Skandha 10, Adhyāya 43

अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप ।मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः॥ 1 ॥

atha kṛṣṇaśca rāmaśca kṛtaśaucau parantapa | malladundubhinirghoṣaṃ śrutvā draṣṭumupeyatuḥ

रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् ।अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम्॥ 2 ॥

raṅgadvāraṃ samāsādya tasmin nāgamavasthitam | apaśyatkuvalayāpīḍaṃ kṛṣṇo'mbaṣṭhapracoditam

बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् ।उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया॥ 3 ॥

baddhvā parikaraṃ śauriḥ samuhya kuṭilālakān | uvāca hastipaṃ vācā meghanādagabhīrayā

अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् ।नो चेत्सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम्॥ 4 ॥

ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau dehyapakrama mā ciram | no cetsakuñjaraṃ tvādya nayāmi yamasādanam

एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् ।चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम्॥ 5 ॥

evaṃ nirbhartsito'mbaṣṭhaḥ kupitaḥ kopitaṃ gajam | codayāmāsa kṛṣṇāya kālāntakayamopamam

करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् ।कराद्विगलितः सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत॥ 6 ॥

karīndrastamabhidrutya kareṇa tarasāgrahīt | karādvigalitaḥ so'muṃ nihatyāṅghriṣvalīyata

सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टिः स केशवम् ।परामृशत्पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः॥ 7 ॥

saṅkruddhastamacakṣāṇo ghrāṇadṛṣṭiḥ sa keśavam | parāmṛśatpuṣkareṇa sa prasahya vinirgataḥ

पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुषः पञ्चविंशतिम् ।विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया॥ 8 ॥

pucche pragṛhyātibalaṃ dhanuṣaḥ pañcaviṃśatim | vicakarṣa yathā nāgaṃ suparṇa iva līlayā

स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युतः ।बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालकः॥ 9 ॥

sa paryāvartamānena savyadakṣiṇato'cyutaḥ | babhrāma bhrāmyamāṇena govatseneva bālakaḥ

ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाऽऽहत्य वारणम् ।प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमानः पदे पदे॥ 10 ॥

tato'bhimukhamabhyetya pāṇinā''hatya vāraṇam | prādravan pātayāmāsa spṛśyamānaḥ pade pade

स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः ।तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम्॥ 11 ॥

sa dhāvan krīḍayā bhūmau patitvā sahasotthitaḥ | taṃ matvā patitaṃ kruddho dantābhyāṃ so'hanatkṣitim

स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षितः ।चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद्रुषा॥ 12 ॥

svavikrame pratihate kuñjarendro'tyamarṣitaḥ | codyamāno mahāmātraiḥ kṛṣṇamabhyadravadruṣā

तमापतन्तमासाद्य भगवान्मधुसूदनः ।निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले॥ 13 ॥

tamāpatantamāsādya bhagavānmadhusūdanaḥ | nigṛhya pāṇinā hastaṃ pātayāmāsa bhūtale

पतितस्य पदाऽऽक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया ।दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरिः॥ 14 ॥

patitasya padā''kramya mṛgendra iva līlayā | dantamutpāṭya tenebhaṃ hastipāṃścāhanaddhariḥ

मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणिः समाविशत् ।अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्मदबिन्दुभिरङ्कितः ।विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ॥ 15 ॥

mṛtakaṃ dvipamutsṛjya dantapāṇiḥ samāviśat | aṃsanyastaviṣāṇo'sṛṅmadabindubhiraṅkitaḥ | virūḍhasvedakaṇikāvadanāmburuho babhau

वृतौ गोपैः कतिपयैर्बलदेवजनार्दनौ ।रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ॥ 16 ॥

vṛtau gopaiḥ katipayairbaladevajanārdanau | raṅgaṃ viviśatū rājan gajadantavarāyudhau

मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः ।मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः॥ 17 ॥

mallānāmaśanirnṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano'satāṃ kṣitibhujāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ | mṛtyurbhojapatervirāḍaviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaṃ gataḥ sāgrajaḥ

हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ ।कंसो मनस्व्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप॥ 18 ॥

hataṃ kuvalayāpīḍaṃ dṛṣṭvā tāvapi durjayau | kaṃso manasvyapi tadā bhṛśamudvivije nṛpa

तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौ विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ ।यथा नटावुत्तमवेषधारिणौ मनः क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम्॥ 19 ॥

tau rejatū raṅgagatau mahābhujau vicitraveṣābharaṇasragambarau | yathā naṭāvuttamaveṣadhāriṇau manaḥ kṣipantau prabhayā nirīkṣatām

निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जना मञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप ।प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणाननाः पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम्॥ 20 ॥

nirīkṣya tāvuttamapūruṣau janā mañcasthitā nāgararāṣṭrakā nṛpa | praharṣavegotkalitekṣaṇānanāḥ papurna tṛptā nayanaistadānanam

पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ।जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभिः॥ 21 ॥

pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā | jighranta iva nāsābhyāṃ śliṣyanta iva bāhubhiḥ

ऊचुः परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव॥ 22 ॥

ūcuḥ parasparaṃ te vai yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam | tadrūpaguṇamādhuryaprāgalbhyasmāritā iva

एतौ भगवतः साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि ।अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि॥ 23 ॥

etau bhagavataḥ sākṣāddharernārāyaṇasya hi | avatīrṇāvihāṃśena vasudevasya veśmani

एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् ।कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि॥ 24 ॥

eṣa vai kila devakyāṃ jāto nītaśca gokulam | kālametaṃ vasan gūḍho vavṛdhe nandaveśmani

पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानवः ।अर्जुनौ गुह्यकः केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधाः॥ 25 ॥

pūtanānena nītāntaṃ cakravātaśca dānavaḥ | arjunau guhyakaḥ keśī dhenuko'nye ca tadvidhāḥ

गावः सपाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः ।कालियो दमितः सर्प इन्द्रश्च विमदः कृतः॥ 26 ॥

gāvaḥ sapālā etena dāvāgneḥ parimocitāḥ | kāliyo damitaḥ sarpa indraśca vimadaḥ kṛtaḥ

सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना ।वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम्॥ 27 ॥

saptāhamekahastena dhṛto'dripravaro'munā | varṣavātāśanibhyaśca paritrātaṃ ca gokulam

गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् ।पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा॥ 28 ॥

gopyo'sya nityamuditahasitaprekṣaṇaṃ mukham | paśyantyo vividhāṃstāpāṃstaranti smāśramaṃ mudā

वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदोः सुबहुविश्रुतः ।श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षितः॥ 29 ॥

vadantyanena vaṃśo'yaṃ yadoḥ subahuviśrutaḥ | śriyaṃ yaśo mahatvaṃ ca lapsyate parirakṣitaḥ

अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमललोचनः ।प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः॥ 30 ॥

ayaṃ cāsyāgrajaḥ śrīmān rāmaḥ kamalalocanaḥ | pralambo nihato yena vatsako ye bakādayaḥ

जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च ।कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत्॥ 31 ॥

janeṣvevaṃ bruvāṇeṣu tūryeṣu ninadatsu ca | kṛṣṇarāmau samābhāṣya cāṇūro vākyamabravīt

हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसम्मतौ ।नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाऽऽहूतौ दिदृक्षुणा॥ 32 ॥

he nandasūno he rāma bhavantau vīrasammatau | niyuddhakuśalau śrutvā rājñā''hūtau didṛkṣuṇā

प्रियं राज्ञः प्रकुर्वन्त्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः ।मनसा कर्मणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा॥ 33 ॥

priyaṃ rājñaḥ prakurvantyaḥ śreyo vindanti vai prajāḥ | manasā karmaṇā vācā viparītamato'nyathā

नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् ।वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गाः॥ 34 ॥

nityaṃ pramuditā gopā vatsapālā yathā sphuṭam | vaneṣu mallayuddhena krīḍantaścārayanti gāḥ

तस्माद्राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे ।भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृपः॥ 35 ॥

tasmādrājñaḥ priyaṃ yūyaṃ vayaṃ ca karavāma he | bhūtāni naḥ prasīdanti sarvabhūtamayo nṛpaḥ

तन्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वचः ।नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च॥ 36 ॥

tanniśamyābravītkṛṣṇo deśakālocitaṃ vacaḥ | niyuddhamātmano'bhīṣṭaṃ manyamāno'bhinandya ca

प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः ।करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः॥ 37 ॥

prajā bhojapaterasya vayaṃ cāpi vanecarāḥ | karavāma priyaṃ nityaṃ tannaḥ paramanugrahaḥ

बाला वयं तुल्यबलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् ।भवेन्नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन्मल्लसभासदः॥ 38 ॥

bālā vayaṃ tulyabalaiḥ krīḍiṣyāmo yathocitam | bhavenniyuddhaṃ mādharmaḥ spṛśenmallasabhāsadaḥ

न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः ।लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत्॥ 39 ॥

na bālo na kiśorastvaṃ balaśca balināṃ varaḥ | līlayebho hato yena sahasradvipasattvabhṛt

तस्माद्भवद्भ्यां बलिभिर्योद्धव्यं नानयोऽत्र वै ।मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः॥ 40 ॥

tasmādbhavadbhyāṃ balibhiryoddhavyaṃ nānayo'tra vai | mayi vikrama vārṣṇeya balena saha muṣṭikaḥ

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे कुवलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥ 43 ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe kuvalayāpīḍavadho nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ