Skandha 1, Adhyāya 18

यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः ।अनुग्रहाद्भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः॥ 1 ॥

yo vai drauṇyastravipluṣṭo na māturudare mṛtaḥ | anugrahādbhagavataḥ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ

ब्रह्मकोपोत्थिताद्यस्तु तक्षकात्प्राणविप्लवात् ।न सम्मुमोहोरुभयाद्भगवत्यर्पिताशयः॥ 2 ॥

brahmakopotthitādyastu takṣakātprāṇaviplavāt | na sammumohorubhayādbhagavatyarpitāśayaḥ

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः ।वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्॥ 3 ॥

utsṛjya sarvataḥ saṅgaṃ vijñātājitasaṃsthitiḥ | vaiyāsakerjahau śiṣyo gaṅgāyāṃ svaṃ kalevaram

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् ।स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्॥ 4 ॥

nottamaślokavārtānāṃ juṣatāṃ tatkathāmṛtam | syātsambhramo'ntakāle'pi smaratāṃ tatpadāmbujam

तावत्कलिर्न प्रभवेत्प्रविष्टोऽपीह सर्वतः ।यावदीशो महानुर्व्यामाभिमन्यव एकराट्॥ 5 ॥

tāvatkalirna prabhavetpraviṣṭo'pīha sarvataḥ | yāvadīśo mahānurvyāmābhimanyava ekarāṭ

यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवानुत्ससर्ज गाम् ।तदैवेहानुवृत्तोऽसावधर्मप्रभवः कलिः॥ 6 ॥

yasminnahani yarhyeva bhagavānutsasarja gām | tadaivehānuvṛtto'sāvadharmaprabhavaḥ kaliḥ

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् ।कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्॥ 7 ॥

nānudveṣṭi kaliṃ samrāṭ sāraṅga iva sārabhuk | kuśalānyāśu siddhyanti netarāṇi kṛtāni yat

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा ।अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते॥ 8 ॥

kiṃ nu bāleṣu śūreṇa kalinā dhīrabhīruṇā | apramattaḥ pramatteṣu yo vṛko nṛṣu vartate

उपवर्णितमेतद्वः पुण्यं पारीक्षितं मया ।वासुदेवकथोपेतमाख्यानं यदपृच्छत॥ 9 ॥

upavarṇitametadvaḥ puṇyaṃ pārīkṣitaṃ mayā | vāsudevakathopetamākhyānaṃ yadapṛcchata

या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः ।गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः॥ 10 ॥

yā yāḥ kathā bhagavataḥ kathanīyorukarmaṇaḥ | guṇakarmāśrayāḥ pumbhiḥ saṃsevyāstā bubhūṣubhiḥ

सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः ।यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाममृतं हि नः॥ 11 ॥

sūta jīva samāḥ saumya śāśvatīrviśadaṃ yaśaḥ | yastvaṃ śaṃsasi kṛṣṇasya martyānāmamṛtaṃ hi naḥ

कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् ।आपाययति गोविन्दपादपद्मासवं मधु॥ 12 ॥

karmaṇyasminnanāśvāse dhūmadhūmrātmanāṃ bhavān | āpāyayati govindapādapadmāsavaṃ madhu

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः॥ 13 ॥

tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunarbhavam | bhagavatsaṅgisaṅgasya martyānāṃ kimutāśiṣaḥ

को नाम तृप्येद्रसवित्कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य ।नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु- र्योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः॥ 14 ॥

ko nāma tṛpyedrasavitkathāyāṃ mahattamaikāntaparāyaṇasya | nāntaṃ guṇānāmaguṇasya jagmu- ryogeśvarā ye bhavapādmamukhyāḥ

तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य ।हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्॥ 15 ॥

tanno bhavān vai bhagavatpradhāno mahattamaikāntaparāyaṇasya | harerudāraṃ caritaṃ viśuddhaṃ śuśrūṣatāṃ no vitanotu vidvan

स वै महाभागवतः परीक्षि- द्येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धिः ।ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्॥ 16 ॥

sa vai mahābhāgavataḥ parīkṣi- dyenāpavargākhyamadabhrabuddhiḥ | jñānena vaiyāsakiśabditena bheje khagendradhvajapādamūlam

तन्नः परं पुण्यमसंवृतार्थ- माख्यानमत्यद्भुतयोगनिष्ठम् ।आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम्॥ 17 ॥

tannaḥ paraṃ puṇyamasaṃvṛtārtha- mākhyānamatyadbhutayoganiṣṭham | ākhyāhyanantācaritopapannaṃ pārīkṣitaṃ bhāgavatābhirāmam

अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः ।दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोगः॥ 18 ॥

aho vayaṃ janmabhṛto'dya hāsma vṛddhānuvṛttyāpi vilomajātāḥ | dauṣkulyamādhiṃ vidhunoti śīghraṃ mahattamānāmabhidhānayogaḥ

कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य ।योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद्यमनन्तमाहुः॥ 19 ॥

kutaḥ punargṛṇato nāma tasya mahattamaikāntaparāyaṇasya | yo'nantaśaktirbhagavānananto mahadguṇatvādyamanantamāhuḥ

एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य ।हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति- र्यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सोः॥ 20 ॥

etāvatālaṃ nanu sūcitena guṇairasāmyānatiśāyanasya | hitvetarān prārthayato vibhūti- ryasyāṅghrireṇuṃ juṣate'nabhīpsoḥ

अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः ।सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दा- त्को नाम लोके भगवत्पदार्थः॥ 21 ॥

athāpi yatpādanakhāvasṛṣṭaṃ jagadviriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ | seśaṃ punātyanyatamo mukundā- tko nāma loke bhagavatpadārthaḥ

यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् ।व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशमः स्वधर्मः॥ 22 ॥

yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgamūḍham | vrajanti tatpāramahaṃsyamantyaṃ yasminnahiṃsopaśamaḥ svadharmaḥ

अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भि- राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् ।नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिण- स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः॥ 23 ॥

ahaṃ hi pṛṣṭo'ryamaṇo bhavadbhi- rācakṣa ātmāvagamo'tra yāvān | nabhaḥ patantyātmasamaṃ patattriṇa- stathā samaṃ viṣṇugatiṃ vipaścitaḥ

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने ।मृगाननुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम्॥ 24 ॥

ekadā dhanurudyamya vicaran mṛgayāṃ vane | mṛgānanugataḥ śrāntaḥ kṣudhitastṛṣito bhṛśam

जलाशयमचक्षाणः प्रविवेश तमाश्रमम् ।ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम्॥ 25 ॥

jalāśayamacakṣāṇaḥ praviveśa tamāśramam | dadarśa munimāsīnaṃ śāntaṃ mīlitalocanam

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् ।स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम्॥ 26 ॥

pratiruddhendriyaprāṇamanobuddhimupāratam | sthānatrayātparaṃ prāptaṃ brahmabhūtamavikriyam

विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च ।विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत॥ 27 ॥

viprakīrṇajaṭācchannaṃ rauraveṇājinena ca | viśuṣyattālurudakaṃ tathābhūtamayācata

अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः ।अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह॥ 28 ॥

alabdhatṛṇabhūmyādirasamprāptārghyasūnṛtaḥ | avajñātamivātmānaṃ manyamānaścukopa ha

अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः ।ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च॥ 29 ॥

abhūtapūrvaḥ sahasā kṣuttṛḍbhyāmarditātmanaḥ | brāhmaṇaṃ pratyabhūdbrahman matsaro manyureva ca

स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा ।विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरमागमत्॥ 30 ॥

sa tu brahmaṛṣeraṃse gatāsumuragaṃ ruṣā | vinirgacchan dhanuṣkoṭyā nidhāya puramāgamat

एष किं निभृताशेषकरणो मीलितेक्षणः ।मृषासमाधिराहोस्वित्किं नु स्यात्क्षत्रबन्धुभिः॥ 31 ॥

eṣa kiṃ nibhṛtāśeṣakaraṇo mīlitekṣaṇaḥ | mṛṣāsamādhirāhosvitkiṃ nu syātkṣatrabandhubhiḥ

तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकैः ।राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत्॥ 32 ॥

tasya putro'titejasvī viharan bālako'rbhakaiḥ | rājñāghaṃ prāpitaṃ tātaṃ śrutvā tatredamabravīt

अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजामिव ।स्वामिन्यघं यद्दासानां द्वारपानां शुनामिव॥ 33 ॥

aho adharmaḥ pālānāṃ pīvnāṃ balibhujāmiva | svāminyaghaṃ yaddāsānāṃ dvārapānāṃ śunāmiva

ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः ।स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुमर्हति॥ 34 ॥

brāhmaṇaiḥ kṣatrabandhurhi gṛhapālo nirūpitaḥ | sa kathaṃ tadgṛhe dvāḥsthaḥ sabhāṇḍaṃ bhoktumarhati

कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् ।तद्भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम्॥ 35 ॥

kṛṣṇe gate bhagavati śāstaryutpathagāminām | tadbhinnasetūnadyāhaṃ śāsmi paśyata me balam

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः ।कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह॥ 36 ॥

ityuktvā roṣatāmrākṣo vayasyān ṛṣibālakaḥ | kauśikyāpa upaspṛśya vāgvajraṃ visasarja ha

दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम्॥ 37 ॥

daṅkṣyati sma kulāṅgāraṃ codito me tatadruham

ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् ।पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह॥ 38 ॥

tato'bhyetyāśramaṃ bālo gale sarpakalevaram | pitaraṃ vīkṣya duḥkhārto muktakaṇṭho ruroda ha

स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् ।उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा स्वांसे मृतोरगम्॥ 39 ॥

sa vā āṅgiraso brahman śrutvā sutavilāpanam | unmīlya śanakairnetre dṛṣṭvā svāṃse mṛtoragam

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि ।केन वा ते प्रतिकृतमित्युक्तः स न्यवेदयत् ॥ ४०॥ निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् ।अहो बतांहो महदज्ञ ते कृत- मल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः॥ 41 ॥

visṛjya taṃ ca papraccha vatsa kasmāddhi rodiṣi | kena vā te pratikṛtamityuktaḥ sa nyavedayat || 40|| niśamya śaptamatadarhaṃ narendraṃ sa brāhmaṇo nātmajamabhyanandat | aho batāṃho mahadajña te kṛta- malpīyasi droha ururdamo dhṛtaḥ

न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे ।यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः॥ 42 ॥

na vai nṛbhirnaradevaṃ parākhyaṃ sammātumarhasyavipakvabuddhe | yattejasā durviṣaheṇa guptā vindanti bhadrāṇyakutobhayāḥ prajāḥ

अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः ।तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्य- त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत्क्षणात्॥ 43 ॥

alakṣyamāṇe naradevanāmni rathāṅgapāṇāvayamaṅga lokaḥ | tadā hi caurapracuro vinaṅkṣya- tyarakṣyamāṇo'vivarūthavatkṣaṇāt

तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् ।परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः॥ 44 ॥

tadadya naḥ pāpamupaityananvayaṃ yannaṣṭanāthasya vasorvilumpakāt | parasparaṃ ghnanti śapanti vṛñjate paśūn striyo'rthān purudasyavo janāḥ

तदाऽऽर्यधर्मश्च विलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः ।ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्करः॥ 45 ॥

tadā''ryadharmaśca vilīyate nṛṇāṃ varṇāśramācārayutastrayīmayaḥ | tato'rthakāmābhiniveśitātmanāṃ śunāṃ kapīnāmiva varṇasaṅkaraḥ

धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड्बृहच्छ्रवाः ।साक्षान्महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् ।क्षुत्तृट् श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति॥ 46 ॥

dharmapālo narapatiḥ sa tu samrāḍbṛhacchravāḥ | sākṣānmahābhāgavato rājarṣirhayamedhayāṭ | kṣuttṛṭ śramayuto dīno naivāsmacchāpamarhati

अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना ।पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति॥ 47 ॥

apāpeṣu svabhṛtyeṣu bālenāpakvabuddhinā | pāpaṃ kṛtaṃ tadbhagavān sarvātmā kṣantumarhati

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि ।नास्य तत्प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवोऽपि हि॥ 48 ॥

tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api | nāsya tatpratikurvanti tadbhaktāḥ prabhavo'pi hi

स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत्॥ 49 ॥

svayaṃ viprakṛto rājñā naivāghaṃ tadacintayat

प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः॥ 50 ॥

prāyaśaḥ sādhavo loke parairdvandveṣu yojitāḥ | na vyathanti na hṛṣyanti yata ātmāguṇāśrayaḥ

प्रथमस्कन्धे विप्रशापोपलम्भनं नामाष्टादशोऽध्यायः॥ 18b ॥

prathamaskandhe vipraśāpopalambhanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ