Skandha 10, Adhyāya 44

एवं चर्चितसङ्कल्पो भगवान्मधुसूदनः ।आससादाथ चाणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुतः॥ 1 ॥

evaṃ carcitasaṅkalpo bhagavānmadhusūdanaḥ | āsasādātha cāṇūraṃ muṣṭikaṃ rohiṇīsutaḥ

हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्भ्यामेव च पादयोः ।विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया॥ 2 ॥

hastābhyāṃ hastayorbaddhvā padbhyāmeva ca pādayoḥ | vicakarṣaturanyonyaṃ prasahya vijigīṣayā

अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी ।शिरः शीर्ष्णोरसोरस्तावन्योन्यमभिजघ्नतुः॥ 3 ॥

aratnī dve aratnibhyāṃ jānubhyāṃ caiva jānunī | śiraḥ śīrṣṇorasorastāvanyonyamabhijaghnatuḥ

परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनैः ।उत्सर्पणापसर्पणैश्चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्॥ 4 ॥

paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ | utsarpaṇāpasarpaṇaiścānyonyaṃ pratyarundhatām

उत्थापनैरुन्नयनैश्चालनैः स्थापनैरपि ।परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्मनः॥ 5 ॥

utthāpanairunnayanaiścālanaiḥ sthāpanairapi | parasparaṃ jigīṣantāvapacakraturātmanaḥ

तद्बलाबलवद्युद्धं समेताः सर्वयोषितः ।ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः॥ 6 ॥

tadbalābalavadyuddhaṃ sametāḥ sarvayoṣitaḥ | ūcuḥ parasparaṃ rājan sānukampā varūthaśaḥ

महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् ।ये बलाबलवद्युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यतः॥ 7 ॥

mahānayaṃ batādharma eṣāṃ rājasabhāsadām | ye balābalavadyuddhaṃ rājño'nvicchanti paśyataḥ

क्व वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ ।क्व चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ॥ 8 ॥

kva vajrasārasarvāṅgau mallau śailendrasannibhau | kva cātisukumārāṅgau kiśorau nāptayauvanau

धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् ।यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेन्न स्थेयं तत्र कर्हिचित्॥ 9 ॥

dharmavyatikramo hyasya samājasya dhruvaṃ bhavet | yatrādharmaḥ samuttiṣṭhenna stheyaṃ tatra karhicit

न सभां प्रविशेत्प्राज्ञः सभ्यदोषाननुस्मरन् ।अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नरः किल्बिषमश्नुते॥ 10 ॥

na sabhāṃ praviśetprājñaḥ sabhyadoṣānanusmaran | abruvan vibruvannajño naraḥ kilbiṣamaśnute

वल्गतः शत्रुमभितः कृष्णस्य वदनाम्बुजम् ।वीक्ष्यतां श्रमवार्युप्तं पद्मकोशमिवाम्बुभिः॥ 11 ॥

valgataḥ śatrumabhitaḥ kṛṣṇasya vadanāmbujam | vīkṣyatāṃ śramavāryuptaṃ padmakośamivāmbubhiḥ

किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् ।मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम्॥ 12 ॥

kiṃ na paśyata rāmasya mukhamātāmralocanam | muṣṭikaṃ prati sāmarṣaṃ hāsasaṃrambhaśobhitam

पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्ग- गूढःपुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः ।गाः पालयन् सहबलः क्वणयंश्च वेणुं विक्रीडयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्घ्रिः॥ 13 ॥

puṇyā bata vrajabhuvo yadayaṃ nṛliṅga- gūḍhaḥpurāṇapuruṣo vanacitramālyaḥ | gāḥ pālayan sahabalaḥ kvaṇayaṃśca veṇuṃ vikrīḍayāñcati giritraramārcitāṅghriḥ

गोप्यस्तपः किमचरन् यदमुष्य रूपं लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् ।दृग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप- मेकान्तधाम यशसः श्रीय ऐश्वरस्य॥ 14 ॥

gopyastapaḥ kimacaran yadamuṣya rūpaṃ lāvaṇyasāramasamordhvamananyasiddham | dṛgbhiḥ pibantyanusavābhinavaṃ durāpa- mekāntadhāma yaśasaḥ śrīya aiśvarasya

या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप- प्रेङ्खेङ्खनार्भरुदितोक्षणमार्जनादौ ।गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्यो धन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः॥ 15 ॥

yā dohane'vahanane mathanopalepa- preṅkheṅkhanārbharuditokṣaṇamārjanādau | gāyanti cainamanuraktadhiyo'śrukaṇṭhyo dhanyā vrajastriya urukramacittayānāḥ

प्रातर्व्रजाद्व्रजत आविशतश्च सायं गोभिः समं क्वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् ।निर्गम्य तूर्णमबलाः पथि भूरिपुण्याः पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम्॥ 16 ॥

prātarvrajādvrajata āviśataśca sāyaṃ gobhiḥ samaṃ kvaṇayato'sya niśamya veṇum | nirgamya tūrṇamabalāḥ pathi bhūripuṇyāḥ paśyanti sasmitamukhaṃ sadayāvalokam

एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरिः ।शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ॥ 17 ॥

evaṃ prabhāṣamāṇāsu strīṣu yogeśvaro hariḥ | śatruṃ hantuṃ manaścakre bhagavān bharatarṣabha

सभयाः स्त्रीगिरः श्रुत्वा पुत्रस्नेहशुचाऽऽतुरौ ।पितरावन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम्॥ 18 ॥

sabhayāḥ strīgiraḥ śrutvā putrasnehaśucā''turau | pitarāvanvatapyetāṃ putrayorabudhau balam

तैस्तैर्नियुद्धविधिभिर्विविधैरच्युतेतरौ ।युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ॥ 19 ॥

taistairniyuddhavidhibhirvividhairacyutetarau | yuyudhāte yathānyonyaṃ tathaiva balamuṣṭikau

भगवद्गात्रनिष्पातैर्वज्रनिष्पेषनिष्ठुरैः ।चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह॥ 20 ॥

bhagavadgātraniṣpātairvajraniṣpeṣaniṣṭhuraiḥ | cāṇūro bhajyamānāṅgo muhurglānimavāpa ha

स श्येनवेग उत्पत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ ।भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत॥ 21 ॥

sa śyenavega utpatya muṣṭīkṛtya karāvubhau | bhagavantaṃ vāsudevaṃ kruddho vakṣasyabādhata

नाचलत्तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विपः ।बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरिः॥ 22 ॥

nācalattatprahāreṇa mālāhata iva dvipaḥ | bāhvornigṛhya cāṇūraṃ bahuśo bhrāmayan hariḥ

भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् ।विस्रस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत्॥ 23 ॥

bhūpṛṣṭhe pothayāmāsa tarasā kṣīṇajīvitam | visrastākalpakeśasragindradhvaja ivāpatat

तथैव मुष्टिकः पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै ।बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम्॥ 24 ॥

tathaiva muṣṭikaḥ pūrvaṃ svamuṣṭyābhihatena vai | balabhadreṇa balinā talenābhihato bhṛśam

प्रवेपितः स रुधिरमुद्वमन् मुखतोऽर्दितः ।व्यसुः पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिपः॥ 25 ॥

pravepitaḥ sa rudhiramudvaman mukhato'rditaḥ | vyasuḥ papātorvyupasthe vātāhata ivāṅghripaḥ

ततः कूटमनुप्राप्तं रामः प्रहरतां वरः ।अवधील्लीलया राजन् सावज्ञं वाममुष्टिना॥ 26 ॥

tataḥ kūṭamanuprāptaṃ rāmaḥ praharatāṃ varaḥ | avadhīllīlayā rājan sāvajñaṃ vāmamuṣṭinā

तर्ह्येव हि शलः कृष्णपदापहतशीर्षकः ।द्विधा विशीर्णस्तोशलक उभावपि निपेततुः॥ 27 ॥

tarhyeva hi śalaḥ kṛṣṇapadāpahataśīrṣakaḥ | dvidhā viśīrṇastośalaka ubhāvapi nipetatuḥ

चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते ।शेषाः प्रदुद्रुवुर्मल्लाः सर्वे प्राणपरीप्सवः॥ 28 ॥

cāṇūre muṣṭike kūṭe śale tośalake hate | śeṣāḥ pradudruvurmallāḥ sarve prāṇaparīpsavaḥ

गोपान् वयस्यानाकृष्य तैः संसृज्य विजह्रतुः ।वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुतनूपुरौ॥ 29 ॥

gopān vayasyānākṛṣya taiḥ saṃsṛjya vijahratuḥ | vādyamāneṣu tūryeṣu valgantau rutanūpurau

जनाः प्रजहृषुः सर्वे कर्मणा रामकृष्णयोः ।ऋते कंसं विप्रमुख्याः साधवः साधु साध्विति॥ 30 ॥

janāḥ prajahṛṣuḥ sarve karmaṇā rāmakṛṣṇayoḥ | ṛte kaṃsaṃ vipramukhyāḥ sādhavaḥ sādhu sādhviti

हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् ।न्यवारयत्स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह॥ 31 ॥

hateṣu mallavaryeṣu vidruteṣu ca bhojarāṭ | nyavārayatsvatūryāṇi vākyaṃ cedamuvāca ha

निःसारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् ।धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम्॥ 32 ॥

niḥsārayata durvṛttau vasudevātmajau purāt | dhanaṃ harata gopānāṃ nandaṃ badhnīta durmatim

वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्वसत्तमः ।उग्रसेनः पिता चापि सानुगः परपक्षगः॥ 33 ॥

vasudevastu durmedhā hanyatāmāśvasattamaḥ | ugrasenaḥ pitā cāpi sānugaḥ parapakṣagaḥ

एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽव्ययः ।लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्गमारुहत्॥ 34 ॥

evaṃ vikatthamāne vai kaṃse prakupito'vyayaḥ | laghimnotpatya tarasā mañcamuttuṅgamāruhat

तमाविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् ।मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी॥ 35 ॥

tamāviśantamālokya mṛtyumātmana āsanāt | manasvī sahasotthāya jagṛhe so'sicarmaṇī

तं खड्गपाणिं विचरन्तमाशु श्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे ।समग्रहीद्दुर्विषहोग्रतेजा यथोरगं तार्क्ष्यसुतः प्रसह्य॥ 36 ॥

taṃ khaḍgapāṇiṃ vicarantamāśu śyenaṃ yathā dakṣiṇasavyamambare | samagrahīddurviṣahogratejā yathoragaṃ tārkṣyasutaḥ prasahya

प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीटं निपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात् ।तस्योपरिष्टात्स्वयमब्जनाभः पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्रः॥ 37 ॥

pragṛhya keśeṣu calatkirīṭaṃ nipātya raṅgopari tuṅgamañcāt | tasyopariṣṭātsvayamabjanābhaḥ papāta viśvāśraya ātmatantraḥ

तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौ हरिर्यथेभं जगतो विपश्यतः ।हा हेति शब्दः सुमहांस्तदाभू- दुदीरितः सर्वजनैर्नरेन्द्र॥ 38 ॥

taṃ samparetaṃ vicakarṣa bhūmau hariryathebhaṃ jagato vipaśyataḥ | hā heti śabdaḥ sumahāṃstadābhū- dudīritaḥ sarvajanairnarendra

स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरं पिबन् वदन् वा विचरन् स्वपन् श्वसन् ।ददर्श चक्रायुधमग्रतो यत- स्तदेव रूपं दुरवापमाप॥ 39 ॥

sa nityadodvignadhiyā tamīśvaraṃ piban vadan vā vicaran svapan śvasan | dadarśa cakrāyudhamagrato yata- stadeva rūpaṃ duravāpamāpa

तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कङ्कन्यग्रोधकादयः ।अभ्यधावन्नतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिणः॥ 40 ॥

tasyānujā bhrātaro'ṣṭau kaṅkanyagrodhakādayaḥ | abhyadhāvannatikruddhā bhrāturnirveśakāriṇaḥ

तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तान् रोहिणीसुतः ।अहन् परिघमुद्यम्य पशूनिव मृगाधिपः॥ 41 ॥

tathātirabhasāṃstāṃstu saṃyattān rohiṇīsutaḥ | ahan parighamudyamya paśūniva mṛgādhipaḥ

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतयः ।पुष्पैः किरन्तस्तं प्रीताः शशंसुर्ननृतुः स्त्रियः॥ 42 ॥

nedurdundubhayo vyomni brahmeśādyā vibhūtayaḥ | puṣpaiḥ kirantastaṃ prītāḥ śaśaṃsurnanṛtuḥ striyaḥ

तेषां स्त्रियो महाराज सुहृन्मरणदुःखिताः ।तत्राभीयुर्विनिघ्नन्त्यः शीर्षाण्यश्रुविलोचनाः॥ 43 ॥

teṣāṃ striyo mahārāja suhṛnmaraṇaduḥkhitāḥ | tatrābhīyurvinighnantyaḥ śīrṣāṇyaśruvilocanāḥ

शयानान् वीरशय्यायां पतीनालिङ्ग्य शोचतीः ।विलेपुः सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहुः शुचः॥ 44 ॥

śayānān vīraśayyāyāṃ patīnāliṅgya śocatīḥ | vilepuḥ susvaraṃ nāryo visṛjantyo muhuḥ śucaḥ

हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सल ।त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजाः॥ 45 ॥

hā nātha priya dharmajña karuṇānāthavatsala | tvayā hatena nihatā vayaṃ te sagṛhaprajāḥ

त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ ।न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्गला॥ 46 ॥

tvayā virahitā patyā purīyaṃ puruṣarṣabha | na śobhate vayamiva nivṛttotsavamaṅgalā

अनागसां त्वं भूतानां कृतवान् द्रोहमुल्बणम् ।तेनेमां भो दशां नीतो भूतध्रुक् को लभेत शम्॥ 47 ॥

anāgasāṃ tvaṃ bhūtānāṃ kṛtavān drohamulbaṇam | tenemāṃ bho daśāṃ nīto bhūtadhruk ko labheta śam

सर्वेषामिह भूतानामेष हि प्रभवाप्ययः ।गोप्ता च तदवध्यायी न क्वचित्सुखमेधते॥ 48 ॥

sarveṣāmiha bhūtānāmeṣa hi prabhavāpyayaḥ | goptā ca tadavadhyāyī na kvacitsukhamedhate

राजयोषित आश्वास्य भगवांल्लोकभावनः ।यामाहुर्लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत्॥ 49 ॥

rājayoṣita āśvāsya bhagavāṃllokabhāvanaḥ | yāmāhurlaukikīṃ saṃsthāṃ hatānāṃ samakārayat

मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् ।कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसाऽऽस्पृश्य पादयोः॥ 50 ॥

mātaraṃ pitaraṃ caiva mocayitvātha bandhanāt | kṛṣṇarāmau vavandāte śirasā''spṛśya pādayoḥ

देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीश्वरौ ।कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ॥ 51 ॥

devakī vasudevaśca vijñāya jagadīśvarau | kṛtasaṃvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे कंसवधो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ 44b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe kaṃsavadho nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ