Skandha 10, Adhyāya 3

अथ सर्वगुणोपेतः कालः परमशोभनः ।यर्ह्येवाजनजन्मर्क्षं शान्तर्क्षग्रहतारकम्॥ 1 ॥

atha sarvaguṇopetaḥ kālaḥ paramaśobhanaḥ | yarhyevājanajanmarkṣaṃ śāntarkṣagrahatārakam

दिशः प्रसेदुर्गगनं निर्मलोडुगणोदयम् ।मही मङ्गलभूयिष्ठपुरग्रामव्रजाकरा॥ 2 ॥

diśaḥ prasedurgaganaṃ nirmaloḍugaṇodayam | mahī maṅgalabhūyiṣṭhapuragrāmavrajākarā

नद्यः प्रसन्नसलिला ह्रदा जलरुहश्रियः ।द्विजालिकुलसन्नादस्तबका वनराजयः॥ 3 ॥

nadyaḥ prasannasalilā hradā jalaruhaśriyaḥ | dvijālikulasannādastabakā vanarājayaḥ

ववौ वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः ।अग्नयश्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत॥ 4 ॥

vavau vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ | agnayaśca dvijātīnāṃ śāntāstatra samindhata

मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरद्रुहाम् ।जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुर्दुन्दुभयो दिवि॥ 5 ॥

manāṃsyāsan prasannāni sādhūnāmasuradruhām | jāyamāne'jane tasmin nedurdundubhayo divi

जगुः किन्नरगन्धर्वास्तुष्टुवुः सिद्धचारणाः ।विद्याधर्यश्च ननृतुरप्सरोभिः समं तदा॥ 6 ॥

jaguḥ kinnaragandharvāstuṣṭuvuḥ siddhacāraṇāḥ | vidyādharyaśca nanṛturapsarobhiḥ samaṃ tadā

मुमुचुर्मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः ।मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुरनुसागरम्॥ 7 ॥

mumucurmunayo devāḥ sumanāṃsi mudānvitāḥ | mandaṃ mandaṃ jaladharā jagarjuranusāgaram

निशीथे तम उद्भूते जायमाने जनार्दने ।देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः ।आविरासीद्यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव पुष्कलः॥ 8 ॥

niśīthe tama udbhūte jāyamāne janārdane | devakyāṃ devarūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ | āvirāsīdyathā prācyāṃ diśīnduriva puṣkalaḥ

तमद्भुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुर्भुजं शङ्खगदाद्युदायुधम् ।श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम्॥ 9 ॥

tamadbhutaṃ bālakamambujekṣaṇaṃ caturbhujaṃ śaṅkhagadādyudāyudham | śrīvatsalakṣmaṃ galaśobhikaustubhaṃ pītāmbaraṃ sāndrapayodasaubhagam

महार्हवैदूर्यकिरीटकुण्डल- त्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम् ।उद्दामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिभि- र्विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत॥ 10 ॥

mahārhavaidūryakirīṭakuṇḍala- tviṣā pariṣvaktasahasrakuntalam | uddāmakāñcyaṅgadakaṅkaṇādibhi- rvirocamānaṃ vasudeva aikṣata

स विस्मयोत्फुल्लविलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस्तदा ।कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोऽस्पृश- न्मुदा द्विजेभ्योऽयुतमाप्लुतो गवाम्॥ 11 ॥

sa vismayotphullavilocano hariṃ sutaṃ vilokyānakadundubhistadā | kṛṣṇāvatārotsavasambhramo'spṛśa- nmudā dvijebhyo'yutamāpluto gavām

अथैनमस्तौदवधार्य पूरुषं परं नताङ्गः कृतधीः कृताञ्जलिः ।स्वरोचिषा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गतभीः प्रभाववित्॥ 12 ॥

athainamastaudavadhārya pūruṣaṃ paraṃ natāṅgaḥ kṛtadhīḥ kṛtāñjaliḥ | svarociṣā bhārata sūtikāgṛhaṃ virocayantaṃ gatabhīḥ prabhāvavit

विदितोऽसि भवान् साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः ।केवलानुभवानन्दस्वरूपः सर्वबुद्धिदृक्॥ 13 ॥

vidito'si bhavān sākṣātpuruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ | kevalānubhavānandasvarūpaḥ sarvabuddhidṛk

स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाग्रे त्रिगुणात्मकम् ।तदनु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे॥ 14 ॥

sa eva svaprakṛtyedaṃ sṛṣṭvāgre triguṇātmakam | tadanu tvaṃ hyapraviṣṭaḥ praviṣṭa iva bhāvyase

यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतैः सह ।नानावीर्याः पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि॥ 15 ॥

yatheme'vikṛtā bhāvāstathā te vikṛtaiḥ saha | nānāvīryāḥ pṛthagbhūtā virājaṃ janayanti hi

सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव ।प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भवः॥ 16 ॥

sannipatya samutpādya dṛśyante'nugatā iva | prāgeva vidyamānatvānna teṣāmiha sambhavaḥ

एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणै- र्ग्राह्यैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः ।अनावृतत्वाद्बहिरन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः॥ 17 ॥

evaṃ bhavān buddhyanumeyalakṣaṇai- rgrāhyairguṇaiḥ sannapi tadguṇāgrahaḥ | anāvṛtatvādbahirantaraṃ na te sarvasya sarvātmana ātmavastunaḥ

य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते स्वव्यतिरेकतोऽबुधः ।विनानुवादं न च तन्मनीषितं सम्यग्यतस्त्यक्तमुपाददत्पुमान्॥ 18 ॥

ya ātmano dṛśyaguṇeṣu sanniti vyavasyate svavyatirekato'budhaḥ | vinānuvādaṃ na ca tanmanīṣitaṃ samyagyatastyaktamupādadatpumān

त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् ।त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचर्यते गुणैः॥ 19 ॥

tvatto'sya janmasthitisaṃyamān vibho vadantyanīhādaguṇādavikriyāt | tvayīśvare brahmaṇi no virudhyate tvadāśrayatvādupacaryate guṇaiḥ

स त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मनः ।सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वर्णं तमसा जनात्यये॥ 20 ॥

sa tvaṃ trilokasthitaye svamāyayā bibharṣi śuklaṃ khalu varṇamātmanaḥ | sargāya raktaṃ rajasopabṛṃhitaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ tamasā janātyaye

त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषु- र्गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर ।राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपै- र्निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमूः॥ 21 ॥

tvamasya lokasya vibho rirakṣiṣu- rgṛhe'vatīrṇo'si mamākhileśvara | rājanyasaṃjñāsurakoṭiyūthapai- rnirvyūhyamānā nihaniṣyase camūḥ

अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वाग्रजांस्ते न्यवधीत्सुरेश्वर ।स तेऽवतारं पुरुषैः समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्युदायुधः॥ 22 ॥

ayaṃ tvasabhyastava janma nau gṛhe śrutvāgrajāṃste nyavadhītsureśvara | sa te'vatāraṃ puruṣaiḥ samarpitaṃ śrutvādhunaivābhisaratyudāyudhaḥ

अथैनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुषलक्षणम् ।देवकी तमुपाधावत्कंसाद्भीता शुचिस्मिता॥ 23 ॥

athainamātmajaṃ vīkṣya mahāpuruṣalakṣaṇam | devakī tamupādhāvatkaṃsādbhītā śucismitā

रूपं यत्तत्प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् ।सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद्विष्णुरध्यात्मदीपः॥ 24 ॥

rūpaṃ yattatprāhuravyaktamādyaṃ brahma jyotirnirguṇaṃ nirvikāram | sattāmātraṃ nirviśeṣaṃ nirīhaṃ sa tvaṃ sākṣādviṣṇuradhyātmadīpaḥ

नष्टे लोके द्विपरार्धावसाने महाभूतेष्वादिभूतं गतेषु ।व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन याते भवानेकः शिष्यते शेषसंज्ञः॥ 25 ॥

naṣṭe loke dviparārdhāvasāne mahābhūteṣvādibhūtaṃ gateṣu | vyakte'vyaktaṃ kālavegena yāte bhavānekaḥ śiṣyate śeṣasaṃjñaḥ

योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धो चेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् ।निमेषादिर्वत्सरान्तो महीयां- स्तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये॥ 26 ॥

yo'yaṃ kālastasya te'vyaktabandho ceṣṭāmāhuśceṣṭate yena viśvam | nimeṣādirvatsarānto mahīyāṃ- staṃ tveśānaṃ kṣemadhāma prapadye

मर्त्यो मृत्युव्यालभीतः पलायन् लोकान् सर्वान्निर्भयं नाध्यगच्छत् ।त्वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैति॥ 27 ॥

martyo mṛtyuvyālabhītaḥ palāyan lokān sarvānnirbhayaṃ nādhyagacchat | tvatpādābjaṃ prāpya yadṛcchayādya svasthaḥ śete mṛtyurasmādapaiti

स त्वं घोरादुग्रसेनात्मजान्न- स्त्राहि त्रस्तान् भृत्यवित्रासहासि ।रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदृशां कृषीष्ठाः॥ 28 ॥

sa tvaṃ ghorādugrasenātmajānna- strāhi trastān bhṛtyavitrāsahāsi | rūpaṃ cedaṃ pauruṣaṃ dhyānadhiṣṇyaṃ mā pratyakṣaṃ māṃsadṛśāṃ kṛṣīṣṭhāḥ

जन्म ते मय्यसौ पापो मा विद्यान्मधुसूदन ।समुद्विजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधीः॥ 29 ॥

janma te mayyasau pāpo mā vidyānmadhusūdana | samudvije bhavaddhetoḥ kaṃsādahamadhīradhīḥ

उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमलौकिकम् ।शङ्खचक्रगदापद्मश्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्॥ 30 ॥

upasaṃhara viśvātmannado rūpamalaukikam | śaṅkhacakragadāpadmaśriyā juṣṭaṃ caturbhujam

विश्वं यदेतत्स्वतनौ निशान्ते यथावकाशं पुरुषः परो भवान् ।बिभर्ति सोऽयं मम गर्भगोऽभू- दहो नृलोकस्य विडम्बनं हि तत्॥ 31 ॥

viśvaṃ yadetatsvatanau niśānte yathāvakāśaṃ puruṣaḥ paro bhavān | bibharti so'yaṃ mama garbhago'bhū- daho nṛlokasya viḍambanaṃ hi tat

त्वमेव पूर्वसर्गेऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति ।तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः॥ 32 ॥

tvameva pūrvasarge'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati | tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatirakalmaṣaḥ

युवां वै ब्रह्मणाऽऽदिष्टौ प्रजासर्गे यदा ततः ।सन्नियम्येन्द्रियग्रामं तेपाथे परमं तपः॥ 33 ॥

yuvāṃ vai brahmaṇā''diṣṭau prajāsarge yadā tataḥ | sanniyamyendriyagrāmaṃ tepāthe paramaṃ tapaḥ

वर्षवातातपहिमघर्मकालगुणाननु ।सहमानौ श्वासरोधविनिर्धूतमनोमलौ॥ 34 ॥

varṣavātātapahimagharmakālaguṇānanu | sahamānau śvāsarodhavinirdhūtamanomalau

शीर्णपर्णानिलाहारावुपशान्तेन चेतसा ।मत्तः कामानभीप्सन्तौ मदाराधनमीहतुः॥ 35 ॥

śīrṇaparṇānilāhārāvupaśāntena cetasā | mattaḥ kāmānabhīpsantau madārādhanamīhatuḥ

एवं वां तप्यतोस्तीव्रं तपः परमदुष्करम् ।दिव्यवर्षसहस्राणि द्वादशेयुर्मदात्मनोः॥ 36 ॥

evaṃ vāṃ tapyatostīvraṃ tapaḥ paramaduṣkaram | divyavarṣasahasrāṇi dvādaśeyurmadātmanoḥ

तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषानघे ।तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः॥ 37 ॥

tadā vāṃ parituṣṭo'hamamunā vapuṣānaghe | tapasā śraddhayā nityaṃ bhaktyā ca hṛdi bhāvitaḥ

प्रादुरासं वरदराड् युवयोः कामदित्सया ।व्रियतां वर इत्युक्ते मादृशो वां वृतः सुतः॥ 38 ॥

prādurāsaṃ varadarāḍ yuvayoḥ kāmaditsayā | vriyatāṃ vara ityukte mādṛśo vāṃ vṛtaḥ sutaḥ

अजुष्टग्राम्यविषयावनपत्यौ च दम्पती ।न वव्राथेऽपवर्गं मे मोहितौ मम मायया॥ 39 ॥

ajuṣṭagrāmyaviṣayāvanapatyau ca dampatī | na vavrāthe'pavargaṃ me mohitau mama māyayā

गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदृशं सुतम् ।ग्राम्यान् भोगानभुञ्जाथां युवां प्राप्तमनोरथौ॥ 40 ॥

gate mayi yuvāṃ labdhvā varaṃ matsadṛśaṃ sutam | grāmyān bhogānabhuñjāthāṃ yuvāṃ prāptamanorathau

अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्यगुणैः समम् ।अहं सुतो वामभवं पृश्निगर्भ इति श्रुतः॥ 41 ॥

adṛṣṭvānyatamaṃ loke śīlaudāryaguṇaiḥ samam | ahaṃ suto vāmabhavaṃ pṛśnigarbha iti śrutaḥ

तयोर्वां पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात् ।उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः॥ 42 ॥

tayorvāṃ punarevāhamadityāmāsa kaśyapāt | upendra iti vikhyāto vāmanatvācca vāmanaḥ

तृतीयेऽस्मिन् भवेऽहं वै तेनैव वपुषाथ वाम् ।जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति॥ 43 ॥

tṛtīye'smin bhave'haṃ vai tenaiva vapuṣātha vām | jāto bhūyastayoreva satyaṃ me vyāhṛtaṃ sati

एतद्वां दर्शितं रूपं प्राग्जन्मस्मरणाय मे ।नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मर्त्यलिङ्गेन जायते॥ 44 ॥

etadvāṃ darśitaṃ rūpaṃ prāgjanmasmaraṇāya me | nānyathā madbhavaṃ jñānaṃ martyaliṅgena jāyate

युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् ।चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यास्येथे मद्गतिं पराम्॥ 45 ॥

yuvāṃ māṃ putrabhāvena brahmabhāvena cāsakṛt | cintayantau kṛtasnehau yāsyethe madgatiṃ parām

इत्युक्त्वाऽऽसीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया ।पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः॥ 46 ॥

ityuktvā''sīddharistūṣṇīṃ bhagavānātmamāyayā | pitroḥ sampaśyatoḥ sadyo babhūva prākṛtaḥ śiśuḥ

ततश्च शौरिर्भगवत्प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिका गृहात् ।यदा बहिर्गन्तुमियेष तर्ह्यजा या योगमायाजनि नन्दजायया॥ 47 ॥

tataśca śaurirbhagavatpracoditaḥ sutaṃ samādāya sa sūtikā gṛhāt | yadā bahirgantumiyeṣa tarhyajā yā yogamāyājani nandajāyayā

तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वाःस्थेषु पौरेष्वपि शायितेष्वथ ।द्वारस्तु सर्वाः पिहिता दुरत्यया बृहत्कपाटायसकीलशृङ्खलैः॥ 48 ॥

tayā hṛtapratyayasarvavṛttiṣu dvāḥstheṣu paureṣvapi śāyiteṣvatha | dvārastu sarvāḥ pihitā duratyayā bṛhatkapāṭāyasakīlaśṛṅkhalaiḥ

ताः कृष्णवाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवेः ।ववर्ष पर्जन्य उपांशुगर्जितः शेषोऽन्वगाद्वारि निवारयन् फणैः॥ 49 ॥

tāḥ kṛṣṇavāhe vasudeva āgate svayaṃ vyavaryanta yathā tamo raveḥ | vavarṣa parjanya upāṃśugarjitaḥ śeṣo'nvagādvāri nivārayan phaṇaiḥ

मघोनि वर्षत्यसकृद्यमानुजा गम्भीरतोयौघजवोर्मिफेनिला ।भयानकावर्तशताकुला नदी मार्गं ददौ सिन्धुरिव श्रियः पतेः॥ 50 ॥

maghoni varṣatyasakṛdyamānujā gambhīratoyaughajavormiphenilā | bhayānakāvartaśatākulā nadī mārgaṃ dadau sindhuriva śriyaḥ pateḥ

नन्दव्रजं शौरिरुपेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया ।सुतं यशोदाशयने निधाय तत् सुतामुपादाय पुनर्गृहानगात्॥ 51 ॥

nandavrajaṃ śaurirupetya tatra tān gopān prasuptānupalabhya nidrayā | sutaṃ yaśodāśayane nidhāya tat sutāmupādāya punargṛhānagāt

देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवोऽथ दारिकाम् ।प्रतिमुच्य पदोर्लोहमास्ते पूर्ववदावृतः॥ 52 ॥

devakyāḥ śayane nyasya vasudevo'tha dārikām | pratimucya padorlohamāste pūrvavadāvṛtaḥ

यशोदा नन्दपत्नी च जातं परमबुध्यत ।न तल्लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृतिः॥ 53 ॥

yaśodā nandapatnī ca jātaṃ paramabudhyata | na talliṅgaṃ pariśrāntā nidrayāpagatasmṛtiḥ

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे कृष्णजन्मनि तृतीयोऽध्यायः॥ 3b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe kṛṣṇajanmani tṛtīyo'dhyāyaḥ