Skandha 2, Adhyāya 2

एवं पुरा धारणयाऽऽत्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् ।तथा ससर्जेदममोघदृष्टि- र्यथाप्ययात्प्राग्व्यवसायबुद्धिः॥ 1 ॥

evaṃ purā dhāraṇayā''tmayoni- rnaṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt | tathā sasarjedamamoghadṛṣṭi- ryathāpyayātprāgvyavasāyabuddhiḥ

शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयानः॥ 2 ॥

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yannāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ | paribhramaṃstatra na vindate'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ

अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः॥ 3 ॥

ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syādapramatto vyavasāyabuddhiḥ | siddhe'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ

सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् ।सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः॥ 4 ॥

satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsai- rbāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim | satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ

चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुष्यन् ।रुद्धा गुहाः किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान्॥ 5 ॥

cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito'pyaśuṣyan | ruddhā guhāḥ kimajito'vati nopasannān kasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्तः ।तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र॥ 6 ॥

evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo'rtho bhagavānanantaḥ | taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra

कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम युञ्ज्यात् ।पश्यन् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम्॥ 7 ॥

kastāṃ tvanādṛtya parānucintā- mṛte paśūnasatīṃ nāma yuñjyāt | paśyan janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpāñjuṣāṇam

केचित्स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् ।चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति॥ 8 ॥

kecitsvadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam | caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkha- gadādharaṃ dhāraṇayā smaranti

प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् ।लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम्॥ 9 ॥

prasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam | lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam

उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् ।श्रीलक्ष्मणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्लानलक्ष्म्या वनमालयाऽऽचितम्॥ 10 ॥

unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam | śrīlakṣmaṇaṃ kaustubharatnakandhara- mamlānalakṣmyā vanamālayā''citam

विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः ।स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम्॥ 11 ॥

vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakai- rmahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ | snigdhāmalākuñcitanīlakuntalai- rvirocamānānanahāsapeśalam

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लस- द्भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते॥ 12 ॥

adīnalīlāhasitekṣaṇollasa- dbhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham | īkṣeta cintāmayamenamīśvaraṃ yāvanmano dhāraṇayāvatiṣṭhate

एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत्- पादादि यावद्धसितं गदाभृतः ।जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा॥ 13 ॥

ekaikaśo'ṅgāni dhiyānubhāvayet- pādādi yāvaddhasitaṃ gadābhṛtaḥ | jitaṃ jitaṃ sthānamapohya dhārayet paraṃ paraṃ śuddhyati dhīryathā yathā

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः ।तावत्स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत॥ 14 ॥

yāvanna jāyeta parāvare'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ | tāvatsthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta

स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् ।काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासुः॥ 15 ॥

sthiraṃ sukhaṃ cāsanamāsthito yati- ryadā jihāsurimamaṅga lokam | kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchenmanasā jitāsuḥ

मनः स्वबुध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत्तमात्मनि ।आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात्॥ 16 ॥

manaḥ svabudhyāmalayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayettamātmani | ātmānamātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt

न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे ।न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम्॥ 17 ॥

na yatra kālo'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire | na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद्- यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः ।विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे॥ 18 ॥

paraṃ padaṃ vaiṣṇavamāmananti tad- yanneti netītyatadutsisṛkṣavaḥ | visṛjya daurātmyamananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade

इत्थं मुनिस्तूपरमेद्व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः ।स्वपार्ष्णिनाऽऽपीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लमः॥ 19 ॥

itthaṃ munistūparamedvyavasthito vijñānadṛgvīryasurandhitāśayaḥ | svapārṣṇinā''pīḍya gudaṃ tato'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayejjitaklamaḥ

नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्यतस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः ।ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत॥ 20 ॥

nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropyatasmā- dudānagatyorasi taṃ nayenmuniḥ | tato'nusandhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta

तस्माद्भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्षः ।स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गतः॥ 21 ॥

tasmādbhruvorantaramunnayeta niruddhasaptāyatano'napekṣaḥ | sthitvā muhūrtārdhamakuṇṭhadṛṣṭi- rnirbhidya mūrdhan visṛjetparaṃ gataḥ

यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद्विहारम् ।अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च॥ 22 ॥

yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānāmuta yadvihāram | aṣṭādhipatyaṃ guṇasannivāye sahaiva gacchenmanasendriyaiśca

योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् ।न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्॥ 23 ॥

yogeśvarāṇāṃ gatimāhuranta- rbahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām | na karmabhistāṃ gatimāpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām

वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम्॥ 24 ॥

vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahmapathena śociṣā | vidhūtakalko'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram

तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैकः ।नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते॥ 25 ॥

tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇo- raṇīyasā virajenātmanaikaḥ | namaskṛtaṃ brahmavidāmupaiti kalpāyuṣo yadvibudhā ramante

अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् ।निर्याति सिद्धेश्वरजुष्टधिष्ण्यं यद्द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम्॥ 26 ॥

atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam | niryāti siddheśvarajuṣṭadhiṣṇyaṃ yaddvaiparārdhyaṃ tadu pārameṣṭhyam

न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्नचोद्वेग ऋते कुतश्चित् ।यच्चित्ततोऽदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात्॥ 27 ॥

na yatra śoko na jarā na mṛtyu- rnārtirnacodvega ṛte kutaścit | yaccittato'daḥ kṛpayānidaṃvidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् ।ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम्॥ 28 ॥

tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhaya- stenātmanāpo'nalamūrtiratvaran | jyotirmayo vāyumupetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव ।श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी॥ 29 ॥

ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva | śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtimupaiti yogī

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् ।संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम्॥ 30 ॥

sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam | saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasannirodham

तेनात्मनाऽऽत्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने ।एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग॥ 31 ॥

tenātmanā''tmānamupaiti śānta- mānandamānandamayo'vasāne | etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate'ṅga

एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे ह सनातने च ।ये वै पुरा ब्रह्मण आह पृष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः॥ 32 ॥

ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ha sanātane ca | ye vai purā brahmaṇa āha pṛṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ

न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह ।वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत्॥ 33 ॥

na hyato'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha | vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया ।तदध्यवस्यत्कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत्॥ 34 ॥

bhagavān brahma kārtsnyena triranvīkṣya manīṣayā | tadadhyavasyatkūṭastho ratirātman yato bhavet

भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः ।दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः॥ 35 ॥

bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ | dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇairanumāpakaiḥ

तस्मात्सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा ।श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम्॥ 36 ॥

tasmātsarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā | śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām

पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् ।पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम्॥ 37 ॥

pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu sambhṛtam | punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam

द्वितीयस्कन्धे पुरुषसंस्थावर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥ 2b ॥

dvitīyaskandhe puruṣasaṃsthāvarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ