Skandha 8, Adhyāya 7

ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् ।परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विताः॥ 1 ॥

te nāgarājamāmantrya phalabhāgena vāsukim | parivīya girau tasmin netramabdhiṃ mudānvitāḥ

आरेभिरे सुसंयत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ।हरिः पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन्॥ 2 ॥

ārebhire susaṃyattā amṛtārthe kurūdvaha | hariḥ purastājjagṛhe pūrvaṃ devāstato'bhavan

तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् ।न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम्॥ 3 ॥

tannaicchan daityapatayo mahāpuruṣaceṣṭitam | na gṛhṇīmo vayaṃ pucchamaheraṅgamamaṅgalam

स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामरः॥ 4 ॥

smayamāno visṛjyāgraṃ pucchaṃ jagrāha sāmaraḥ

कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दनाः ।ममन्थुः परमायत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम्॥ 5 ॥

kṛtasthānavibhāgāsta evaṃ kaśyapanandanāḥ | mamanthuḥ paramāyattā amṛtārthaṃ payonidhim

मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् ।ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात्पाण्डुनन्दन॥ 6 ॥

mathyamāne'rṇave so'driranādhāro hyapo'viśat | dhriyamāṇo'pi balibhirgauravātpāṇḍunandana

ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्लानमुखश्रियः ।आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा॥ 7 ॥

te sunirviṇṇamanasaḥ parimlānamukhaśriyaḥ | āsan svapauruṣe naṣṭe daivenātibalīyasā

विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धिः ।कृत्वा वपुः काच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार॥ 8 ॥

vilokya vighneśavidhiṃ tadeśvaro durantavīryo'vitathābhisandhiḥ | kṛtvā vapuḥ kācchapamadbhutaṃ mahat praviśya toyaṃ girimujjahāra

तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुद्यता निर्मथितुं सुरासुराः ।दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान्॥ 9 ॥

tamutthitaṃ vīkṣya kulācalaṃ punaḥ samudyatā nirmathituṃ surāsurāḥ | dadhāra pṛṣṭhena sa lakṣayojana- prastāriṇā dvīpa ivāparo mahān

सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठतः ।बिभ्रत्तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेयः॥ 10 ॥

surāsurendrairbhujavīryavepitaṃ paribhramantaṃ girimaṅga pṛṣṭhataḥ | bibhrattadāvartanamādikacchapo mene'ṅgakaṇḍūyanamaprameyaḥ

तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् ।उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूपः॥ 11 ॥

tathāsurānāviśadāsureṇa rūpeṇa teṣāṃ balavīryamīrayan | uddīpayan devagaṇāṃśca viṣṇu- rdaivena nāgendramabodharūpaḥ

उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहुः ।तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भिः सुमनोऽभिवृष्टः॥ 12 ॥

uparyagendraṃ girirāḍivānya ākramya hastena sahasrabāhuḥ | tasthau divi brahmabhavendramukhyai- rabhiṣṭuvadbhiḥ sumano'bhivṛṣṭaḥ

उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयोः परेण ते प्राविशता समेधिताः ।ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम्॥ 13 ॥

uparyadhaścātmani gotranetrayoḥ pareṇa te prāviśatā samedhitāḥ | mamanthurabdhiṃ tarasā madotkaṭā mahādriṇā kṣobhitanakracakram

अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुराः ।पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धाः सरला इवाभवन्॥ 14 ॥

ahīndrasāhasrakaṭhoradṛṅmukha- śvāsāgnidhūmāhatavarcaso'surāḥ | paulomakāleyabalīlvalādayo davāgnidagdhāḥ saralā ivābhavan

देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् ।समभ्यवर्षन् भगवद्वशा घना ववुः समुद्रोर्म्युपगूढवायवः॥ 15 ॥

devāṃśca tacchvāsaśikhāhataprabhān dhūmrāmbarasragvarakañcukānanān | samabhyavarṣan bhagavadvaśā ghanā vavuḥ samudrormyupagūḍhavāyavaḥ

मथ्यमानात्तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपैः ।यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजितः स्वयम्॥ 16 ॥

mathyamānāttathā sindhordevāsuravarūthapaiḥ | yadā sudhā na jāyeta nirmamanthājitaḥ svayam

मेघश्यामः कनकपरिधिः कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकचः स्रग्धरो रक्तनेत्रः ।जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रिः॥ 17 ॥

meghaśyāmaḥ kanakaparidhiḥ karṇavidyotavidyu- nmūrdhni bhrājadvilulitakacaḥ sragdharo raktanetraḥ | jaitrairdorbhirjagadabhayadairdandaśūkaṃ gṛhītvā mathnan mathnā pratigiririvāśobhatātho dhṛtādriḥ

निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रतः ।सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपा- त्तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात्॥ 18 ॥

nirmathyamānādudadherabhūdviṣaṃ maholbaṇaṃ hālahalāhvamagrataḥ | sambhrāntamīnonmakarāhikacchapā- ttimidvipagrāhatimiṅgilākulāt

तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति ।भीताः प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम्॥ 19 ॥

tadugravegaṃ diśi diśyuparyadho visarpadutsarpadasahyamaprati | bhītāḥ prajā dudruvuraṅga seśvarā arakṣyamāṇāḥ śaraṇaṃ sadāśivam

विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् ।आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः॥ 20 ॥

vilokya taṃ devavaraṃ trilokyā bhavāya devyābhimataṃ munīnām | āsīnamadrāvapavargaheto- stapo juṣāṇaṃ stutibhiḥ praṇemuḥ

देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन ।त्राहि नः शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद्विषात्॥ 21 ॥

devadeva mahādeva bhūtātman bhūtabhāvana | trāhi naḥ śaraṇāpannāṃstrailokyadahanādviṣāt

त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः ।तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम्॥ 22 ॥

tvamekaḥ sarvajagata īśvaro bandhamokṣayoḥ | taṃ tvāmarcanti kuśalāḥ prapannārtiharaṃ gurum

गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान् विभो ।धत्से यदा स्वदृग्भूमन् ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम्॥ 23 ॥

guṇamayyā svaśaktyāsya sargasthityapyayān vibho | dhatse yadā svadṛgbhūman brahmaviṣṇuśivābhidhām

त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनः ।नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वरः॥ 24 ॥

tvaṃ brahma paramaṃ guhyaṃ sadasadbhāvabhāvanaḥ | nānāśaktibhirābhātastvamātmā jagadīśvaraḥ

त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुणस्वभावः ।कालः क्रतुः सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत्त्रिवृदामनन्ति॥ 25 ॥

tvaṃ śabdayonirjagadādirātmā prāṇendriyadravyaguṇasvabhāvaḥ | kālaḥ kratuḥ satyamṛtaṃ ca dharma- stvayyakṣaraṃ yattrivṛdāmananti

अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवताऽऽत्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् ।कालं गतिं तेऽखिलदेवताऽऽत्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम्॥ 26 ॥

agnirmukhaṃ te'khiladevatā''tmā kṣitiṃ vidurlokabhavāṅghripaṅkajam | kālaṃ gatiṃ te'khiladevatā''tmano diśaśca karṇau rasanaṃ jaleśam

नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेतः ।परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते॥ 27 ॥

nābhirnabhaste śvasanaṃ nabhasvān sūryaśca cakṣūṃṣi jalaṃ sma retaḥ | parāvarātmāśrayaṇaṃ tavātmā somo mano dyaurbhagavan śiraste

कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते ।छन्दांसि साक्षात्तव सप्तधातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्मः॥ 28 ॥

kukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghā romāṇi sarvauṣadhivīrudhaste | chandāṃsi sākṣāttava saptadhātava- strayīmayātman hṛdayaṃ sarvadharmaḥ

मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्गः ।यत्तच्छिवाख्यं परमार्थतत्त्वं देव स्वयञ्ज्योतिरवस्थितिस्ते॥ 29 ॥

mukhāni pañcopaniṣadastaveśa yaistriṃśadaṣṭottaramantravargaḥ | yattacchivākhyaṃ paramārthatattvaṃ deva svayañjyotiravasthitiste

छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि ।साङ्ख्यात्मनः शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषिः पुराणः॥ 30 ॥

chāyā tvadharmormiṣu yairvisargo netratrayaṃ sattvarajastamāṃsi | sāṅkhyātmanaḥ śāstrakṛtastavekṣā chandomayo deva ṛṣiḥ purāṇaḥ

न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् ।ज्योतिः परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद्ब्रह्म निरस्तभेदम्॥ 31 ॥

na te giritrākhilalokapāla- viriñcavaikuṇṭhasurendragamyam | jyotiḥ paraṃ yatra rajastamaśca sattvaṃ na yadbrahma nirastabhedam

कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुहः क्षपयतः स्तुतये न तत्ते ।यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद॥ 32 ॥

kāmādhvaratripurakālagarādyaneka- bhūtadruhaḥ kṣapayataḥ stutaye na tatte | yastvantakāla idamātmakṛtaṃ svanetra- vahnisphuliṅgaśikhayā bhasitaṃ na veda

ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् ।कत्थन्त उग्रपुरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जाः॥ 33 ॥

ye tvātmarāmagurubhirhṛdi cintitāṅghri- dvandvaṃ carantamumayā tapasābhitaptam | katthanta ugrapuruṣaṃ nirataṃ śmaśāne te nūnamūtimavidaṃstava hātalajjāḥ

तत्तस्य ते सदसतोः परतः परस्य नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः ।ब्रह्मादयः किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम्॥ 34 ॥

tattasya te sadasatoḥ parataḥ parasya nāñjaḥ svarūpagamane prabhavanti bhūmnaḥ | brahmādayaḥ kimuta saṃstavane vayaṃ tu tatsargasargaviṣayā api śaktimātram

एतत्परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर ।मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मणः॥ 35 ॥

etatparaṃ prapaśyāmo na paraṃ te maheśvara | mṛḍanāya hi lokasya vyaktiste'vyaktakarmaṇaḥ

तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडितः ।सर्वभूतसुहृद्देव इदमाह सतीं प्रियाम्॥ 36 ॥

tadvīkṣya vyasanaṃ tāsāṃ kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ | sarvabhūtasuhṛddeva idamāha satīṃ priyām

अहो बत भवान्येतत्प्रजानां पश्य वैशसम् ।क्षीरोदमथनोद्भूतात्कालकूटादुपस्थितम्॥ 37 ॥

aho bata bhavānyetatprajānāṃ paśya vaiśasam | kṣīrodamathanodbhūtātkālakūṭādupasthitam

आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे ।एतावान् हि प्रभोरर्थो यद्दीनपरिपालनम्॥ 38 ॥

āsāṃ prāṇaparīpsūnāṃ vidheyamabhayaṃ hi me | etāvān hi prabhorartho yaddīnaparipālanam

प्राणैः स्वैः प्राणिनः पान्ति साधवः क्षणभङ्गुरैः ।बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया॥ 39 ॥

prāṇaiḥ svaiḥ prāṇinaḥ pānti sādhavaḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ | baddhavaireṣu bhūteṣu mohiteṣvātmamāyayā

पुंसः कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरिः ।प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचरः ।तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे॥ 40 ॥

puṃsaḥ kṛpayato bhadre sarvātmā prīyate hariḥ | prīte harau bhagavati prīye'haṃ sacarācaraḥ | tasmādidaṃ garaṃ bhuñje prajānāṃ svastirastu me

एवमामन्त्र्य भगवान् भवानीं विश्वभावनः ।तद्विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत॥ 41 ॥

evamāmantrya bhagavān bhavānīṃ viśvabhāvanaḥ | tadviṣaṃ jagdhumārebhe prabhāvajñānvamodata

ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् ।अभक्षयन्महादेवः कृपया भूतभावनः॥ 42 ॥

tataḥ karatalīkṛtya vyāpi hālāhalaṃ viṣam | abhakṣayanmahādevaḥ kṛpayā bhūtabhāvanaḥ

तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः ।यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम्॥ 43 ॥

tasyāpi darśayāmāsa svavīryaṃ jalakalmaṣaḥ | yaccakāra gale nīlaṃ tacca sādhorvibhūṣaṇam

तप्यन्ते लोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः ।परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मनः॥ 44 ॥

tapyante lokatāpena sādhavaḥ prāyaśo janāḥ | paramārādhanaṃ taddhi puruṣasyākhilātmanaḥ

निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुषः ।प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे॥ 45 ॥

niśamya karma tacchambhordevadevasya mīḍhuṣaḥ | prajā dākṣāyaṇī brahmā vaikuṇṭhaśca śaśaṃsire

प्रस्कन्नं पिबतः पाणेर्यत्किञ्चिज्जगृहुः स्म तत् ।वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे॥ 46 ॥

praskannaṃ pibataḥ pāṇeryatkiñcijjagṛhuḥ sma tat | vṛścikāhiviṣauṣadhyo dandaśūkāśca ye'pare

अष्टमस्कन्धे अमृतमथने सप्तमोऽध्यायः॥ 7b ॥

aṣṭamaskandhe amṛtamathane saptamo'dhyāyaḥ