Skandha 1, Adhyāya 17

तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्॥ 1 ॥

tatra gomithunaṃ rājā hanyamānamanāthavat daṇḍahastaṃ ca vṛṣalaṃ dadṛśe nṛpalāñchanam

वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् ।वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्॥ 2 ॥

vṛṣaṃ mṛṇāladhavalaṃ mehantamiva bibhyatam | vepamānaṃ padaikena sīdantaṃ śūdratāḍitam

गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् ।विवत्सां साश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम्॥ 3 ॥

gāṃ ca dharmadughāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śūdrapadāhatām | vivatsāṃ sāśruvadanāṃ kṣāmāṃ yavasamicchatīm

पप्रच्छ रथमारूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् ।मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः॥ 4 ॥

papraccha rathamārūḍhaḥ kārtasvaraparicchadam | meghagambhīrayā vācā samāropitakārmukaḥ

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली ।नरदेवोऽसि वेषेण नटवत्कर्मणाद्विजः॥ 5 ॥

kastvaṃ maccharaṇe loke balāddhaṃsyabalān balī | naradevo'si veṣeṇa naṭavatkarmaṇādvijaḥ

कस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना ।शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि॥ 6 ॥

kastvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ sahagāṇḍīvadhanvanā | śocyo'syaśocyān rahasi praharan vadhamarhasi

त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् ।वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्॥ 7 ॥

tvaṃ vā mṛṇāladhavalaḥ pādairnyūnaḥ padā caran | vṛṣarūpeṇa kiṃ kaściddevo naḥ parikhedayan

न जातु पौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते ।भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः॥ 8 ॥

na jātu pauravendrāṇāṃ dordaṇḍaparirambhite | bhūtale'nupatantyasmin vinā te prāṇināṃ śucaḥ

मा सौरभेयानुशुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् ।मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि॥ 9 ॥

mā saurabheyānuśuco vyetu te vṛṣalādbhayam | mā rodīramba bhadraṃ te khalānāṃ mayi śāstari

यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः ।तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः॥ 10 ॥

yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvyasādhubhiḥ | tasya mattasya naśyanti kīrtirāyurbhago gatiḥ

एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रहः ।अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम्॥ 11 ॥

eṣa rājñāṃ paro dharmo hyārtānāmārtinigrahaḥ | ata enaṃ vadhiṣyāmi bhūtadruhamasattamam

कोऽवृश्चत्तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद ।मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्॥ 12 ॥

ko'vṛścattava pādāṃstrīn saurabheya catuṣpada | mā bhūvaṃstvādṛśā rāṣṭre rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām

आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनामकृतागसाम् ।आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्॥ 13 ॥

ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ sādhūnāmakṛtāgasām | ātmavairūpyakartāraṃ pārthānāṃ kīrtidūṣaṇam

जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् ।साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते॥ 14 ॥

jane'nāgasyaghaṃ yuñjan sarvato'sya ca madbhayam | sādhūnāṃ bhadrameva syādasādhudamane kṛte

अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुशः ।आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्॥ 15 ॥

anāgaḥsviha bhūteṣu ya āgaskṛnniraṅkuśaḥ | āhartāsmi bhujaṃ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam

राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् ।शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह॥ 16 ॥

rājño hi paramo dharmaḥ svadharmasthānupālanam | śāsato'nyān yathāśāstramanāpadyutpathāniha

एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वचः ।येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः॥ 17 ॥

etadvaḥ pāṇḍaveyānāṃ yuktamārtābhayaṃ vacaḥ | yeṣāṃ guṇagaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavān kṛtaḥ

न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ ।पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः॥ 18 ॥

na vayaṃ kleśabījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha | puruṣaṃ taṃ vijānīmo vākyabhedavimohitāḥ

केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मनः ।दैवमन्ये परे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम्॥ 19 ॥

kecidvikalpavasanā āhurātmānamātmanaḥ | daivamanye pare karma svabhāvamapare prabhum

अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः ।अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया॥ 20 ॥

apratarkyādanirdeśyāditi keṣvapi niścayaḥ | atrānurūpaṃ rājarṣe vimṛśa svamanīṣayā

एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्-द्विजसत्तम ।समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्॥ 21 ॥

evaṃ dharme pravadati sa samrāḍ-dvijasattama | samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam

राजोवाच ।धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् ।यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्॥ 22 ॥

rājovāca | dharmaṃ bravīṣi dharmajña dharmo'si vṛṣarūpadhṛk | yadadharmakṛtaḥ sthānaṃ sūcakasyāpi tadbhavet

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः॥ 23 ॥

athavā devamāyāyā nūnaṃ gatiragocarā | cetaso vacasaścāpi bhūtānāmiti niścayaḥ

तपः शौचं दया सत्यमिति पादाः कृते कृताः ।अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव॥ 24 ॥

tapaḥ śaucaṃ dayā satyamiti pādāḥ kṛte kṛtāḥ | adharmāṃśaistrayo bhagnāḥ smayasaṅgamadaistava

इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः ।तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधितः कलिः॥ 25 ॥

idānīṃ dharma pādaste satyaṃ nirvartayedyataḥ | taṃ jighṛkṣatyadharmo'yamanṛtenaidhitaḥ kaliḥ

इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती ।श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका॥ 26 ॥

iyaṃ ca bhūmirbhagavatā nyāsitorubharā satī | śrīmadbhistatpadanyāsaiḥ sarvataḥ kṛtakautukā

शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिताधुना ।अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति॥ 27 ॥

śocatyaśrukalā sādhvī durbhagevojjhitādhunā | abrahmaṇyā nṛpavyājāḥ śūdrā bhokṣyanti māmiti

निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे॥ 28 ॥

niśātamādade khaḍgaṃ kalaye'dharmahetave

तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् ।तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः॥ 29 ॥

taṃ jighāṃsumabhipretya vihāya nṛpalāñchanam | tatpādamūlaṃ śirasā samagādbhayavihvalaḥ

पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः ।शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव॥ 30 ॥

patitaṃ pādayorvīraḥ kṛpayā dīnavatsalaḥ | śaraṇyo nāvadhīcchlokya āha cedaṃ hasanniva

राजोवाच ।न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् ।न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धुः॥ 31 ॥

rājovāca | na te guḍākeśayaśodharāṇāṃ baddhāñjalervai bhayamasti kiñcit | na vartitavyaṃ bhavatā kathañcana kṣetre madīye tvamadharmabandhuḥ

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहे- ष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूगः ।लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः॥ 32 ॥

tvāṃ vartamānaṃ naradevadehe- ṣvanupravṛtto'yamadharmapūgaḥ | lobho'nṛtaṃ cauryamanāryamaṃho jyeṣṭhā ca māyā kalahaśca dambhaḥ

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञै- र्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः॥ 33 ॥

na vartitavyaṃ tadadharmabandho dharmeṇa satyena ca vartitavye | brahmāvarte yatra yajanti yajñai- ryajñeśvaraṃ yajñavitānavijñāḥ

यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यामूर्तिर्यजतां शं तनोति ।कामानमोघान् स्थिरजङ्गमाना- मन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा॥ 34 ॥

yasmin harirbhagavānijyamāna ijyāmūrtiryajatāṃ śaṃ tanoti | kāmānamoghān sthirajaṅgamānā- mantarbahirvāyurivaiṣa ātmā

परीक्षितैवमादिष्टः स कलिर्जातवेपथुः ।तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम्॥ 35 ॥

parīkṣitaivamādiṣṭaḥ sa kalirjātavepathuḥ | tamudyatāsimāhedaṃ daṇḍapāṇimivodyatam

यत्र क्वचन वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया ।लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम्॥ 36 ॥

yatra kvacana vatsyāmi sārvabhauma tavājñayā | lakṣaye tatra tatrāpi tvāmātteṣuśarāsanam

तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि ।यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम्॥ 37 ॥

tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthānaṃ nirdeṣṭumarhasi | yatraiva niyato vatsya ātiṣṭhaṃste'nuśāsanam

अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ ।द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः॥ 38 ॥

abhyarthitastadā tasmai sthānāni kalaye dadau | dyūtaṃ pānaṃ striyaḥ sūnā yatrādharmaścaturvidhaḥ

पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभुः ।ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्॥ 39 ॥

punaśca yācamānāya jātarūpamadātprabhuḥ | tato'nṛtaṃ madaṃ kāmaṃ rajo vairaṃ ca pañcamam

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः ।औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत्तन्निदेशकृत्॥ 40 ॥

amūni pañca sthānāni hyadharmaprabhavaḥ kaliḥ | auttareyeṇa dattāni nyavasattannideśakṛt

अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् ।विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः॥ 41 ॥

athaitāni na seveta bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit | viśeṣato dharmaśīlo rājā lokapatirguruḥ

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयामिति ।प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्॥ 42 ॥

vṛṣasya naṣṭāṃstrīn pādān tapaḥ śaucaṃ dayāmiti | pratisandadha āśvāsya mahīṃ ca samavardhayat

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् ।पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता॥ 43 ॥

sa eṣa etarhyadhyāsta āsanaṃ pārthivocitam | pitāmahenopanyastaṃ rājñāraṇyaṃ vivikṣatā

आस्तेऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् ।गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः॥ 44 ॥

āste'dhunā sa rājarṣiḥ kauravendraśriyollasan | gajāhvaye mahābhāgaścakravartī bṛhacchravāḥ

इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृपः ।यस्य पालयतः क्षोणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः॥ 45 ॥

itthambhūtānubhāvo'yamabhimanyusuto nṛpaḥ | yasya pālayataḥ kṣoṇīṃ yūyaṃ satrāya dīkṣitāḥ

प्रथमस्कन्धे कलिनिग्रहो नाम सप्तदशोऽध्यायः॥ 17b ॥

prathamaskandhe kalinigraho nāma saptadaśo'dhyāyaḥ