Skandha 8, Adhyāya 8

पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवाः ।ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत्॥ 1 ॥

pīte gare vṛṣāṅkeṇa prītāste'maradānavāḥ | mamanthustarasā sindhuṃ havirdhānī tato'bhavat

तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिनः ।यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप॥ 2 ॥

tāmagnihotrīmṛṣayo jagṛhurbrahmavādinaḥ | yajñasya devayānasya medhyāya haviṣe nṛpa

तत उच्चैःश्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुरः ।तस्मिन् बलिः स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया॥ 3 ॥

tata uccaiḥśravā nāma hayo'bhūccandrapāṇḍuraḥ | tasmin baliḥ spṛhāṃ cakre nendra īśvaraśikṣayā

तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गतः ।दन्तैश्चतुर्भिः श्वेताद्रेर्हरन् भगवतो महिम्॥ 4 ॥

tata airāvato nāma vāraṇendro vinirgataḥ | dantaiścaturbhiḥ śvetādrerharan bhagavato mahim

कौस्तुभाख्यमभूद्रत्नं पद्मरागो महोदधेः ।तस्मिन् हरिः स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे मणौ॥ 5 ॥

kaustubhākhyamabhūdratnaṃ padmarāgo mahodadheḥ | tasmin hariḥ spṛhāṃ cakre vakṣo'laṅkaraṇe maṇau

ततोऽभवत्पारिजातः सुरलोकविभूषणम् ।पूरयत्यर्थिनो योऽर्थैः शश्वद्भुवि यथा भवान्॥ 6 ॥

tato'bhavatpārijātaḥ suralokavibhūṣaṇam | pūrayatyarthino yo'rthaiḥ śaśvadbhuvi yathā bhavān

ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः ।रमण्यः स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनैः॥ 7 ॥

tataścāpsaraso jātā niṣkakaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ | ramaṇyaḥ svargiṇāṃ valgugatilīlāvalokanaiḥ

ततश्चाविरभूत्साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा ।रञ्जयन्ती दिशः कान्त्या विद्युत्सौदामनी यथा॥ 8 ॥

tataścāvirabhūtsākṣācchrī ramā bhagavatparā | rañjayantī diśaḥ kāntyā vidyutsaudāmanī yathā

तस्यां चक्रुः स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवाः ।रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतसः॥ 9 ॥

tasyāṃ cakruḥ spṛhāṃ sarve sasurāsuramānavāḥ | rūpaudāryavayovarṇamahimākṣiptacetasaḥ

तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् ।मूर्तिमत्यः सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि॥ 10 ॥

tasyā āsanamāninye mahendro mahadadbhutam | mūrtimatyaḥ saricchreṣṭhā hemakumbhairjalaṃ śuci

आभिषेचनिका भूमिराहरत्सकलौषधीः ।गावः पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ॥ 11 ॥

ābhiṣecanikā bhūmirāharatsakalauṣadhīḥ | gāvaḥ pañca pavitrāṇi vasanto madhumādhavau

ऋषयः कल्पयाञ्चक्रुरभिषेकं यथाविधि ।जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगुः॥ 12 ॥

ṛṣayaḥ kalpayāñcakrurabhiṣekaṃ yathāvidhi | jagurbhadrāṇi gandharvā naṭyaśca nanṛturjaguḥ

मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् ।व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनिःस्वनान्॥ 13 ॥

meghā mṛdaṅgapaṇavamurajānakagomukhān | vyanādayan śaṅkhaveṇuvīṇāstumulaniḥsvanān

ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् ।दिगिभाः पूर्णकलशैः सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितैः॥ 14 ॥

tato'bhiṣiṣicurdevīṃ śriyaṃ padmakarāṃ satīm | digibhāḥ pūrṇakalaśaiḥ sūktavākyairdvijeritaiḥ

समुद्रः पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् ।वरुणः स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम्॥ 15 ॥

samudraḥ pītakauśeyavāsasī samupāharat | varuṇaḥ srajaṃ vaijayantīṃ madhunā mattaṣaṭpadām

भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापतिः ।हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले॥ 16 ॥

bhūṣaṇāni vicitrāṇi viśvakarmā prajāpatiḥ | hāraṃ sarasvatī padmamajo nāgāśca kuṇḍale

ततः कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना ।चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम्॥ 17 ॥

tataḥ kṛtasvastyayanotpalasrajaṃ nadaddvirephāṃ parigṛhya pāṇinā | cacāla vaktraṃ sukapolakuṇḍalaṃ savrīḍahāsaṃ dadhatī suśobhanam

स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् ।ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ॥ 18 ॥

stanadvayaṃ cātikṛśodarī samaṃ nirantaraṃ candanakuṅkumokṣitam | tatastato nūpuravalguśiñjitai- rvisarpatī hemalateva sā babhau

विलोकयन्ती निरवद्यमात्मनः पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् ।गन्धर्वयक्षासुरसिद्धचारण- त्रैविष्टपेयादिषु नान्वविन्दत॥ 19 ॥

vilokayantī niravadyamātmanaḥ padaṃ dhruvaṃ cāvyabhicārisadguṇam | gandharvayakṣāsurasiddhacāraṇa- traiviṣṭapeyādiṣu nānvavindata

नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित्तच्च न सङ्गवर्जितम् ।कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जयः स ईश्वरः किं परतो व्यपाश्रयः॥ 20 ॥

nūnaṃ tapo yasya na manyunirjayo jñānaṃ kvacittacca na saṅgavarjitam | kaścinmahāṃstasya na kāmanirjayaḥ sa īśvaraḥ kiṃ parato vyapāśrayaḥ

धर्मः क्वचित्तत्र न भूतसौहृदं त्यागः क्वचित्तत्र न मुक्तिकारणम् ।वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः॥ 21 ॥

dharmaḥ kvacittatra na bhūtasauhṛdaṃ tyāgaḥ kvacittatra na muktikāraṇam | vīryaṃ na puṃso'styajaveganiṣkṛtaṃ na hi dvitīyo guṇasaṅgavarjitaḥ

क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित्तदप्यस्ति न वेद्यमायुषः ।यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गलः सुमङ्गलः कश्च न काङ्क्षते हि माम्॥ 22 ॥

kvaciccirāyurna hi śīlamaṅgalaṃ kvacittadapyasti na vedyamāyuṣaḥ | yatrobhayaṃ kutra ca so'pyamaṅgalaḥ sumaṅgalaḥ kaśca na kāṅkṣate hi mām

एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतागुणाश्रयम् ।वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम्॥ 23 ॥

evaṃ vimṛśyāvyabhicārisadguṇai- rvaraṃ nijaikāśrayatāguṇāśrayam | vavre varaṃ sarvaguṇairapekṣitaṃ ramā mukundaṃ nirapekṣamīpsitam

तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् ।तस्थौ निधाय निकटे तदुरः स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता॥ 24 ॥

tasyāṃsadeśa uśatīṃ navakañjamālāṃ mādyanmadhuvratavarūthagiropaghuṣṭām | tasthau nidhāya nikaṭe taduraḥ svadhāma savrīḍahāsavikasannayanena yātā

तस्याः श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत्परमं विभूतेः ।श्रीः स्वाः प्रजाः सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान्॥ 25 ॥

tasyāḥ śriyastrijagato janako jananyā vakṣonivāsamakarotparamaṃ vibhūteḥ | śrīḥ svāḥ prajāḥ sakaruṇena nirīkṣaṇena yatra sthitaidhayata sādhipatīṃstrilokān

शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथुः स्वनः ।देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत्॥ 26 ॥

śaṅkhatūryamṛdaṅgānāṃ vāditrāṇāṃ pṛthuḥ svanaḥ | devānugānāṃ sastrīṇāṃ nṛtyatāṃ gāyatāmabhūt

ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्याः सर्वे विश्वसृजो विभुम् ।ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गैः पुष्पवर्षिणः॥ 27 ॥

brahmarudrāṅgiromukhyāḥ sarve viśvasṛjo vibhum | īḍire'vitathairmantraistalliṅgaiḥ puṣpavarṣiṇaḥ

श्रिया विलोकिता देवाः सप्रजापतयः प्रजाः ।शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम्॥ 28 ॥

śriyā vilokitā devāḥ saprajāpatayaḥ prajāḥ | śīlādiguṇasampannā lebhire nirvṛtiṃ parām

निःसत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपाः ।यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवाः॥ 29 ॥

niḥsattvā lolupā rājan nirudyogā gatatrapāḥ | yadā copekṣitā lakṣmyā babhūvurdaityadānavāḥ

अथासीद्वारुणी देवी कन्या कमललोचना ।असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते॥ 30 ॥

athāsīdvāruṇī devī kanyā kamalalocanā | asurā jagṛhustāṃ vai hareranumatena te

अथोदधेर्मथ्यमानात्काश्यपैरमृतार्थिभिः ।उदतिष्ठन्महाराज पुरुषः परमाद्भुतः॥ 31 ॥

athodadhermathyamānātkāśyapairamṛtārthibhiḥ | udatiṣṭhanmahārāja puruṣaḥ paramādbhutaḥ

दीर्घपीवरदोर्दण्डः कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षणः ।श्यामलस्तरुणः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः॥ 32 ॥

dīrghapīvaradordaṇḍaḥ kambugrīvo'ruṇekṣaṇaḥ | śyāmalastaruṇaḥ sragvī sarvābharaṇabhūṣitaḥ

पीतवासा महोरस्कः सुमृष्टमणिकुण्डलः ।स्निग्धकुञ्चितकेशान्तः सुभगः सिंहविक्रमः॥ 33 ॥

pītavāsā mahoraskaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ | snigdhakuñcitakeśāntaḥ subhagaḥ siṃhavikramaḥ

अमृतापूर्णकलशं बिभ्रद्वलयभूषितः ।स वै भगवतः साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भवः॥ 34 ॥

amṛtāpūrṇakalaśaṃ bibhradvalayabhūṣitaḥ | sa vai bhagavataḥ sākṣādviṣṇoraṃśāṃśasambhavaḥ

धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ।तमालोक्यासुराः सर्वे कलशं चामृताभृतम्॥ 35 ॥

dhanvantaririti khyāta āyurvedadṛgijyabhāk | tamālokyāsurāḥ sarve kalaśaṃ cāmṛtābhṛtam

लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलशं तरसाहरन् ।नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन् कलशेऽमृतभाजने॥ 36 ॥

lipsantaḥ sarvavastūni kalaśaṃ tarasāharan | nīyamāne'suraistasmin kalaśe'mṛtabhājane

मा खिद्यत मिथोऽर्थं वः साधयिष्ये स्वमायया॥ 37 ॥

mā khidyata mitho'rthaṃ vaḥ sādhayiṣye svamāyayā

मिथः कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् ।अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो॥ 38 ॥

mithaḥ kalirabhūtteṣāṃ tadarthe tarṣacetasām | ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ na tvaṃ na tvamiti prabho

देवाः स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतवः ।सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्मः सनातनः॥ 39 ॥

devāḥ svaṃ bhāgamarhanti ye tulyāyāsahetavaḥ | satrayāga ivaitasminneṣa dharmaḥ sanātanaḥ

दुर्बलाः प्रबलान् राजन् गृहीतकलशान् मुहुः॥ 40 ॥

durbalāḥ prabalān rājan gṛhītakalaśān muhuḥ

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः ।योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम्॥ 41 ॥

etasminnantare viṣṇuḥ sarvopāyavidīśvaraḥ | yoṣidrūpamanirdeśyaṃ dadhāra paramādbhutam

प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् ।समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम्॥ 42 ॥

prekṣaṇīyotpalaśyāmaṃ sarvāvayavasundaram | samānakarṇābharaṇaṃ sukapolonnasānanam

नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् ।मुखामोदानुरक्तालि झङ्कारोद्विग्नलोचनम्॥ 43 ॥

navayauvananirvṛttastanabhārakṛśodaram | mukhāmodānuraktāli jhaṅkārodvignalocanam

बिभ्रत्स्वकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् ।सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम्॥ 44 ॥

bibhratsvakeśabhāreṇa mālāmutphullamallikām | sugrīvakaṇṭhābharaṇaṃ subhujāṅgadabhūṣitam

विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया ।काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम्॥ 45 ॥

virajāmbarasaṃvītanitambadvīpaśobhayā | kāñcyā pravilasadvalgucalaccaraṇanūpuram

सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनैः ।दैत्ययूथपचेतःसु काममुद्दीपयन् मुहुः॥ 46 ॥

savrīḍasmitavikṣiptabhrūvilāsāvalokanaiḥ | daityayūthapacetaḥsu kāmamuddīpayan muhuḥ

अष्टमस्कन्धे भगवन्मायोपलम्भनं नामाष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

aṣṭamaskandhe bhagavanmāyopalambhanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ