Skandha 8, Adhyāya 5

राजन्नुदितमेतत्ते हरेः कर्माघनाशनम् ।गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु॥ 1 ॥

rājannuditametatte hareḥ karmāghanāśanam | gajendramokṣaṇaṃ puṇyaṃ raivataṃ tvantaraṃ śṛṇu

पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः ।बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता अर्जुनपूर्वकाः॥ 2 ॥

pañcamo raivato nāma manustāmasasodaraḥ | balivindhyādayastasya sutā arjunapūrvakāḥ

विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन् भूतरयादयः ।हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः॥ 3 ॥

vibhurindraḥ suragaṇā rājan bhūtarayādayaḥ | hiraṇyaromā vedaśirā ūrdhvabāhvādayo dvijāḥ

पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः ।तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम्॥ 4 ॥

patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ surasattamaiḥ | tayoḥ svakalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam

वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः ।रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया॥ 5 ॥

vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko lokanamaskṛtaḥ | ramayā prārthyamānena devyā tatpriyakāmyayā

तस्यानुभावः कथितो गुणाश्च परमोदयाः ।भौमान् रेणून् स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान्॥ 6 ॥

tasyānubhāvaḥ kathito guṇāśca paramodayāḥ | bhaumān reṇūn sa vimame yo viṣṇorvarṇayedguṇān

षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनुः ।पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः॥ 7 ॥

ṣaṣṭhaśca cakṣuṣaḥ putraścākṣuṣo nāma vai manuḥ | pūrupūruṣasudyumnapramukhāścākṣuṣātmajāḥ

इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः ।मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद्वीरकादयः॥ 8 ॥

indro mantradrumastatra devā āpyādayo gaṇāḥ | munayastatra vai rājan haviṣmadvīrakādayaḥ

तत्रापि देवः सम्भूत्यां वैराजस्याभवत्सुतः ।अजितो नाम भगवानंशेन जगतः पतिः॥ 9 ॥

tatrāpi devaḥ sambhūtyāṃ vairājasyābhavatsutaḥ | ajito nāma bhagavānaṃśena jagataḥ patiḥ

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा ।भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः॥ 10 ॥

payodhiṃ yena nirmathya surāṇāṃ sādhitā sudhā | bhramamāṇo'mbhasi dhṛtaḥ kūrmarūpeṇa mandaraḥ

राजोवाच ।यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः ।यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना॥ 11 ॥

rājovāca | yathā bhagavatā brahman mathitaḥ kṣīrasāgaraḥ | yadarthaṃ vā yataścādriṃ dadhārāmbucarātmanā

यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यदभवत्ततः ।एतद्भगवतः कर्म वदस्व परमाद्भुतम्॥ 12 ॥

yathāmṛtaṃ suraiḥ prāptaṃ kiṃ cānyadabhavattataḥ | etadbhagavataḥ karma vadasva paramādbhutam

त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः ।नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम्॥ 13 ॥

tvayā saṅkathyamānena mahimnā sātvatāṃ pateḥ | nātitṛpyati me cittaṃ suciraṃ tāpatāpitam

सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजाः ।अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे॥ 14 ॥

sampṛṣṭo bhagavānevaṃ dvaipāyanasuto dvijāḥ | abhinandya harervīryamabhyācaṣṭuṃ pracakrame

यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बाध्यमानाः शितायुधैः ।गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूयशः॥ 15 ॥

yadā yuddhe'surairdevā bādhyamānāḥ śitāyudhaiḥ | gatāsavo nipatitā nottiṣṭheran sma bhūyaśaḥ

यदा दुर्वाससः शापात्सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप ।निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः॥ 16 ॥

yadā durvāsasaḥ śāpātsendrā lokāstrayo nṛpa | niḥśrīkāścābhavaṃstatra neśurijyādayaḥ kriyāḥ

निशाम्यैतत्सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः ।नाध्यगच्छन् स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चयम्॥ 17 ॥

niśāmyaitatsuragaṇā mahendravaruṇādayaḥ | nādhyagacchan svayaṃ mantrairmantrayanto viniścayam

ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वशः ।सर्वं विज्ञापयाञ्चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने॥ 18 ॥

tato brahmasabhāṃ jagmurmerormūrdhani sarvaśaḥ | sarvaṃ vijñāpayāñcakruḥ praṇatāḥ parameṣṭhine

स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् विगतप्रभान् ।लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभुः॥ 19 ॥

sa vilokyendravāyvādīn niḥsattvān vigataprabhān | lokānamaṅgalaprāyānasurānayathā vibhuḥ

समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् ।उवाचोत्फुल्लवदनो देवान् स भगवान् परः॥ 20 ॥

samāhitena manasā saṃsmaran puruṣaṃ param | uvācotphullavadano devān sa bhagavān paraḥ

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातयः ।यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम्॥ 21 ॥

ahaṃ bhavo yūyamatho'surādayo manuṣyatiryagdrumagharmajātayaḥ | yasyāvatārāṃśakalāvisarjitā vrajāma sarve śaraṇaṃ tamavyayam

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः ।अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले॥ 22 ॥

na yasya vadhyo na ca rakṣaṇīyo nopekṣaṇīyādaraṇīyapakṣaḥ | athāpi sargasthitisaṃyamārthaṃ dhatte rajaḥsattvatamāṃsi kāle

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् ।तस्माद्व्रजामः शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः॥ 23 ॥

ayaṃ ca tasya sthitipālanakṣaṇaḥ sattvaṃ juṣāṇasya bhavāya dehinām | tasmādvrajāmaḥ śaraṇaṃ jagadguruṃ svānāṃ sa no dhāsyati śaṃ surapriyaḥ

इत्याभाष्य सुरान् वेधाः सह देवैररिन्दम ।अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमसः परम्॥ 24 ॥

ityābhāṣya surān vedhāḥ saha devairarindama | ajitasya padaṃ sākṣājjagāma tamasaḥ param

तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै विभो ।स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः॥ 25 ॥

tatrādṛṣṭasvarūpāya śrutapūrvāya vai vibho | stutimabrūta daivībhirgīrbhistvavahitendriyaḥ

ब्रह्मोवाच ।अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् ।मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम्॥ 26 ॥

brahmovāca | avikriyaṃ satyamanantamādyaṃ guhāśayaṃ niṣkalamapratarkyam | mano'grayānaṃ vacasāniruktaṃ namāmahe devavaraṃ vareṇyam

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् ।छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे॥ 27 ॥

vipaścitaṃ prāṇamanodhiyātmanā- marthendriyābhāsamanidramavraṇam | chāyātapau yatra na gṛdhrapakṣau tamakṣaraṃ khaṃ triyugaṃ vrajāmahe

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु ।त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये॥ 28 ॥

ajasya cakraṃ tvajayeryamāṇaṃ manomayaṃ pañcadaśāramāśu | trinābhi vidyuccalamaṣṭanemi yadakṣamāhustamṛtaṃ prapadye

य एकवर्णं तमसः परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् ।आसां चकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीराः॥ 29 ॥

ya ekavarṇaṃ tamasaḥ paraṃ ta- dalokamavyaktamanantapāram | āsāṃ cakāropasuparṇamena- mupāsate yogarathena dhīrāḥ

न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् ।तं निर्जितात्माऽऽत्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम्॥ 30 ॥

na yasya kaścātititarti māyāṃ yayā jano muhyati veda nārtham | taṃ nirjitātmā''tmaguṇaṃ pareśaṃ namāma bhūteṣu samaṃ carantam

इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः ।गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधानाः॥ 31 ॥

ime vayaṃ yatpriyayaiva tanvā sattvena sṛṣṭā bahirantarāviḥ | gatiṃ na sūkṣmāmṛṣayaśca vidmahe kuto'surādyā itarapradhānāḥ

पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः ।स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः॥ 32 ॥

pādau mahīyaṃ svakṛtaiva yasya caturvidho yatra hi bhūtasargaḥ | sa vai mahāpūruṣa ātmatantraḥ prasīdatāṃ brahma mahāvibhūtiḥ

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः ।लोकास्त्रयोऽथाखिललोकपालाः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः॥ 33 ॥

ambhastu yadreta udāravīryaṃ sidhyanti jīvantyuta vardhamānāḥ | lokāstrayo'thākhilalokapālāḥ prasīdatāṃ brahma mahāvibhūtiḥ

सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां वै बलमन्ध आयुः ।ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 34 ॥

somaṃ mano yasya samāmananti divaukasāṃ vai balamandha āyuḥ | īśo nagānāṃ prajanaḥ prajānāṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा ।अन्तःसमुद्रेऽनुपचन् स्वधातून् प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 35 ॥

agnirmukhaṃ yasya tu jātavedā jātaḥ kriyākāṇḍanimittajanmā | antaḥsamudre'nupacan svadhātūn prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

यच्चक्षुरासीत्तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् ।द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 36 ॥

yaccakṣurāsīttaraṇirdevayānaṃ trayīmayo brahmaṇa eṣa dhiṣṇyam | dvāraṃ ca mukteramṛtaṃ ca mṛtyuḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

प्राणादभूद्यस्य चराचराणां प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः ।अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 37 ॥

prāṇādabhūdyasya carācarāṇāṃ prāṇaḥ saho balamojaśca vāyuḥ | anvāsma samrājamivānugā vayaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

श्रोत्राद्दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः ।प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेतं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 38 ॥

śrotrāddiśo yasya hṛdaśca khāni prajajñire khaṃ puruṣasya nābhyāḥ | prāṇendriyātmāsuśarīraketaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

बलान्महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः ।खेभ्यश्च छन्दांस्यृषयो मेढ्रतः कः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 39 ॥

balānmahendrastridaśāḥ prasādā- nmanyorgirīśo dhiṣaṇādviriñcaḥ | khebhyaśca chandāṃsyṛṣayo meḍhrataḥ kaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययाऽऽसन् धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतोऽभूत् ।द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारा- त्प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 40 ॥

śrīrvakṣasaḥ pitaraśchāyayā''san dharmaḥ stanāditaraḥ pṛṣṭhato'bhūt | dyauryasya śīrṣṇo'psaraso vihārā- tprasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

विप्रो मुखं ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद्भुजयोर्बलं च ।ऊर्वोर्विडोऽजोऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 41 ॥

vipro mukhaṃ brahma ca yasya guhyaṃ rājanya āsīdbhujayorbalaṃ ca | ūrvorviḍo'jo'ṅghriravedaśūdrau prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

लोभोऽधरात्प्रीतिरुपर्यभूद्द्युति- र्नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः ।भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 42 ॥

lobho'dharātprītiruparyabhūddyuti- rnastaḥ paśavyaḥ sparśena kāmaḥ | bhruvoryamaḥ pakṣmabhavastu kālaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

द्रव्यं वयः कर्म गुणान् विशेषं यद्योगमायाविहितान् वदन्ति ।यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः॥ 43 ॥

dravyaṃ vayaḥ karma guṇān viśeṣaṃ yadyogamāyāvihitān vadanti | yaddurvibhāvyaṃ prabudhāpabādhaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ

नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने ।गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्नसज्जमानाय नभस्वदूतये॥ 44 ॥

namo'stu tasmā upaśāntaśaktaye svārājyalābhapratipūritātmane | guṇeṣu māyāraciteṣu vṛttibhi- rnasajjamānāya nabhasvadūtaye

स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् ।प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम्॥ 45 ॥

sa tvaṃ no darśayātmānamasmatkaraṇagocaram | prapannānāṃ didṛkṣūṇāṃ sasmitaṃ te mukhāmbujam

तैस्तैः स्वेच्छाधृतै रूपैः काले काले स्वयं विभो ।कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत्करोति हि॥ 46 ॥

taistaiḥ svecchādhṛtai rūpaiḥ kāle kāle svayaṃ vibho | karma durviṣahaṃ yanno bhagavāṃstatkaroti hi

क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा ।देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि॥ 47 ॥

kleśabhūryalpasārāṇi karmāṇi viphalāni vā | dehināṃ viṣayārtānāṃ na tathaivārpitaṃ tvayi

नावमः कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पितः ।कल्पते पुरुषस्यैष स ह्यात्मा दयितो हितः॥ 48 ॥

nāvamaḥ karmakalpo'pi viphalāyeśvarārpitaḥ | kalpate puruṣasyaiṣa sa hyātmā dayito hitaḥ

यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् ।एवमाराधनं विष्णोः सर्वेषामात्मनश्च हि॥ 49 ॥

yathā hi skandhaśākhānāṃ tarormūlāvasecanam | evamārādhanaṃ viṣṇoḥ sarveṣāmātmanaśca hi

नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे ।निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम्॥ 50 ॥

namastubhyamanantāya durvitarkyātmakarmaṇe | nirguṇāya guṇeśāya sattvasthāya ca sāmpratam

अष्टमस्कन्धे अमृतमथने पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

aṣṭamaskandhe amṛtamathane pañcamo'dhyāyaḥ