Skandha 8, Adhyāya 22

एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुरः ।भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वचः॥ 1 ॥

evaṃ viprakṛto rājan balirbhagavatāsuraḥ | bhidyamāno'pyabhinnātmā pratyāhāviklavaṃ vacaḥ

यद्युत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते ।करोम्यृतं तन्न भवेत्प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम्॥ 2 ॥

yadyuttamaśloka bhavān mameritaṃ vaco vyalīkaṃ suravarya manyate | karomyṛtaṃ tanna bhavetpralambhanaṃ padaṃ tṛtīyaṃ kuru śīrṣṇi me nijam

बिभेमि नाहं निरयात्पदच्युतो न पाशबन्धाद्व्यसनाद्दुरत्ययात् ।नैवार्थकृच्छ्राद्भवतो विनिग्रहा- दसाधुवादाद्भृशमुद्विजे यथा॥ 3 ॥

bibhemi nāhaṃ nirayātpadacyuto na pāśabandhādvyasanādduratyayāt | naivārthakṛcchrādbhavato vinigrahā- dasādhuvādādbhṛśamudvije yathā

पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् ।यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि॥ 4 ॥

puṃsāṃ ślāghyatamaṃ manye daṇḍamarhattamārpitam | yaṃ na mātā pitā bhrātā suhṛdaścādiśanti hi

त्वं नूनमसुराणां नः पारोक्ष्यः परमो गुरुः ।यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत्॥ 5 ॥

tvaṃ nūnamasurāṇāṃ naḥ pārokṣyaḥ paramo guruḥ | yo no'nekamadāndhānāṃ vibhraṃśaṃ cakṣurādiśat

यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतराः ।बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिनः॥ 6 ॥

yasmin vairānubandhena vyūḍhena vibudhetarāḥ | bahavo lebhire siddhiṃ yāmu haikāntayoginaḥ

तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा ।बद्धश्च वारुणैः पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे॥ 7 ॥

tenāhaṃ nigṛhīto'smi bhavatā bhūrikarmaṇā | baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairnātivrīḍe na ca vyathe

पितामहो मे भवदीयसम्मतः प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवादः ।भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वत्परमः स्वपित्रा॥ 8 ॥

pitāmaho me bhavadīyasammataḥ prahlāda āviṣkṛtasādhuvādaḥ | bhavadvipakṣeṇa vicitravaiśasaṃ samprāpitastvatparamaḥ svapitrā

किमात्मनानेन जहाति योऽन्ततः किं रिक्थहारैः स्वजनाख्यदस्युभिः ।किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहैः किमिहायुषो व्ययः॥ 9 ॥

kimātmanānena jahāti yo'ntataḥ kiṃ rikthahāraiḥ svajanākhyadasyubhiḥ | kiṃ jāyayā saṃsṛtihetubhūtayā martyasya gehaiḥ kimihāyuṣo vyayaḥ

इत्थं स निश्चित्य पितामहो महा- नगाधबोधो भवतः पादपद्मम् ।ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद्- भीतः स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम॥ 10 ॥

itthaṃ sa niścitya pitāmaho mahā- nagādhabodho bhavataḥ pādapadmam | dhruvaṃ prapede hyakutobhayaṃ janād- bhītaḥ svapakṣakṣapaṇasya sattama

अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीतः प्रसभं त्याजितश्रीः ।इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते॥ 11 ॥

athāhamapyātmaripostavāntikaṃ daivena nītaḥ prasabhaṃ tyājitaśrīḥ | idaṃ kṛtāntāntikavarti jīvitaṃ yayādhruvaṃ stabdhamatirna budhyate

तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्लादो भगवत्प्रियः ।आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थितः॥ 12 ॥

tasyetthaṃ bhāṣamāṇasya prahlādo bhagavatpriyaḥ | ājagāma kuruśreṣṭha rākāpatirivotthitaḥ

तमिन्द्रसेनः स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् ।प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं सुभगं समैक्षत॥ 13 ॥

tamindrasenaḥ svapitāmahaṃ śriyā virājamānaṃ nalināyatekṣaṇam | prāṃśuṃ piśaṅgāmbaramañjanatviṣaṃ pralambabāhuṃ subhagaṃ samaikṣata

तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रितः समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् ।ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचनः सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह॥ 14 ॥

tasmai balirvāruṇapāśayantritaḥ samarhaṇaṃ nopajahāra pūrvavat | nanāma mūrdhnāśruvilolalocanaḥ savrīḍanīcīnamukho babhūva ha

स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं सुनन्दनन्दाद्यनुगैरुपासितम् ।उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लवः॥ 15 ॥

sa tatra hāsīnamudīkṣya satpatiṃ sunandanandādyanugairupāsitam | upetya bhūmau śirasā mahāmanā nanāma mūrdhnā pulakāśruviklavaḥ

त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् ।मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात्॥ 16 ॥

tvayaiva dattaṃ padamaindramūrjitaṃ hṛtaṃ tadevādya tathaiva śobhanam | manye mahānasya kṛto hyanugraho vibhraṃśito yacchriya ātmamohanāt

यया हि विद्वानपि मुह्यते यत- स्तत्को विचष्टे गतिमात्मनो यथा ।तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे॥ 17 ॥

yayā hi vidvānapi muhyate yata- statko vicaṣṭe gatimātmano yathā | tasmai namaste jagadīśvarāya vai nārāyaṇāyākhilalokasākṣiṇe

तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जलेः ।हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम्॥ 18 ॥

tasyānuśṛṇvato rājan prahlādasya kṛtāñjaleḥ | hiraṇyagarbho bhagavānuvāca madhusūdanam

बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला ।प्राञ्जलिः प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्मुखी नृप॥ 19 ॥

baddhaṃ vīkṣya patiṃ sādhvī tatpatnī bhayavihvalā | prāñjaliḥ praṇatopendraṃ babhāṣe'vāṅmukhī nṛpa

क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्युः ।कर्तुः प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादाः॥ 20 ॥

krīḍārthamātmana idaṃ trijagatkṛtaṃ te svāmyaṃ tu tatra kudhiyo'para īśa kuryuḥ | kartuḥ prabhostava kimasyata āvahanti tyaktahriyastvadavaropitakartṛvādāḥ

ब्रह्मोवाच ।भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय ।मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम्॥ 21 ॥

brahmovāca | bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jaganmaya | muñcainaṃ hṛtasarvasvaṃ nāyamarhati nigraham

कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोकाः कर्मार्जिताश्च ये ।निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया॥ 22 ॥

kṛtsnā te'nena dattā bhūrlokāḥ karmārjitāśca ye | niveditaṃ ca sarvasvamātmāviklavayā dhiyā

यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् ।अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वानविक्लवमनाः कथमार्तिमृच्छेत्॥ 23 ॥

yatpādayoraśaṭhadhīḥ salilaṃ pradāya dūrvāṅkurairapi vidhāya satīṃ saparyām | apyuttamāṃ gatimasau bhajate trilokīṃ dāśvānaviklavamanāḥ kathamārtimṛcchet

ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् ।यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते॥ 24 ॥

brahman yamanugṛhṇāmi tadviśo vidhunomyaham | yanmadaḥ puruṣaḥ stabdho lokaṃ māṃ cāvamanyate

यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभिः ।नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत्॥ 25 ॥

yadā kadācijjīvātmā saṃsaran nijakarmabhiḥ | nānāyoniṣvanīśo'yaṃ pauruṣīṃ gatimāvrajet

जन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभिः ।यद्यस्य न भवेत्स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रहः॥ 26 ॥

janmakarmavayorūpavidyaiśvaryadhanādibhiḥ | yadyasya na bhavetstambhastatrāyaṃ madanugrahaḥ

मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्ततः ।सर्वश्रेयःप्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्परः॥ 27 ॥

mānastambhanimittānāṃ janmādīnāṃ samantataḥ | sarvaśreyaḥpratīpānāṃ hanta muhyenna matparaḥ

एष दानवदैत्यानामग्रणीः कीर्तिवर्धनः ।अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति॥ 28 ॥

eṣa dānavadaityānāmagraṇīḥ kīrtivardhanaḥ | ajaiṣīdajayāṃ māyāṃ sīdannapi na muhyati

क्षीणरिक्थश्च्युतः स्थानात्क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभिः ।ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापितः॥ 29 ॥

kṣīṇarikthaścyutaḥ sthānātkṣipto baddhaśca śatrubhiḥ | jñātibhiśca parityakto yātanāmanuyāpitaḥ

गुरुणा भर्त्सितः शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रतः ।छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक्॥ 30 ॥

guruṇā bhartsitaḥ śapto jahau satyaṃ na suvrataḥ | chalairukto mayā dharmo nāyaṃ tyajati satyavāk

एष मे प्रापितः स्थानं दुष्प्रापममरैरपि ।सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रयः॥ 31 ॥

eṣa me prāpitaḥ sthānaṃ duṣprāpamamarairapi | sāvarṇerantarasyāyaṃ bhavitendro madāśrayaḥ

तावत्सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् ।यन्नाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभवः ।नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया॥ 32 ॥

tāvatsutalamadhyāstāṃ viśvakarmavinirmitam | yannādhayo vyādhayaśca klamastandrā parābhavaḥ | nopasargā nivasatāṃ sambhavanti mamekṣayā

इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते ।सुतलं स्वर्गिभिः प्रार्थ्यं ज्ञातिभिः परिवारितः॥ 33 ॥

indrasena mahārāja yāhi bho bhadramastu te | sutalaṃ svargibhiḥ prārthyaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ

न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशाः किमुतापरे ।त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति॥ 34 ॥

na tvāmabhibhaviṣyanti lokeśāḥ kimutāpare | tvacchāsanātigān daityāṃścakraṃ me sūdayiṣyati

रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् ।सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान्॥ 35 ॥

rakṣiṣye sarvato'haṃ tvāṃ sānugaṃ saparicchadam | sadā sannihitaṃ vīra tatra māṃ drakṣyate bhavān

तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात्ते भाव आसुरः ।दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्यः कुण्ठो विनङ्क्ष्यति॥ 36 ॥

tatra dānavadaityānāṃ saṅgātte bhāva āsuraḥ | dṛṣṭvā madanubhāvaṃ vai sadyaḥ kuṇṭho vinaṅkṣyati

वामनप्रादुर्भावे बलिवामनसंवादो नाम द्वाविंशोऽध्यायः॥ 22b ॥

vāmanaprādurbhāve balivāmanasaṃvādo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ