Skandha 8, Adhyāya 20

बलिरेवं गृहपतिः कुलाचार्येण भाषितः ।तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम्॥ 1 ॥

balirevaṃ gṛhapatiḥ kulācāryeṇa bhāṣitaḥ | tūṣṇīṃ bhūtvā kṣaṇaṃ rājannuvācāvahito gurum

सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् ।अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित्॥ 2 ॥

satyaṃ bhagavatā proktaṃ dharmo'yaṃ gṛhamedhinām | arthaṃ kāmaṃ yaśo vṛttiṃ yo na bādheta karhicit

स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् ।प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्लादिः कितवो यथा॥ 3 ॥

sa cāhaṃ vittalobhena pratyācakṣe kathaṃ dvijam | pratiśrutya dadāmīti prāhlādiḥ kitavo yathā

न ह्यसत्यात्परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् ।सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम्॥ 4 ॥

na hyasatyātparo'dharma iti hovāca bhūriyam | sarvaṃ soḍhumalaṃ manye ṛte'līkaparaṃ naram

नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् ।न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात्॥ 5 ॥

nāhaṃ bibhemi nirayānnādhanyādasukhārṇavāt | na sthānacyavanānmṛtyoryathā viprapralambhanāt

यद्यद्धास्यति लोकेऽस्मिन् सम्परेतं धनादिकम् ।तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत्॥ 6 ॥

yadyaddhāsyati loke'smin samparetaṃ dhanādikam | tasya tyāge nimittaṃ kiṃ viprastuṣyenna tena cet

श्रेयः कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभिः ।दध्यङ् शिबिप्रभृतयः को विकल्पो धरादिषु॥ 7 ॥

śreyaḥ kurvanti bhūtānāṃ sādhavo dustyajāsubhiḥ | dadhyaṅ śibiprabhṛtayaḥ ko vikalpo dharādiṣu

यैरियं बुभुजे ब्रह्मन् दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभिः ।तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि॥ 8 ॥

yairiyaṃ bubhuje brahman daityendrairanivartibhiḥ | teṣāṃ kālo'grasīllokān na yaśo'dhigataṃ bhuvi

सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यजः ।न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यजः॥ 9 ॥

sulabhā yudhi viprarṣe hyanivṛttāstanutyajaḥ | na tathā tīrtha āyāte śraddhayā ye dhanatyajaḥ

मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गतिः ।कुतः पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम्॥ 10 ॥

manasvinaḥ kāruṇikasya śobhanaṃ yadarthikāmopanayena durgatiḥ | kutaḥ punarbrahmavidāṃ bhavādṛśāṃ tato vaṭorasya dadāmi vāñchitam

यजन्ति यज्ञक्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदाः ।स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने॥ 11 ॥

yajanti yajñakratubhiryamādṛtā bhavanta āmnāyavidhānakovidāḥ | sa eva viṣṇurvarado'stu vā paro dāsyāmyamuṣmai kṣitimīpsitāṃ mune

यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् ।तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम्॥ 12 ॥

yadyapyasāvadharmeṇa māṃ badhnīyādanāgasam | tathāpyenaṃ na hiṃsiṣye bhītaṃ brahmatanuṃ ripum

एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद्यशः ।हत्वा मैनां हरेद्युद्धे शयीत निहतो मया॥ 13 ॥

eṣa vā uttamaśloko na jihāsati yadyaśaḥ | hatvā maināṃ haredyuddhe śayīta nihato mayā

एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरुः ।शशाप दैवप्रहितः सत्यसन्धं मनस्विनम्॥ 14 ॥

evamaśraddhitaṃ śiṣyamanādeśakaraṃ guruḥ | śaśāpa daivaprahitaḥ satyasandhaṃ manasvinam

दृढं पण्डितमान्यज्ञः स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया ।मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रियः॥ 15 ॥

dṛḍhaṃ paṇḍitamānyajñaḥ stabdho'syasmadupekṣayā | macchāsanātigo yastvamacirādbhraśyase śriyaḥ

एवं शप्तः स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् ।वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम्॥ 16 ॥

evaṃ śaptaḥ svaguruṇā satyānna calito mahān | vāmanāya dadāvenāmarcitvodakapūrvakam

विन्ध्यावलिस्तदाऽऽगत्य पत्नी जालकमालिनी ।आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम्॥ 17 ॥

vindhyāvalistadā''gatya patnī jālakamālinī | āninye kalaśaṃ haimamavanejanyapāṃ bhṛtam

यजमानः स्वयं तस्य श्रीमत्पादयुगं मुदा ।अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनीः॥ 18 ॥

yajamānaḥ svayaṃ tasya śrīmatpādayugaṃ mudā | avanijyāvahanmūrdhni tadapo viśvapāvanīḥ

तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणाः गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः ।तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विताः॥ 19 ॥

tadāsurendraṃ divi devatāgaṇāḥ gandharvavidyādharasiddhacāraṇāḥ | tatkarma sarve'pi gṛṇanta ārjavaṃ prasūnavarṣairvavṛṣurmudānvitāḥ

नेदुर्मुहुर्दुन्दुभयः सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगुः ।मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद्यद्रिपवे जगत्त्रयम्॥ 20 ॥

nedurmuhurdundubhayaḥ sahasraśo gandharvakimpūruṣakinnarā jaguḥ | manasvinānena kṛtaṃ suduṣkaraṃ vidvānadādyadripave jagattrayam

तद्वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् ।भूः खं दिशो द्यौर्विवराः पयोधय- स्तिर्यङ् नृदेवा ऋषयो यदासत॥ 21 ॥

tadvāmanaṃ rūpamavardhatādbhutaṃ hareranantasya guṇatrayātmakam | bhūḥ khaṃ diśo dyaurvivarāḥ payodhaya- stiryaṅ nṛdevā ṛṣayo yadāsata

काये बलिस्तस्य महाविभूतेः सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् ।ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम्॥ 22 ॥

kāye balistasya mahāvibhūteḥ sahartvigācāryasadasya etat | dadarśa viśvaṃ triguṇaṃ guṇātmake bhūtendriyārthāśayajīvayuktam

रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयोः महीं महीध्रान् पुरुषस्य जङ्घयोः ।पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेनः॥ 23 ॥

rasāmacaṣṭāṅghritale'tha pādayoḥ mahīṃ mahīdhrān puruṣasya jaṅghayoḥ | patattriṇo jānuni viśvamūrte- rūrvorgaṇaṃ mārutamindrasenaḥ

सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्ष- त्प्रजापतीन् जघने आत्ममुख्यान् ।नाभ्यां नभः कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम्॥ 24 ॥

sandhyāṃ vibhorvāsasi guhya aikṣa- tprajāpatīn jaghane ātmamukhyān | nābhyāṃ nabhaḥ kukṣiṣu saptasindhū- nurukramasyorasi carkṣamālām

हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारेः ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् ।श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान्॥ 25 ॥

hṛdyaṅga dharmaṃ stanayormurāreḥ ṛtaṃ ca satyaṃ ca manasyathendum | śriyaṃ ca vakṣasyaravindahastāṃ kaṇṭhe ca sāmāni samastarephān

इन्द्रप्रधानानमरान् भुजेषु तत्कर्णयोः ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि ।केशेषु मेघान् श्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम्॥ 26 ॥

indrapradhānānamarān bhujeṣu tatkarṇayoḥ kakubho dyauśca mūrdhni | keśeṣu meghān śvasanaṃ nāsikāyā- makṣṇośca sūryaṃ vadane ca vahnim

वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु ।अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम्॥ 27 ॥

vāṇyāṃ ca chandāṃsi rase jaleśaṃ bhruvorniṣedhaṃ ca vidhiṃ ca pakṣmasu | ahaśca rātriṃ ca parasya puṃso manyuṃ lalāṭe'dhara eva lobham

स्पर्शे च कामं नृप रेतसोऽम्भः पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् ।छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च॥ 28 ॥

sparśe ca kāmaṃ nṛpa retaso'mbhaḥ pṛṣṭhe tvadharmaṃ kramaṇeṣu yajñam | chāyāsu mṛtyuṃ hasite ca māyāṃ tanūruheṣvoṣadhijātayaśca

नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणान् ऋषींश्च ।प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीरः॥ 29 ॥

nadīśca nāḍīṣu śilā nakheṣu buddhāvajaṃ devagaṇān ṛṣīṃśca | prāṇeṣu gātre sthirajaṅgamāni sarvāṇi bhūtāni dadarśa vīraḥ

सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुराः कश्मलमापुरङ्ग ।सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम्॥ 30 ॥

sarvātmanīdaṃ bhuvanaṃ nirīkṣya sarve'surāḥ kaśmalamāpuraṅga | sudarśanaṃ cakramasahyatejo dhanuśca śārṅgaṃ stanayitnughoṣam

पर्जन्यघोषो जलजः पाञ्चजन्यः कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी ।विद्याधरोऽसिः शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च॥ 31 ॥

parjanyaghoṣo jalajaḥ pāñcajanyaḥ kaumodakī viṣṇugadā tarasvinī | vidyādharo'siḥ śatacandrayukta- stūṇottamāvakṣayasāyakau ca

सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्याः सहलोकपालाः ।स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल- श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरैः॥ 32 ॥

sunandamukhyā upatasthurīśaṃ pārṣadamukhyāḥ sahalokapālāḥ | sphuratkirīṭāṅgadamīnakuṇḍala- śrīvatsaratnottamamekhalāmbaraiḥ

मधुव्रतस्रग्वनमालया वृतो रराज राजन् भगवानुरुक्रमः ।क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभः शरीरेण दिशश्च बाहुभिः॥ 33 ॥

madhuvratasragvanamālayā vṛto rarāja rājan bhagavānurukramaḥ | kṣitiṃ padaikena balervicakrame nabhaḥ śarīreṇa diśaśca bāhubhiḥ

पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि ।उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपसः परं गतः॥ 34 ॥

padaṃ dvitīyaṃ kramatastriviṣṭapaṃ na vai tṛtīyāya tadīyamaṇvapi | urukramasyāṅghriruparyuparyatho maharjanābhyāṃ tapasaḥ paraṃ gataḥ

मष्टमस्कन्धे विश्वरूपदर्शनं नाम विंशोऽध्यायः॥ 20b ॥

maṣṭamaskandhe viśvarūpadarśanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ