Skandha 10, Adhyāya 2

प्रलम्बबकचाणूरतृणावर्तमहाशनैः ।मुष्टिकारिष्टद्विविदपूतनाकेशिधेनुकैः॥ 1 ॥

pralambabakacāṇūratṛṇāvartamahāśanaiḥ | muṣṭikāriṣṭadvividapūtanākeśidhenukaiḥ

अन्यैश्चासुरभूपालैर्बाणभौमादिभिर्युतः ।यदूनां कदनं चक्रे बली मागधसंश्रयः॥ 2 ॥

anyaiścāsurabhūpālairbāṇabhaumādibhiryutaḥ | yadūnāṃ kadanaṃ cakre balī māgadhasaṃśrayaḥ

ते पीडिता निविविशुः कुरुपञ्चालकेकयान् ।शाल्वान् विदर्भान्निषधान् विदेहान् कोसलानपि॥ 3 ॥

te pīḍitā niviviśuḥ kurupañcālakekayān | śālvān vidarbhānniṣadhān videhān kosalānapi

एके तमनुरुन्धाना ज्ञातयः पर्युपासते ।हतेषु षट्सु बालेषु देवक्या औग्रसेनिना॥ 4 ॥

eke tamanurundhānā jñātayaḥ paryupāsate | hateṣu ṣaṭsu bāleṣu devakyā augraseninā

सप्तमो वैष्णवं धाम यमनन्तं प्रचक्षते ।गर्भो बभूव देवक्या हर्षशोकविवर्धनः॥ 5 ॥

saptamo vaiṣṇavaṃ dhāma yamanantaṃ pracakṣate | garbho babhūva devakyā harṣaśokavivardhanaḥ

भगवानपि विश्वात्मा विदित्वा कंसजं भयम् ।यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिशत्॥ 6 ॥

bhagavānapi viśvātmā viditvā kaṃsajaṃ bhayam | yadūnāṃ nijanāthānāṃ yogamāyāṃ samādiśat

गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोपगोभिरलङ्कृतम् ।रोहिणी वसुदेवस्य भार्याऽऽस्ते नन्दगोकुले ।अन्याश्च कंससंविग्ना विवरेषु वसन्ति हि॥ 7 ॥

gaccha devi vrajaṃ bhadre gopagobhiralaṅkṛtam | rohiṇī vasudevasya bhāryā''ste nandagokule | anyāśca kaṃsasaṃvignā vivareṣu vasanti hi

देवक्या जठरे गर्भं शेषाख्यं धाम मामकम् ।तत्सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशय॥ 8 ॥

devakyā jaṭhare garbhaṃ śeṣākhyaṃ dhāma māmakam | tatsannikṛṣya rohiṇyā udare sanniveśaya

अथाहमंशभागेन देवक्याः पुत्रतां शुभे ।प्राप्स्यामि त्वं यशोदायां नन्दपत्न्यां भविष्यसि॥ 9 ॥

athāhamaṃśabhāgena devakyāḥ putratāṃ śubhe | prāpsyāmi tvaṃ yaśodāyāṃ nandapatnyāṃ bhaviṣyasi

अर्चिष्यन्ति मनुष्यास्त्वां सर्वकामवरेश्वरीम् ।धूपोपहारबलिभिः सर्वकामवरप्रदाम्॥ 10 ॥

arciṣyanti manuṣyāstvāṃ sarvakāmavareśvarīm | dhūpopahārabalibhiḥ sarvakāmavarapradām

नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि ।दुर्गेति भद्रकालीति विजया वैष्णवीति च॥ 11 ॥

nāmadheyāni kurvanti sthānāni ca narā bhuvi | durgeti bhadrakālīti vijayā vaiṣṇavīti ca

कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च ।माया नारायणीशानी शारदेत्यम्बिकेति च॥ 12 ॥

kumudā caṇḍikā kṛṣṇā mādhavī kanyaketi ca | māyā nārāyaṇīśānī śāradetyambiketi ca

गर्भसङ्कर्षणात्तं वै प्राहुः सङ्कर्षणं भुवि ।रामेति लोकरमणाद्बलं बलवदुच्छ्रयात्॥ 13 ॥

garbhasaṅkarṣaṇāttaṃ vai prāhuḥ saṅkarṣaṇaṃ bhuvi | rāmeti lokaramaṇādbalaṃ balavaducchrayāt

सन्दिष्टैवं भगवता तथेत्योमिति तद्वचः ।प्रतिगृह्य परिक्रम्य गां गता तत्तथाकरोत्॥ 14 ॥

sandiṣṭaivaṃ bhagavatā tathetyomiti tadvacaḥ | pratigṛhya parikramya gāṃ gatā tattathākarot

गर्भे प्रणीते देवक्या रोहिणीं योगनिद्रया ।अहो विस्रंसितो गर्भ इति पौरा विचुक्रुशुः॥ 15 ॥

garbhe praṇīte devakyā rohiṇīṃ yoganidrayā | aho visraṃsito garbha iti paurā vicukruśuḥ

भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयङ्करः ।आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभेः॥ 16 ॥

bhagavānapi viśvātmā bhaktānāmabhayaṅkaraḥ | āviveśāṃśabhāgena mana ānakadundubheḥ

स बिभ्रत्पौरुषं धाम भ्राजमानो यथा रविः ।दुरासदोऽतिदुर्धर्षो भूतानां सम्बभूव ह॥ 17 ॥

sa bibhratpauruṣaṃ dhāma bhrājamāno yathā raviḥ | durāsado'tidurdharṣo bhūtānāṃ sambabhūva ha

ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशं समाहितं शूरसुतेन देवी ।दधार सर्वात्मकमात्मभूतं काष्ठा यथाऽऽनन्दकरं मनस्तः॥ 18 ॥

tato jaganmaṅgalamacyutāṃśaṃ samāhitaṃ śūrasutena devī | dadhāra sarvātmakamātmabhūtaṃ kāṣṭhā yathā''nandakaraṃ manastaḥ

सा देवकी सर्वजगन्निवास- निवासभूता नितरां न रेजे ।भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेव रुद्धा सरस्वती ज्ञानखले यथा सती॥ 19 ॥

sā devakī sarvajagannivāsa- nivāsabhūtā nitarāṃ na reje | bhojendragehe'gniśikheva ruddhā sarasvatī jñānakhale yathā satī

तां वीक्ष्य कंसः प्रभयाजितान्तरां विरोचयन्तीं भवनं शुचिस्मिताम् ।आहैष मे प्राणहरो हरिर्गुहां ध्रुवं श्रितो यन्न पुरेयमीदृशी॥ 20 ॥

tāṃ vīkṣya kaṃsaḥ prabhayājitāntarāṃ virocayantīṃ bhavanaṃ śucismitām | āhaiṣa me prāṇaharo harirguhāṃ dhruvaṃ śrito yanna pureyamīdṛśī

किमद्य तस्मिन् करणीयमाशु मे यदर्थतन्त्रो न विहन्ति विक्रमम् ।स्त्रियाः स्वसुर्गुरुमत्या वधोऽयं यशः श्रियं हन्त्यनुकालमायुः॥ 21 ॥

kimadya tasmin karaṇīyamāśu me yadarthatantro na vihanti vikramam | striyāḥ svasurgurumatyā vadho'yaṃ yaśaḥ śriyaṃ hantyanukālamāyuḥ

स एष जीवन् खलु सम्परेतो वर्तेत योऽत्यन्तनृशंसितेन ।देहे मृते तं मनुजाः शपन्ति गन्ता तमोऽन्धं तनुमानिनो ध्रुवम्॥ 22 ॥

sa eṣa jīvan khalu sampareto varteta yo'tyantanṛśaṃsitena | dehe mṛte taṃ manujāḥ śapanti gantā tamo'ndhaṃ tanumānino dhruvam

आस्ते प्रतीक्षंस्तज्जन्म हरेर्वैरानुबन्धकृत्॥ 23 ॥

āste pratīkṣaṃstajjanma harervairānubandhakṛt

आसीनः संविशंस्तिष्ठन् भुञ्जानः पर्यटन्महीम् ।चिन्तयानो हृषीकेशमपश्यत्तन्मयं जगत्॥ 24 ॥

āsīnaḥ saṃviśaṃstiṣṭhan bhuñjānaḥ paryaṭanmahīm | cintayāno hṛṣīkeśamapaśyattanmayaṃ jagat

ब्रह्मा भवश्च तत्रैत्य मुनिभिर्नारदादिभिः ।देवैः सानुचरैः साकं गीर्भिर्वृषणमैडयन्॥ 25 ॥

brahmā bhavaśca tatraitya munibhirnāradādibhiḥ | devaiḥ sānucaraiḥ sākaṃ gīrbhirvṛṣaṇamaiḍayan

सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये ।सत्यस्य सत्यमतसत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः॥ 26 ॥

satyavrataṃ satyaparaṃ trisatyaṃ satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye | satyasya satyamatasatyanetraṃ satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ

एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूल- श्चतूरसः पञ्चविधः षडात्मा ।सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षो दशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्षः॥ 27 ॥

ekāyano'sau dviphalastrimūla- ścatūrasaḥ pañcavidhaḥ ṣaḍātmā | saptatvagaṣṭaviṭapo navākṣo daśacchadī dvikhago hyādivṛkṣaḥ

त्वमेक एवास्य सतः प्रसूति- स्त्वं सन्निधानं त्वमनुग्रहश्च ।त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वां पश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये॥ 28 ॥

tvameka evāsya sataḥ prasūti- stvaṃ sannidhānaṃ tvamanugrahaśca | tvanmāyayā saṃvṛtacetasastvāṃ paśyanti nānā na vipaścito ye

बिभर्षि रूपाण्यवबोध आत्मा क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य ।सत्त्वोपपन्नानि सुखावहानि सतामभद्राणि मुहुः खलानाम्॥ 29 ॥

bibharṣi rūpāṇyavabodha ātmā kṣemāya lokasya carācarasya | sattvopapannāni sukhāvahāni satāmabhadrāṇi muhuḥ khalānām

त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधाम्नि समाधिनाऽऽवेशितचेतसैके ।त्वत्पादपोतेन महत्कृतेन कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम्॥ 30 ॥

tvayyambujākṣākhilasattvadhāmni samādhinā''veśitacetasaike | tvatpādapotena mahatkṛtena kurvanti govatsapadaṃ bhavābdhim

स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन् भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदाः ।भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र ते निधाय याताः सदनुग्रहो भवान्॥ 31 ॥

svayaṃ samuttīrya sudustaraṃ dyuman bhavārṇavaṃ bhīmamadabhrasauhṛdāḥ | bhavatpadāmbhoruhanāvamatra te nidhāya yātāḥ sadanugraho bhavān

येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन- स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धयः ।आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोऽनादृतयुष्मदङ्घ्रयः॥ 32 ॥

ye'nye'ravindākṣa vimuktamānina- stvayyastabhāvādaviśuddhabuddhayaḥ | āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ patantyadho'nādṛtayuṣmadaṅghrayaḥ

तथा न ते माधव तावकाः क्वचि- द्भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदाः ।त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्धसु प्रभो॥ 33 ॥

tathā na te mādhava tāvakāḥ kvaci- dbhraśyanti mārgāttvayi baddhasauhṛdāḥ | tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapamūrdhasu prabho

सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौ शरीरिणां श्रेय उपायनं वपुः ।वेदक्रियायोगतपःसमाधिभि- स्तवार्हणं येन जनः समीहते॥ 34 ॥

sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavān sthitau śarīriṇāṃ śreya upāyanaṃ vapuḥ | vedakriyāyogatapaḥsamādhibhi- stavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate

सत्त्वं न चेद्धातरिदं निजं भवे- द्विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् ।गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान् प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः॥ 35 ॥

sattvaṃ na ceddhātaridaṃ nijaṃ bhave- dvijñānamajñānabhidāpamārjanam | guṇaprakāśairanumīyate bhavān prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ

न नामरूपे गुणजन्मकर्मभि- र्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः ।मनो वचोभ्यामनुमेयवर्त्मनो देव क्रियायां प्रतियन्त्यथापि हि॥ 36 ॥

na nāmarūpe guṇajanmakarmabhi- rnirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ | mano vacobhyāmanumeyavartmano deva kriyāyāṃ pratiyantyathāpi hi

शृण्वन् गृणन् संस्मरयंश्च चिन्तय- न्नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते ।क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयो- राविष्टचेता न भवाय कल्पते॥ 37 ॥

śṛṇvan gṛṇan saṃsmarayaṃśca cintaya- nnāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni te | kriyāsu yastvaccaraṇāravindayo- rāviṣṭacetā na bhavāya kalpate

दिष्ट्या हरेऽस्या भवतः पदो भुवो भारोऽपनीतस्तव जन्मनेशितुः ।दिष्ट्याङ्कितां त्वत्पदकैः सुशोभनै- र्द्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम्॥ 38 ॥

diṣṭyā hare'syā bhavataḥ pado bhuvo bhāro'panītastava janmaneśituḥ | diṣṭyāṅkitāṃ tvatpadakaiḥ suśobhanai- rdrakṣyāma gāṃ dyāṃ ca tavānukampitām

न तेऽभवस्येश भवस्य कारणं विना विनोदं बत तर्कयामहे ।भवो निरोधः स्थितिरप्यविद्यया कृता यतस्त्वय्यभयाश्रयात्मनि॥ 39 ॥

na te'bhavasyeśa bhavasya kāraṇaṃ vinā vinodaṃ bata tarkayāmahe | bhavo nirodhaḥ sthitirapyavidyayā kṛtā yatastvayyabhayāśrayātmani

मत्स्याश्वकच्छपनृसिंहवराहहंस- राजन्यविप्रविबुधेषु कृतावतारः ।त्वं पासि नस्त्रिभुवनं च यथाधुनेश भारं भुवो हर यदूत्तम वन्दनं ते॥ 40 ॥

matsyāśvakacchapanṛsiṃhavarāhahaṃsa- rājanyavipravibudheṣu kṛtāvatāraḥ | tvaṃ pāsi nastribhuvanaṃ ca yathādhuneśa bhāraṃ bhuvo hara yadūttama vandanaṃ te

दिष्ट्याम्ब ते कुक्षिगतः परः पुमा- नंशेन साक्षाद्भगवान् भवाय नः ।माभूद्भयं भोजपतेर्मुमूर्षो- र्गोप्ता यदूनां भविता तवात्मजः॥ 41 ॥

diṣṭyāmba te kukṣigataḥ paraḥ pumā- naṃśena sākṣādbhagavān bhavāya naḥ | mābhūdbhayaṃ bhojapatermumūrṣo- rgoptā yadūnāṃ bhavitā tavātmajaḥ

इत्यभिष्टूय पुरुषं यद्रूपमनिदं यथा ।ब्रह्मेशानौ पुरोधाय देवाः प्रतिययुर्दिवम्॥ 42 ॥

ityabhiṣṭūya puruṣaṃ yadrūpamanidaṃ yathā | brahmeśānau purodhāya devāḥ pratiyayurdivam

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे गर्भगतविष्णोर्ब्रह्मादिकृतस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः॥ 2b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe garbhagataviṣṇorbrahmādikṛtastutirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ