Skandha 9, Adhyāya 16

पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन ।संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाऽऽश्रममाव्रजत्॥ 1 ॥

pitropaśikṣito rāmastatheti kurunandana | saṃvatsaraṃ tīrthayātrāṃ caritvā''śramamāvrajat

कदाचिद्रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम् ।गन्धर्वराजं क्रीडन्तमप्सरोभिरपश्यत॥ 2 ॥

kadācidreṇukā yātā gaṅgāyāṃ padmamālinam | gandharvarājaṃ krīḍantamapsarobhirapaśyata

विलोकयन्ती क्रीडन्तमुदकार्थं नदीं गता ।होमवेलां न सस्मार किञ्चिच्चित्ररथस्पृहा॥ 3 ॥

vilokayantī krīḍantamudakārthaṃ nadīṃ gatā | homavelāṃ na sasmāra kiñciccitrarathaspṛhā

कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशङ्किता ।आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलिः॥ 4 ॥

kālātyayaṃ taṃ vilokya muneḥ śāpaviśaṅkitā | āgatya kalaśaṃ tasthau purodhāya kṛtāñjaliḥ

व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्याः प्रकुपितोऽब्रवीत् ।घ्नतैनां पुत्रकाः पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे॥ 5 ॥

vyabhicāraṃ munirjñātvā patnyāḥ prakupito'bravīt | ghnataināṃ putrakāḥ pāpāmityuktāste na cakrire

रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रातॄन् मात्रा सहावधीत् ।प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसश्च सः॥ 6 ॥

rāmaḥ sañcoditaḥ pitrā bhrātṝn mātrā sahāvadhīt | prabhāvajño muneḥ samyak samādhestapasaśca saḥ

वरेण छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः ।वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे॥ 7 ॥

vareṇa chandayāmāsa prītaḥ satyavatīsutaḥ | vavre hatānāṃ rāmo'pi jīvitaṃ cāsmṛtiṃ vadhe

उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा ।पितुर्विद्वांस्तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम्॥ 8 ॥

uttasthuste kuśalino nidrāpāya ivāñjasā | piturvidvāṃstapovīryaṃ rāmaścakre suhṛdvadham

येऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुर्वधम् ।रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित्॥ 9 ॥

ye'rjunasya sutā rājan smarantaḥ svapiturvadham | rāmavīryaparābhūtā lebhire śarma na kvacit

एकदाऽऽश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते ।वैरं सिसाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन्॥ 10 ॥

ekadā''śramato rāme sabhrātari vanaṃ gate | vairaṃ sisādhayiṣavo labdhacchidrā upāgaman

दृष्ट्वाग्न्यगार आसीनमावेशितधियं मुनिम् ।भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चयाः॥ 11 ॥

dṛṣṭvāgnyagāra āsīnamāveśitadhiyaṃ munim | bhagavatyuttamaśloke jaghnuste pāpaniścayāḥ

याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः ।प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः॥ 12 ॥

yācyamānāḥ kṛpaṇayā rāmamātrātidāruṇāḥ | prasahya śira utkṛtya ninyuste kṣatrabandhavaḥ

रेणुका दुःखशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना ।रामरामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकैः सती॥ 13 ॥

reṇukā duḥkhaśokārtā nighnantyātmānamātmanā | rāmarāmeti tāteti vicukrośoccakaiḥ satī

तदुपश्रुत्य दूरस्थो हा रामेत्यार्तवत्स्वनम् ।त्वरयाऽऽश्रममासाद्य ददृशे पितरं हतम्॥ 14 ॥

tadupaśrutya dūrastho hā rāmetyārtavatsvanam | tvarayā''śramamāsādya dadṛśe pitaraṃ hatam

तद्दुःखरोषामर्षार्तिशोकवेगविमोहितः ।हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वर्गतो भवान्॥ 15 ॥

tadduḥkharoṣāmarṣārtiśokavegavimohitaḥ | hā tāta sādho dharmiṣṭha tyaktvāsmān svargato bhavān

विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् ।प्रगृह्य परशुं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे॥ 16 ॥

vilapyaivaṃ piturdehaṃ nidhāya bhrātṛṣu svayam | pragṛhya paraśuṃ rāmaḥ kṣatrāntāya mano dadhe

गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् ।तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम्॥ 17 ॥

gatvā māhiṣmatīṃ rāmo brahmaghnavihataśriyam | teṣāṃ sa śīrṣabhī rājan madhye cakre mahāgirim

तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम् ।हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रेऽमङ्गलकारिणि॥ 18 ॥

tadraktena nadīṃ ghorāmabrahmaṇyabhayāvahām | hetuṃ kṛtvā pitṛvadhaṃ kṣatre'maṅgalakāriṇi

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नृप॥ 19 ॥

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ | samantapañcake cakre śoṇitodān hradān nṛpa

पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि ।सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन्मखैः॥ 20 ॥

pituḥ kāyena sandhāya śira ādāya barhiṣi | sarvadevamayaṃ devamātmānamayajanmakhaiḥ

ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ।अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम्॥ 21 ॥

dadau prācīṃ diśaṃ hotre brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam | adhvaryave pratīcīṃ vai udgātre uttarāṃ diśam

अन्येभ्योऽवान्तरदिशः कश्यपाय च मध्यतः ।आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्ततः परम्॥ 22 ॥

anyebhyo'vāntaradiśaḥ kaśyapāya ca madhyataḥ | āryāvartamupadraṣṭre sadasyebhyastataḥ param

ततश्चावभृथस्नानविधूताशेषकिल्बिषः ।सरस्वत्यां ब्रह्मनद्यां रेजे व्यब्भ्र इवांशुमान्॥ 23 ॥

tataścāvabhṛthasnānavidhūtāśeṣakilbiṣaḥ | sarasvatyāṃ brahmanadyāṃ reje vyabbhra ivāṃśumān

स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् ।ऋषीणां मण्डले सोऽभूत्सप्तमो रामपूजितः॥ 24 ॥

svadehaṃ jamadagnistu labdhvā saṃjñānalakṣaṇam | ṛṣīṇāṃ maṇḍale so'bhūtsaptamo rāmapūjitaḥ

जामदग्न्योऽपि भगवान् रामः कमललोचनः ।आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत्॥ 25 ॥

jāmadagnyo'pi bhagavān rāmaḥ kamalalocanaḥ | āgāminyantare rājan vartayiṣyati vai bṛhat

आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः ।उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः॥ 26 ॥

āste'dyāpi mahendrādrau nyastadaṇḍaḥ praśāntadhīḥ | upagīyamānacaritaḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ

एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः ।अवतीर्य परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान्॥ 27 ॥

evaṃ bhṛguṣu viśvātmā bhagavān harirīśvaraḥ | avatīrya paraṃ bhāraṃ bhuvo'han bahuśo nṛpān

गाधेरभून्महातेजाः समिद्ध इव पावकः ।तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम्॥ 28 ॥

gādherabhūnmahātejāḥ samiddha iva pāvakaḥ | tapasā kṣātramutsṛjya yo lebhe brahmavarcasam

विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप ।मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते॥ 29 ॥

viśvāmitrasya caivāsan putrā ekaśataṃ nṛpa | madhyamastu madhucchandā madhucchandasa eva te

पुत्रं कृत्वा शुनःशेपं देवरातं च भार्गवम् ।आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम्॥ 30 ॥

putraṃ kṛtvā śunaḥśepaṃ devarātaṃ ca bhārgavam | ājīgartaṃ sutānāha jyeṣṭha eṣa prakalpyatām

यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पशुः ।स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात्॥ 31 ॥

yo vai hariścandramakhe vikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥ | stutvā devān prajeśādīn mumuce pāśabandhanāt

यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः ।देवरात इति ख्यातः शुनःशेपः स भार्गवः॥ 32 ॥

yo rāto devayajane devairgādhiṣu tāpasaḥ | devarāta iti khyātaḥ śunaḥśepaḥ sa bhārgavaḥ

ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठाः कुशलं मेनिरे न तत् ।अशपत्तान् मुनिः क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जनाः॥ 33 ॥

ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥ kuśalaṃ menire na tat | aśapattān muniḥ kruddho mlecchā bhavata durjanāḥ

स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशता ततः ।यन्नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम्॥ 34 ॥

sa hovāca madhucchandāḥ sārdhaṃ pañcāśatā tataḥ | yanno bhavān sañjānīte tasmiṃstiṣṭhāmahe vayam

ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि ।विश्वामित्रः सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ ।ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम्॥ 35 ॥

jyeṣṭhaṃ mantradṛśaṃ cakrustvāmanvañco vayaṃ sma hi | viśvāmitraḥ sutānāha vīravanto bhaviṣyatha | ye mānaṃ me'nugṛhṇanto vīravantamakarta mām

एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित ।अन्ये चाष्टकहारीतजयक्रतुमदादयः॥ 36 ॥

eṣa vaḥ kuśikā vīro devarātastamanvita | anye cāṣṭakahārītajayakratumadādayaḥ

एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रैः पृथग्विधम् ।प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम्॥ 37 ॥

evaṃ kauśikagotraṃ tu viśvāmitraiḥ pṛthagvidham | pravarāntaramāpannaṃ taddhi caivaṃ prakalpitam

संहितायां नवमस्कन्धे षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

saṃhitāyāṃ navamaskandhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ