Skandha 8, Adhyāya 6

एवं स्तुतः सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वरः ।तेषामाविरभूद्राजन् सहस्रार्कोदयद्युतिः॥ 1 ॥

evaṃ stutaḥ suragaṇairbhagavān harirīśvaraḥ | teṣāmāvirabhūdrājan sahasrārkodayadyutiḥ

तेनैव महसा सर्वे देवाः प्रतिहतेक्षणाः ।नापश्यन् खं दिशः क्षोणीमात्मानं च कुतो विभुम्॥ 2 ॥

tenaiva mahasā sarve devāḥ pratihatekṣaṇāḥ | nāpaśyan khaṃ diśaḥ kṣoṇīmātmānaṃ ca kuto vibhum

विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् ।स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम्॥ 3 ॥

viriñco bhagavān dṛṣṭvā saha śarveṇa tāṃ tanum | svacchāṃ marakataśyāmāṃ kañjagarbhāruṇekṣaṇām

तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा ।प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम्॥ 4 ॥

taptahemāvadātena lasatkauśeyavāsasā | prasannacārusarvāṅgīṃ sumukhīṃ sundarabhruvam

महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् ।कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम्॥ 5 ॥

mahāmaṇikirīṭena keyūrābhyāṃ ca bhūṣitām | karṇābharaṇanirbhātakapolaśrīmukhāmbujām

काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् ।कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम्॥ 6 ॥

kāñcīkalāpavalayahāranūpuraśobhitām | kaustubhābharaṇāṃ lakṣmīṃ bibhratīṃ vanamālinīm

सुदर्शनादिभिः स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् ।तुष्टाव देवप्रवरः सशर्वः पुरुषं परम् ।सर्वामरगणैः साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतैः॥ 7 ॥

sudarśanādibhiḥ svāstrairmūrtimadbhirupāsitām | tuṣṭāva devapravaraḥ saśarvaḥ puruṣaṃ param | sarvāmaragaṇaiḥ sākaṃ sarvāṅgairavaniṃ gataiḥ

ब्रह्मोवाच ।अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणायनिर्वाणसुखार्णवाय ।अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने महानुभावाय नमो नमस्ते॥ 8 ॥

brahmovāca | ajātajanmasthitisaṃyamāyā- guṇāyanirvāṇasukhārṇavāya | aṇoraṇimne'parigaṇyadhāmne mahānubhāvāya namo namaste

रूपं तवैतत्पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण ।योगेन धातः सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ॥ 9 ॥

rūpaṃ tavaitatpuruṣarṣabhejyaṃ śreyo'rthibhirvaidikatāntrikeṇa | yogena dhātaḥ saha nastrilokān paśyāmyamuṣminnu ha viśvamūrtau

त्वय्यग्र आसीत्त्वयि मध्य आसी- त्त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे ।त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव परः परस्मात्॥ 10 ॥

tvayyagra āsīttvayi madhya āsī- ttvayyanta āsīdidamātmatantre | tvamādiranto jagato'sya madhyaṃ ghaṭasya mṛtsneva paraḥ parasmāt

त्वं माययाऽऽत्माऽऽश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्टः ।पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चितः॥ 11 ॥

tvaṃ māyayā''tmā''śrayayā svayedaṃ nirmāya viśvaṃ tadanupraviṣṭaḥ | paśyanti yuktā manasā manīṣiṇo guṇavyavāye'pyaguṇaṃ vipaścitaḥ

यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् ।योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति॥ 12 ॥

yathāgnimedhasyamṛtaṃ ca goṣu bhuvyannamambūdyamane ca vṛttim | yogairmanuṣyā adhiyanti hi tvāṃ guṇeṣu buddhyā kavayo vadanti

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् ।दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भः॥ 13 ॥

taṃ tvāṃ vayaṃ nātha samujjihānaṃ sarojanābhāticirepsitārtham | dṛṣṭvā gatā nirvṛtamadya sarve gajā davārtā iva gāṅgamambhaḥ

स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् ।समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिणः॥ 14 ॥

sa tvaṃ vidhatsvākhilalokapālā vayaṃ yadarthāstava pādamūlam | samāgatāste bahirantarātman kiṃ vānyavijñāpyamaśeṣasākṣiṇaḥ

अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते ।किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम्॥ 15 ॥

ahaṃ giritraśca surādayo ye dakṣādayo'gneriva ketavaste | kiṃ vā vidāmeśa pṛthagvibhātā vidhatsva śaṃ no dvijadevamantram

एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्त- द्विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव ।जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन् संवृतसर्वकारकान्॥ 16 ॥

evaṃ viriñcādibhirīḍitasta- dvijñāya teṣāṃ hṛdayaṃ yathaiva | jagāda jīmūtagabhīrayā girā baddhāñjalīn saṃvṛtasarvakārakān

एक एवेश्वरस्तस्मिन् सुरकार्ये सुरेश्वरः ।विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभिः॥ 17 ॥

eka eveśvarastasmin surakārye sureśvaraḥ | vihartukāmastānāha samudronmathanādibhiḥ

हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् ।शृणुतावहिताः सर्वे श्रेयो वः स्याद्यथा सुराः॥ 18 ॥

hanta brahmannaho śambho he devā mama bhāṣitam | śṛṇutāvahitāḥ sarve śreyo vaḥ syādyathā surāḥ

यात दानवदैतेयैस्तावत्सन्धिर्विधीयताम् ।कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद्वो भव आत्मनः॥ 19 ॥

yāta dānavadaiteyaistāvatsandhirvidhīyatām | kālenānugṛhītaistairyāvadvo bhava ātmanaḥ

अरयोऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे ।अहिमूषिकवद्देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतैः॥ 20 ॥

arayo'pi hi sandheyāḥ sati kāryārthagaurave | ahimūṣikavaddevā hyarthasya padavīṃ gataiḥ

अमृतोत्पादने यत्नः क्रियतामविलम्बितम् ।यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत्॥ 21 ॥

amṛtotpādane yatnaḥ kriyatāmavilambitam | yasya pītasya vai janturmṛtyugrasto'maro bhavet

क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधीः ।मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्॥ 22 ॥

kṣiptvā kṣīrodadhau sarvā vīruttṛṇalatauṣadhīḥ | manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim

सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिताः ।क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहाः॥ 23 ॥

sahāyena mayā devā nirmanthadhvamatandritāḥ | kleśabhājo bhaviṣyanti daityā yūyaṃ phalagrahāḥ

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुराः सुराः ।न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वेऽर्थाः सान्त्वया यथा॥ 24 ॥

yūyaṃ tadanumodadhvaṃ yadicchantyasurāḥ surāḥ | na saṃrambheṇa sidhyanti sarve'rthāḥ sāntvayā yathā

न भेतव्यं कालकूटाद्विषाज्जलधिसम्भवात् ।लोभः कार्यो न वो जातु रोषः कामस्तु वस्तुषु॥ 25 ॥

na bhetavyaṃ kālakūṭādviṣājjaladhisambhavāt | lobhaḥ kāryo na vo jātu roṣaḥ kāmastu vastuṣu

तेषामन्तर्दधे राजन् स्वच्छन्दगतिरीश्वरः॥ 26 ॥

teṣāmantardadhe rājan svacchandagatirīśvaraḥ

अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामहः ।भवश्च जग्मतुः स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुराः॥ 27 ॥

atha tasmai bhagavate namaskṛtya pitāmahaḥ | bhavaśca jagmatuḥ svaṃ svaṃ dhāmopeyurbaliṃ surāḥ

दृष्ट्वारीनप्यसंयत्तान् जातक्षोभान् स्वनायकान् ।न्यषेधद्दैत्यराट् श्लोक्यः सन्धिविग्रहकालवित्॥ 28 ॥

dṛṣṭvārīnapyasaṃyattān jātakṣobhān svanāyakān | nyaṣedhaddaityarāṭ ślokyaḥ sandhivigrahakālavit

ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपैः ।श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन्॥ 29 ॥

te vairocanimāsīnaṃ guptaṃ cāsurayūthapaiḥ | śriyā paramayā juṣṭaṃ jitāśeṣamupāgaman

महेन्द्रः श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः ।अभ्यभाषत तत्सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात्॥ 30 ॥

mahendraḥ ślakṣṇayā vācā sāntvayitvā mahāmatiḥ | abhyabhāṣata tatsarvaṃ śikṣitaṃ puruṣottamāt

तदरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपाः ।शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिनः॥ 31 ॥

tadarocata daityasya tatrānye ye'surādhipāḥ | śambaro'riṣṭanemiśca ye ca tripuravāsinaḥ

ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसौहृदाः ।उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप॥ 32 ॥

tato devāsurāḥ kṛtvā saṃvidaṃ kṛtasauhṛdāḥ | udyamaṃ paramaṃ cakruramṛtārthe parantapa

ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदाः ।नदन्त उदधिं निन्युः शक्ताः परिघबाहवः॥ 33 ॥

tataste mandaragirimojasotpāṭya durmadāḥ | nadanta udadhiṃ ninyuḥ śaktāḥ parighabāhavaḥ

दूरभारोद्वहश्रान्ताः शक्रवैरोचनादयः ।अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहुः पथि॥ 34 ॥

dūrabhārodvahaśrāntāḥ śakravairocanādayaḥ | apārayantastaṃ voḍhuṃ vivaśā vijahuḥ pathi

निपतन् स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् ।चूर्णयामास महता भारेण कनकाचलः॥ 35 ॥

nipatan sa giristatra bahūnamaradānavān | cūrṇayāmāsa mahatā bhāreṇa kanakācalaḥ

स्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् ।विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वजः॥ 36 ॥

stathā bhagnamanaso bhagnabāhūrukandharān | vijñāya bhagavāṃstatra babhūva garuḍadhvajaḥ

गिरिपातविनिष्पिष्टान् विलोक्यामरदानवान् ।ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा॥ 37 ॥

giripātaviniṣpiṣṭān vilokyāmaradānavān | īkṣayā jīvayāmāsa nirjarān nirvraṇān yathā

गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया ।आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृतः॥ 38 ॥

giriṃ cāropya garuḍe hastenaikena līlayā | āruhya prayayāvabdhiṃ surāsuragaṇairvṛtaḥ

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात्सुपर्णः पततां वरः ।ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः॥ 39 ॥

avaropya giriṃ skandhātsuparṇaḥ patatāṃ varaḥ | yayau jalānta utsṛjya hariṇā sa visarjitaḥ

अमृतमथने मन्दराचलानयनं नाम षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

amṛtamathane mandarācalānayanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ