्षिकाः ।आत्मनः पुत्रवत्पश्येत्तैरेषामन्तरं कियत्॥ 9 ॥

mṛgoṣṭrakharamarkākhusarīsṛpkhagamakṣikāḥ | ātmanaḥ putravatpaśyettaireṣāmantaraṃ kiyat

त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि ।यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम्॥ 10 ॥

trivargaṃ nātikṛcchreṇa bhajeta gṛhamedhyapi | yathādeśaṃ yathākālaṃ yāvaddaivopapāditam

आश्वाघान्तेऽवसायिभ्यः कामान् संविभजेद्यथा ।अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यतः॥ 11 ॥

āśvāghānte'vasāyibhyaḥ kāmān saṃvibhajedyathā | apyekāmātmano dārāṃ nṛṇāṃ svatvagraho yataḥ

जह्याद्यदर्थे स्वप्राणान् हन्याद्वा पितरं गुरुम् ।तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जितः॥ 12 ॥

jahyādyadarthe svaprāṇān hanyādvā pitaraṃ gurum | tasyāṃ svatvaṃ striyāṃ jahyādyastena hyajito jitaḥ

कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् ।क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः॥ 13 ॥

kṛmiviḍbhasmaniṣṭhāntaṃ kvedaṃ tucchaṃ kalevaram | kva tadīyaratirbhāryā kvāyamātmā nabhaśchadiḥ

सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थैः कल्पयेद्वृत्तिमात्मनः ।शेषे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः पदवीं महतामियात्॥ 14 ॥

siddhairyajñāvaśiṣṭārthaiḥ kalpayedvṛttimātmanaḥ | śeṣe svatvaṃ tyajan prājñaḥ padavīṃ mahatāmiyāt

देवान् ऋषीन् नृभूतानि पितॄनात्मानमन्वहम् ।स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक्॥ 15 ॥

devān ṛṣīn nṛbhūtāni pitṝnātmānamanvaham | svavṛttyāgatavittena yajeta puruṣaṃ pṛthak

यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्याः सर्वाः स्युर्यज्ञसम्पदः ।वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत्॥ 16 ॥

yarhyātmano'dhikārādyāḥ sarvāḥ syuryajñasampadaḥ | vaitānikena vidhinā agnihotrādinā yajet

न ह्यग्निमुखतोयं वै भगवान् सर्वयज्ञभुक् ।इज्येत हविषा राजन् यथा विप्रमुखे हुतैः॥ 17 ॥

na hyagnimukhatoyaṃ vai bhagavān sarvayajñabhuk | ijyeta haviṣā rājan yathā vipramukhe hutaiḥ

तस्माद्ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हतः ।तैस्तैः कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु॥ 18 ॥

tasmādbrāhmaṇadeveṣu martyādiṣu yathārhataḥ | taistaiḥ kāmairyajasvainaṃ kṣetrajñaṃ brāhmaṇānanu

कुर्यादापरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विजः ।श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान्॥ 19 ॥

kuryādāparapakṣīyaṃ māsi prauṣṭhapade dvijaḥ | śrāddhaṃ pitroryathāvittaṃ tadbandhūnāṃ ca vittavān

अयने विषुवे कुर्याद्व्यतीपाते दिनक्षये ।चन्द्रादित्योपरागे च द्वादशीश्रवणेषु च॥ 20 ॥

ayane viṣuve kuryādvyatīpāte dinakṣaye | candrādityoparāge ca dvādaśīśravaṇeṣu ca

तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके ।चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा॥ 21 ॥

tṛtīyāyāṃ śuklapakṣe navamyāmatha kārtike | catasṛṣvapyaṣṭakāsu hemante śiśire tathā

माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे ।राकया चानुमत्या वा मासर्क्षाणि युतान्यपि॥ 22 ॥

māghe ca sitasaptamyāṃ maghārākāsamāgame | rākayā cānumatyā vā māsarkṣāṇi yutānyapi

द्वादश्यामनुराधा स्याच्छ्रवणस्तिस्र उत्तराः ।तिसृष्वेकादशी वाऽऽसु जन्मर्क्षश्रोणयोगयुक्॥ 23 ॥

dvādaśyāmanurādhā syācchravaṇastisra uttarāḥ | tisṛṣvekādaśī vā''su janmarkṣaśroṇayogayuk

त एते श्रेयसः काला नृणां श्रेयोविवर्धनाः ।कुर्यात्सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुषः॥ 24 ॥

ta ete śreyasaḥ kālā nṛṇāṃ śreyovivardhanāḥ | kuryātsarvātmanaiteṣu śreyo'moghaṃ tadāyuṣaḥ

एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् ।पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम्॥ 25 ॥

eṣu snānaṃ japo homo vrataṃ devadvijārcanam | pitṛdevanṛbhūtebhyo yaddattaṃ taddhyanaśvaram

संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा ।प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप॥ 26 ॥

saṃskārakālo jāyāyā apatyasyātmanastathā | pretasaṃsthā mṛtāhaśca karmaṇyabhyudaye nṛpa

अथ देशान् प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेय आवहन् ।स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते॥ 27 ॥

atha deśān pravakṣyāmi dharmādiśreya āvahan | sa vai puṇyatamo deśaḥ satpātraṃ yatra labhyate

बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् ।यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम्॥ 28 ॥

bimbaṃ bhagavato yatra sarvametaccarācaram | yatra ha brāhmaṇakulaṃ tapovidyādayānvitam

यत्र यत्र हरेरर्चा स देशः श्रेयसां पदम् ।यत्र गङ्गादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः॥ 29 ॥

yatra yatra harerarcā sa deśaḥ śreyasāṃ padam | yatra gaṅgādayo nadyaḥ purāṇeṣu ca viśrutāḥ

सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत ।कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुलहाश्रमः॥ 30 ॥

sarāṃsi puṣkarādīni kṣetrāṇyarhāśritānyuta | kurukṣetraṃ gayaśiraḥ prayāgaḥ pulahāśramaḥ

नैमिषं फाल्गुनं सेतुः प्रभासोऽथ कुशस्थली ।वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा॥ 31 ॥

naimiṣaṃ phālgunaṃ setuḥ prabhāso'tha kuśasthalī | vārāṇasī madhupurī pampā bindusarastathā

नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः ।सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः॥ 32 ॥

nārāyaṇāśramo nandā sītārāmāśramādayaḥ | sarve kulācalā rājan mahendramalayādayaḥ

एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये ।एतान् देशान् निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णशः ।धर्मो ह्यत्रेहितः पुंसां सहस्राधिफलोदयः॥ 33 ॥

ete puṇyatamā deśā harerarcāśritāśca ye | etān deśān niṣeveta śreyaskāmo hyabhīkṣṇaśaḥ | dharmo hyatrehitaḥ puṃsāṃ sahasrādhiphalodayaḥ

पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः ।हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम्॥ 34 ॥

pātraṃ tvatra niruktaṃ vai kavibhiḥ pātravittamaiḥ | harirevaika urvīśa yanmayaṃ vai carācaram

देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु ।राजन् यदग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः॥ 35 ॥

devarṣyarhatsu vai satsu tatra brahmātmajādiṣu | rājan yadagrapūjāyāṃ mataḥ pātratayācyutaḥ

जीवराशिभिराकीर्ण आण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् ।तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम्॥ 36 ॥

jīvarāśibhirākīrṇa āṇḍakośāṅghripo mahān | tanmūlatvādacyutejyā sarvajīvātmatarpaṇam

पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः ।शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ॥ 37 ॥

purāṇyanena sṛṣṭāni nṛtiryagṛṣidevatāḥ | śete jīvena rūpeṇa pureṣu puruṣo hyasau

तेष्वेषु भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते ।तस्मात्पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते॥ 38 ॥

teṣveṣu bhagavān rājaṃstāratamyena vartate | tasmātpātraṃ hi puruṣo yāvānātmā yatheyate

दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप ।त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभिः कृता॥ 39 ॥

dṛṣṭvā teṣāṃ mitho nṛṇāmavajñānātmatāṃ nṛpa | tretādiṣu harerarcā kriyāyai kavibhiḥ kṛtā

ततोऽर्चायां हरिं केचित्संश्रद्धाय सपर्यया ।उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम्॥ 40 ॥

tato'rcāyāṃ hariṃ kecitsaṃśraddhāya saparyayā | upāsata upāstāpi nārthadā puruṣadviṣām

पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः ।तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम्॥ 41 ॥

puruṣeṣvapi rājendra supātraṃ brāhmaṇaṃ viduḥ | tapasā vidyayā tuṣṭyā dhatte vedaṃ harestanum

नन्वस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत्॥ 42 ॥

nanvasya brāhmaṇā rājan kṛṣṇasya jagadātmanaḥ | punantaḥ pādarajasā trilokīṃ daivataṃ mahat

सप्तमस्कन्धे सदाचारनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

saptamaskandhe sadācāranirṇayo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ