Skandha 9, Adhyāya 14

अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः ।यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः॥ 1 ॥

athātaḥ śrūyatāṃ rājan vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ | yasminnailādayo bhūpāḥ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ

सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् ।जातस्यासीत्सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः॥ 2 ॥

sahasraśirasaḥ puṃso nābhihradasaroruhāt | jātasyāsītsuto dhāturatriḥ pitṛsamo guṇaiḥ

तस्य दृग्भ्योऽभवत्पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल ।विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः॥ 3 ॥

tasya dṛgbhyo'bhavatputraḥ somo'mṛtamayaḥ kila | viprauṣadhyuḍugaṇānāṃ brahmaṇā kalpitaḥ patiḥ

सोऽयजद्राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् ।पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात्तारां नामाहरद्बलात्॥ 4 ॥

so'yajadrājasūyena vijitya bhuvanatrayam | patnīṃ bṛhaspaterdarpāttārāṃ nāmāharadbalāt

यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् ।नात्यजत्तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः॥ 5 ॥

yadā sa devaguruṇā yācito'bhīkṣṇaśo madāt | nātyajattatkṛte jajñe suradānavavigrahaḥ

शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत्सासुरोडुपम् ।हरो गुरुसुतं स्नेहात्सर्वभूतगणावृतः॥ 6 ॥

śukro bṛhaspaterdveṣādagrahītsāsuroḍupam | haro gurusutaṃ snehātsarvabhūtagaṇāvṛtaḥ

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् ।सुरासुरविनाशोऽभूत्समरस्तारकामयः॥ 7 ॥

sarvadevagaṇopeto mahendro gurumanvayāt | surāsuravināśo'bhūtsamarastārakāmayaḥ

निवेदितोऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् ।तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत्पतिः॥ 8 ॥

nivedito'thāṅgirasā somaṃ nirbhartsya viśvakṛt | tārāṃ svabhartre prāyacchadantarvatnīmavaitpatiḥ

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः ।नाहं त्वां भस्मसात्कुर्यां स्त्रियं सान्तानिकः सति॥ 9 ॥

tyaja tyajāśu duṣprajñe matkṣetrādāhitaṃ paraiḥ | nāhaṃ tvāṃ bhasmasātkuryāṃ striyaṃ sāntānikaḥ sati

तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् ।स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च॥ 10 ॥

tatyāja vrīḍitā tārā kumāraṃ kanakaprabham | spṛhāmāṅgirasaścakre kumāre soma eva ca

ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः ।पप्रच्छुरृषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा॥ 11 ॥

mamāyaṃ na tavetyuccaistasmin vivadamānayoḥ | papracchurṛṣayo devā naivoce vrīḍitā tu sā

कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया ।किं न वोचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे॥ 12 ॥

kumāro mātaraṃ prāha kupito'līkalajjayā | kiṃ na vocasyasadvṛtte ātmāvadyaṃ vadāśu me

ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन् ।सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत्॥ 13 ॥

brahmā tāṃ raha āhūya samaprākṣīcca sāntvayan | somasyetyāha śanakaiḥ somastaṃ tāvadagrahīt

तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप ।बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण्मुदम्॥ 14 ॥

tasyātmayonirakṛta budha ityabhidhāṃ nṛpa | buddhyā gambhīrayā yena putreṇāpoḍurāṇmudam

ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः ।तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान्॥ 15 ॥

tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ ya udāhṛtaḥ | tasya rūpaguṇaudāryaśīladraviṇavikramān

श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा ।तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता॥ 16 ॥

śrutvorvaśīndrabhavane gīyamānān surarṣiṇā | tadantikamupeyāya devī smaraśarārditā

मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम् ।निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् ।धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके॥ 17 ॥

mitrāvaruṇayoḥ śāpādāpannā naralokatām | niśamya puruṣaśreṣṭhaṃ kandarpamiva rūpiṇam | dhṛtiṃ viṣṭabhya lalanā upatasthe tadantike

स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचनः ।उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः॥ 18 ॥

sa tāṃ vilokya nṛpatirharṣeṇotphullalocanaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā devīṃ hṛṣṭatanūruhaḥ

राजोवाच ।स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् ।संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः॥ 19 ॥

rājovāca | svāgataṃ te varārohe āsyatāṃ karavāma kim | saṃramasva mayā sākaṃ ratirnau śāśvatīḥ samāḥ

कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर ।यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया॥ 20 ॥

kasyāstvayi na sajjeta mano dṛṣṭiśca sundara | yadaṅgāntaramāsādya cyavate ha riraṃsayā

एतावुरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद ।संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः॥ 21 ॥

etāvuraṇakau rājan nyāsau rakṣasva mānada | saṃraṃsye bhavatā sākaṃ ślāghyaḥ strīṇāṃ varaḥ smṛtaḥ

घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् ।विवाससं तत्तथेति प्रतिपेदे महामनाः॥ 22 ॥

ghṛtaṃ me vīra bhakṣyaṃ syānnekṣe tvānyatra maithunāt | vivāsasaṃ tattatheti pratipede mahāmanāḥ

अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् ।को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम्॥ 23 ॥

aho rūpamaho bhāvo naralokavimohanam | ko na seveta manujo devīṃ tvāṃ svayamāgatām

तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः ।रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु॥ 24 ॥

tayā sa puruṣaśreṣṭho ramayantyā yathārhataḥ | reme suravihāreṣu kāmaṃ caitrarathādiṣu

रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया ।तन्मुखामोदमुषितो मुमुदेऽहर्गणान् बहून्॥ 25 ॥

ramamāṇastayā devyā padmakiñjalkagandhayā | tanmukhāmodamuṣito mumude'hargaṇān bahūn

अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् ।उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते॥ 26 ॥

apaśyannurvaśīmindro gandharvān samacodayat | urvaśīrahitaṃ mahyamāsthānaṃ nātiśobhate

ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते ।उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया॥ 27 ॥

te upetya mahārātre tamasi pratyupasthite | urvaśyā uraṇau jahrurnyastau rājani jāyayā

निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः ।हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना॥ 28 ॥

niśamyākranditaṃ devī putrayornīyamānayoḥ | hatāsmyahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā

यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः ।यः शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान्॥ 29 ॥

yadviśrambhādahaṃ naṣṭā hṛtāpatyā ca dasyubhiḥ | yaḥ śete niśi santrasto yathā nārī divā pumān

निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रोऽभ्यद्रवद्रुषा॥ 30 ॥

niśi nistriṃśamādāya vivastro'bhyadravadruṣā

ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः ।आदाय मेषावायान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम्॥ 31 ॥

te visṛjyoraṇau tatra vyadyotanta sma vidyutaḥ | ādāya meṣāvāyāntaṃ nagnamaikṣata sā patim

ऐलोऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव ।तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन्महीम्॥ 32 ॥

ailo'pi śayane jāyāmapaśyan vimanā iva | taccitto vihvalaḥ śocan babhrāmonmattavanmahīm

स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः ।पञ्च प्रहृष्टवदनाः प्राह सूक्तं पुरूरवाः॥ 33 ॥

sa tāṃ vīkṣya kurukṣetre sarasvatyāṃ ca tatsakhīḥ | pañca prahṛṣṭavadanāḥ prāha sūktaṃ purūravāḥ

अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि ।मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै॥ 34 ॥

aho jāye tiṣṭha tiṣṭha ghore na tyaktumarhasi | māṃ tvamadyāpyanirvṛtya vacāṃsi kṛṇavāvahai

सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया ।खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम्॥ 35 ॥

sudeho'yaṃ patatyatra devi dūraṃ hṛtastvayā | khādantyenaṃ vṛkā gṛdhrāstvatprasādasya nāspadam

मा मृथाः पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे ।क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा॥ 36 ॥

mā mṛthāḥ puruṣo'si tvaṃ mā sma tvādyurvṛkā ime | kvāpi sakhyaṃ na vai strīṇāṃ vṛkāṇāṃ hṛdayaṃ yathā

स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः ।घ्नन्त्यल्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत॥ 37 ॥

striyo hyakaruṇāḥ krūrā durmarṣāḥ priyasāhasāḥ | ghnantyalpārthe'pi viśrabdhaṃ patiṃ bhrātaramapyuta

विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः ।नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः॥ 38 ॥

vidhāyālīkaviśrambhamajñeṣu tyaktasauhṛdāḥ | navaṃ navamabhīpsantyaḥ puṃścalyaḥ svairavṛttayaḥ

संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेश्वर ।वत्स्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः॥ 39 ॥

saṃvatsarānte hi bhavānekarātraṃ mayeśvara | vatsyatyapatyāni ca te bhaviṣyantyaparāṇi bhoḥ

अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरम् ।पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम्॥ 40 ॥

antarvatnīmupālakṣya devīṃ sa prayayau puram | punastatra gato'bdānte urvaśīṃ vīramātaram

उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् ।अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम्॥ 41 ॥

upalabhya mudā yuktaḥ samuvāsa tayā niśām | athainamurvaśī prāha kṛpaṇaṃ virahāturam

गन्धर्वानुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति ।तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप ।उर्वशीं मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने॥ 42 ॥

gandharvānupadhāvemāṃstubhyaṃ dāsyanti māmiti | tasya saṃstuvatastuṣṭā agnisthālīṃ dadurnṛpa | urvaśīṃ manyamānastāṃ so'budhyata caran vane

स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निशि ।त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत॥ 43 ॥

sthālīṃ nyasya vane gatvā gṛhānādhyāyato niśi | tretāyāṃ sampravṛttāyāṃ manasi trayyavartata

स्थालीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः ।तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया॥ 44 ॥

sthālīsthānaṃ gato'śvatthaṃ śamīgarbhaṃ vilakṣya saḥ | tena dve araṇī kṛtvā urvaśīlokakāmyayā

उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् ।आत्मानमुभयोर्मध्ये यत्तत्प्रव्रजनं प्रभुः॥ 45 ॥

urvaśīṃ mantrato dhyāyannadharāraṇimuttarām | ātmānamubhayormadhye yattatpravrajanaṃ prabhuḥ

तस्य निर्मन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसुः ।त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत्॥ 46 ॥

tasya nirmanthanājjāto jātavedā vibhāvasuḥ | trayyā sa vidyayā rājñā putratve kalpitastrivṛt

तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् ।उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम्॥ 47 ॥

tenāyajata yajñeśaṃ bhagavantamadhokṣajam | urvaśīlokamanvicchan sarvadevamayaṃ harim

एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः ।देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एव च॥ 48 ॥

eka eva purā vedaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ | devo nārāyaṇo nānya eko'gnirvarṇa eva ca

पुरूरवस एवासीत्त्रयी त्रेतामुखे नृप ।अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान्॥ 49 ॥

purūravasa evāsīttrayī tretāmukhe nṛpa | agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvameyivān

नवमस्कन्धे ऐलोपाख्याने चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

navamaskandhe ailopākhyāne caturdaśo'dhyāyaḥ