Skandha 8, Adhyāya 21

सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि- र्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् ।मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रताः सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः॥ 1 ॥

satyaṃ samīkṣyābjabhavo nakhendubhi- rhatasvadhāmadyutirāvṛto'bhyagāt | marīcimiśrā ṛṣayo bṛhadvratāḥ sanandanādyā naradeva yoginaḥ

वेदोपवेदा नियमान्विता यमा- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः ।ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषाः ।ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावतः स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम्॥ 2 ॥

vedopavedā niyamānvitā yamā- starketihāsāṅgapurāṇasaṃhitāḥ | ye cāpare yogasamīradīpita- jñānāgninā randhitakarmakalmaṣāḥ | vavandire yatsmaraṇānubhāvataḥ svāyambhuvaṃ dhāma gatā akarmakam

अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत्पद्मभवोऽर्हणोदकम् ।समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्वयम्॥ 3 ॥

athāṅghraye pronnamitāya viṣṇo- rupāharatpadmabhavo'rhaṇodakam | samarcya bhaktyābhyagṛṇācchuciśravā yannābhipaṅkeruhasambhavaḥ svayam

धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र ।स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः॥ 4 ॥

dhātuḥ kamaṇḍalujalaṃ tadurukramasya pādāvanejanapavitratayā narendra | svardhunyabhūnnabhasi sā patatī nimārṣṭi lokatrayaṃ bhagavato viśadeva kīrtiḥ

ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समादृताः ।सानुगा बलिमाजह्रुः सङ्क्षिप्तात्मविभूतये॥ 5 ॥

brahmādayo lokanāthāḥ svanāthāya samādṛtāḥ | sānugā balimājahruḥ saṅkṣiptātmavibhūtaye

तोयैः समर्हणैः स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनैः ।धूपैर्दीपैः सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरैः॥ 6 ॥

toyaiḥ samarhaṇaiḥ sragbhirdivyagandhānulepanaiḥ | dhūpairdīpaiḥ surabhibhirlājākṣataphalāṅkuraiḥ

स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितैः ।नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः॥ 7 ॥

stavanairjayaśabdaiśca tadvīryamahimāṅkitaiḥ | nṛtyavāditragītaiśca śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ

जाम्बवान् ऋक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजवः ।विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत्॥ 8 ॥

jāmbavān ṛkṣarājastu bherīśabdairmanojavaḥ | vijayaṃ dikṣu sarvāsu mahotsavamaghoṣayat

महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया ।ऊचुः स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिताः॥ 9 ॥

mahīṃ sarvāṃ hṛtāṃ dṛṣṭvā tripadavyājayācñayā | ūcuḥ svabharturasurā dīkṣitasyātyamarṣitāḥ

न वा अयं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वरः ।द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति॥ 10 ॥

na vā ayaṃ brahmabandhurviṣṇurmāyāvināṃ varaḥ | dvijarūpapraticchanno devakāryaṃ cikīrṣati

अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा ।सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि॥ 11 ॥

anena yācamānena śatruṇā vaṭurūpiṇā | sarvasvaṃ no hṛtaṃ bharturnyastadaṇḍasya barhiṣi

सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषतः ।नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावतः॥ 12 ॥

satyavratasya satataṃ dīkṣitasya viśeṣataḥ | nānṛtaṃ bhāṣituṃ śakyaṃ brahmaṇyasya dayāvataḥ

तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तुः शुश्रूषणं च नः ।इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुराः॥ 13 ॥

tasmādasya vadho dharmo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ ca naḥ | ityāyudhāni jagṛhurbaleranucarāsurāḥ

ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणयः ।अनिच्छतो बले राजन् प्राद्रवन् जातमन्यवः॥ 14 ॥

te sarve vāmanaṃ hantuṃ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ | anicchato bale rājan prādravan jātamanyavaḥ

तानभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप ।प्रहस्यानुचरा विष्णोः प्रत्यषेधन्नुदायुधाः॥ 15 ॥

tānabhidravato dṛṣṭvā ditijānīkapān nṛpa | prahasyānucarā viṣṇoḥ pratyaṣedhannudāyudhāḥ

नन्दः सुनन्दोऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः ।कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट्॥ 16 ॥

nandaḥ sunando'tha jayo vijayaḥ prabalo balaḥ | kumudaḥ kumudākṣaśca viṣvaksenaḥ patattrirāṭ

जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वतः ।सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम्॥ 17 ॥

jayantaḥ śrutadevaśca puṣpadanto'tha sātvataḥ | sarve nāgāyutaprāṇāścamūṃ te jaghnurāsurīm

हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलिः ।वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन्॥ 18 ॥

hanyamānān svakān dṛṣṭvā puruṣānucarairbaliḥ | vārayāmāsa saṃrabdhān kāvyaśāpamanusmaran

हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः ।मा युध्यत निवर्तध्वं न नः कालोऽयमर्थकृत्॥ 19 ॥

he vipracitte he rāho he neme śrūyatāṃ vacaḥ | mā yudhyata nivartadhvaṃ na naḥ kālo'yamarthakṛt

यः प्रभुः सर्वभूतानां सुखदुःखोपपत्तये ।तं नातिवर्तितुं दैत्याः पौरुषैरीश्वरः पुमान्॥ 20 ॥

yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ sukhaduḥkhopapattaye | taṃ nātivartituṃ daityāḥ pauruṣairīśvaraḥ pumān

यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् ।स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम्॥ 21 ॥

yo no bhavāya prāgāsīdabhavāya divaukasām | sa eva bhagavānadya vartate tadviparyayam

बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभिः ।सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जनः॥ 22 ॥

balena sacivairbuddhyā durgairmantrauṣadhādibhiḥ | sāmādibhirupāyaiśca kālaṃ nātyeti vai janaḥ

भवद्भिर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरेः ।दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति नः॥ 23 ॥

bhavadbhirnirjitā hyete bahuśo'nucarā hareḥ | daivenarddhaista evādya yudhi jitvā nadanti naḥ

एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति ।तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते॥ 24 ॥

etān vayaṃ vijeṣyāmo yadi daivaṃ prasīdati | tasmātkālaṃ pratīkṣadhvaṃ yo no'rthatvāya kalpate

पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपाः ।रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षदताडिताः॥ 25 ॥

patyurnigaditaṃ śrutvā daityadānavayūthapāḥ | rasāṃ nirviviśū rājan viṣṇupārṣadatāḍitāḥ

अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट् प्रभुचिकीर्षितम् ।बबन्ध वारुणैः पाशैर्बलिं सौत्येऽहनि क्रतौ॥ 26 ॥

atha tārkṣyasuto jñātvā virāṭ prabhucikīrṣitam | babandha vāruṇaiḥ pāśairbaliṃ sautye'hani kratau

हाहाकारो महानासीद्रोदस्योः सर्वतोदिशम् ।निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 27 ॥

hāhākāro mahānāsīdrodasyoḥ sarvatodiśam | nigṛhyamāṇe'surapatau viṣṇunā prabhaviṣṇunā

तं बद्धं वारुणैः पाशैर्भगवानाह वामनः ।नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप॥ 28 ॥

taṃ baddhaṃ vāruṇaiḥ pāśairbhagavānāha vāmanaḥ | naṣṭaśriyaṃ sthiraprajñamudārayaśasaṃ nṛpa

पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर ।द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय॥ 29 ॥

padāni trīṇi dattāni bhūmermahyaṃ tvayāsura | dvābhyāṃ krāntā mahī sarvā tṛtīyamupakalpaya

यावत्तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दुः सहोडुभिः ।यावद्वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव॥ 30 ॥

yāvattapatyasau gobhiryāvadinduḥ sahoḍubhiḥ | yāvadvarṣati parjanyastāvatī bhūriyaṃ tava

पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोकः खं दिशस्तनोः ।स्वर्लोकस्तु द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना॥ 31 ॥

padaikena mayākrānto bhūrlokaḥ khaṃ diśastanoḥ | svarlokastu dvitīyena paśyataste svamātmanā

प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते ।विश त्वं निरयं तस्माद्गुरुणा चानुमोदितः॥ 32 ॥

pratiśrutamadātuste niraye vāsa iṣyate | viśa tvaṃ nirayaṃ tasmādguruṇā cānumoditaḥ

वृथा मनोरथस्तस्य दूरे स्वर्गः पतत्यधः ।प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते॥ 33 ॥

vṛthā manorathastasya dūre svargaḥ patatyadhaḥ | pratiśrutasyādānena yo'rthinaṃ vipralambhate

विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना ।तद्व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित्समाः॥ 34 ॥

vipralabdho dadāmīti tvayāhaṃ cāḍhyamāninā | tadvyalīkaphalaṃ bhuṅkṣva nirayaṃ katicitsamāḥ

संहितायामष्टमस्कन्धे वामनप्रादुर्भावे बलिनिग्रहो नामैकविंशोऽध्यायः॥ 21b ॥

saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe vāmanaprādurbhāve balinigraho nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ