Skandha 10, Adhyāya 51

तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् ।दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम्॥ 1 ॥

taṃ vilokya viniṣkrāntamujjihānamivoḍupam | darśanīyatamaṃ śyāmaṃ pītakauśeyavāsasam

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् ।पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम्॥ 2 ॥

śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhāmuktakandharam | pṛthudīrghacaturbāhuṃ navakañjāruṇekṣaṇam

नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् ।मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम्॥ 3 ॥

nityapramuditaṃ śrīmatsukapolaṃ śucismitam | mukhāravindaṃ bibhrāṇaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छनः ।चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दरः॥ 4 ॥

vāsudevo hyayamiti pumān śrīvatsalāñchanaḥ | caturbhujo'ravindākṣo vanamālyatisundaraḥ

लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति ।निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुधः॥ 5 ॥

lakṣaṇairnāradaproktairnānyo bhavitumarhati | nirāyudhaścalan padbhyāṃ yotsye'nena nirāyudhaḥ

अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम्॥ 6 ॥

anvadhāvajjighṛkṣustaṃ durāpamapi yoginām

हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे ।नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम्॥ 7 ॥

hastaprāptamivātmānaṃ hariṇā sa pade pade | nīto darśayatā dūraṃ yavaneśo'drikandaram

एवं क्षिप्तोऽपि भगवान् प्राविशद्गिरिकन्दरम् ।सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम्॥ 9 ॥

evaṃ kṣipto'pi bhagavān prāviśadgirikandaram | so'pi praviṣṭastatrānyaṃ śayānaṃ dadṛśe naram

स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैरुन्मील्य लोचने ।दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम्॥ 11 ॥

sa utthāya ciraṃ suptaḥ śanairunmīlya locane | diśo vilokayan pārśve tamadrākṣīdavasthitam

स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत ।देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत्क्षणात्॥ 12 ॥

sa tāvattasya ruṣṭasya dṛṣṭipātena bhārata | dehajenāgninā dagdho bhasmasādabhavatkṣaṇāt

राजोवाच ।को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च ।कस्माद्गुहां गतः शिश्ये किन्तेजो यवनार्दनः॥ 13 ॥

rājovāca | ko nāma sa pumān brahman kasya kiṃvīrya eva ca | kasmādguhāṃ gataḥ śiśye kintejo yavanārdanaḥ

स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् ।मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः॥ 14 ॥

sa ikṣvākukule jāto māndhātṛtanayo mahān | mucukunda iti khyāto brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ

स याचितः सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे ।असुरेभ्यः परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम्॥ 15 ॥

sa yācitaḥ suragaṇairindrādyairātmarakṣaṇe | asurebhyaḥ paritrastaistadrakṣāṃ so'karocciram

लब्ध्वा गुहं ते स्वःपालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् ।राजन् विरमतां कृच्छ्राद्भवान्नः परिपालनात्॥ 16 ॥

labdhvā guhaṃ te svaḥpālaṃ mucukundamathābruvan | rājan viramatāṃ kṛcchrādbhavānnaḥ paripālanāt

नरलोके परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् ।अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिताः॥ 17 ॥

naraloke parityajya rājyaṃ nihatakaṇṭakam | asmān pālayato vīra kāmāste sarva ujjhitāḥ

सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः ।प्रजाश्च तुल्यकालीया नाधुना सन्ति कालिताः॥ 18 ॥

sutā mahiṣyo bhavato jñātayo'mātyamantriṇaḥ | prajāśca tulyakālīyā nādhunā santi kālitāḥ

कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्ययः ।प्रजाः कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून्॥ 19 ॥

kālo balīyān balināṃ bhagavānīśvaro'vyayaḥ | prajāḥ kālayate krīḍan paśupālo yathā paśūn

वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य नः ।एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्ययः॥ 20 ॥

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te ṛte kaivalyamadya naḥ | eka eveśvarastasya bhagavān viṣṇuravyayaḥ

एवमुक्तः स वै देवानभिवन्द्य महायशाः ।अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया॥ 21 ॥

evamuktaḥ sa vai devānabhivandya mahāyaśāḥ | aśayiṣṭa guhāviṣṭo nidrayā devadattayā

स्वापं यातं यस्तु मध्ये बोधयेत्त्वात्मचेतनः ।स त्वया दृष्टमात्रस्तु भस्मीभवतु तत्क्ष्णात्॥ 22 ॥

svāpaṃ yātaṃ yastu madhye bodhayettvātmacetanaḥ | sa tvayā dṛṣṭamātrastu bhasmībhavatu tatkṣṇāt

यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभः ।आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते॥ 23 ॥

yavane bhasmasānnīte bhagavān sātvatarṣabhaḥ | ātmānaṃ darśayāmāsa mucukundāya dhīmate

तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम्॥ 24 ॥

tamālokya ghanaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam | śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhena virājitam

चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया ।चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम्॥ 25 ॥

caturbhujaṃ rocamānaṃ vaijayantyā ca mālayā | cāruprasannavadanaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् ।अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम्॥ 26 ॥

prekṣaṇīyaṃ nṛlokasya sānurāgasmitekṣaṇam | apīcyavayasaṃ mattamṛgendrodāravikramam

पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षितः ।शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा॥ 27 ॥

paryapṛcchanmahābuddhistejasā tasya dharṣitaḥ | śaṅkitaḥ śanakai rājā durdharṣamiva tejasā

को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे ।पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके॥ 28 ॥

ko bhavāniha samprāpto vipine girigahvare | padbhyāṃ padmapalāśābhyāṃ vicarasyurukaṇṭake

किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः ।सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा॥ 29 ॥

kiṃsvittejasvināṃ tejo bhagavān vā vibhāvasuḥ | sūryaḥ somo mahendro vā lokapālo'paro'pi vā

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् ।यद्बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा॥ 30 ॥

manye tvāṃ devadevānāṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabham | yadbādhase guhādhvāntaṃ pradīpaḥ prabhayā yathā

शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव ।स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते॥ 31 ॥

śuśrūṣatāmavyalīkamasmākaṃ narapuṅgava | svajanma karma gotraṃ vā kathyatāṃ yadi rocate

वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः ।मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो॥ 32 ॥

vayaṃ tu puruṣavyāghra aikṣvākāḥ kṣatrabandhavaḥ | mucukunda iti prokto yauvanāśvātmajaḥ prabho

चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयोपहतेन्द्रियः ।शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना॥ 33 ॥

ciraprajāgaraśrānto nidrayopahatendriyaḥ | śaye'smin vijane kāmaṃ kenāpyutthāpito'dhunā

सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना ।अनन्तरं भवान् श्रीमांल्लक्षितोऽमित्रशातनः॥ 34 ॥

so'pi bhasmīkṛto nūnamātmīyenaiva pāpmanā | anantaraṃ bhavān śrīmāṃllakṣito'mitraśātanaḥ

तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः ।हतौजसो महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम्॥ 35 ॥

tejasā te'viṣahyeṇa bhūri draṣṭuṃ na śaknumaḥ | hataujaso mahābhāga mānanīyo'si dehinām

एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावनः ।प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया॥ 36 ॥

evaṃ sambhāṣito rājñā bhagavān bhūtabhāvanaḥ | pratyāha prahasan vāṇyā meghanādagabhīrayā

जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रशः ।न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि॥ 37 ॥

janmakarmābhidhānāni santi me'ṅga sahasraśaḥ | na śakyante'nusaṅkhyātumanantatvānmayāpi hi

क्वचिद्रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभिः ।गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित्॥ 38 ॥

kvacidrajāṃsi vimame pārthivānyurujanmabhiḥ | guṇakarmābhidhānāni na me janmāni karhicit

कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप ।अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः॥ 39 ॥

kālatrayopapannāni janmakarmāṇi me nṛpa | anukramanto naivāntaṃ gacchanti paramarṣayaḥ

तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम ।विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये ।भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयायच॥ 40 ॥

tathāpyadyatanānyaṅga śṛṇuṣva gadato mama | vijñāpito viriñcena purāhaṃ dharmaguptaye | bhūmerbhārāyamāṇānāmasurāṇāṃ kṣayāyaca

अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभेः ।वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम्॥ 41 ॥

avatīrṇo yadukule gṛha ānakadundubheḥ | vadanti vāsudeveti vasudevasutaṃ hi mām

कालनेमिर्हतः कंसः प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विषः ।अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा॥ 42 ॥

kālanemirhataḥ kaṃsaḥ pralambādyāśca saddviṣaḥ | ayaṃ ca yavano dagdho rājaṃste tigmacakṣuṣā

सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः ।प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः॥ 43 ॥

so'haṃ tavānugrahārthaṃ guhāmetāmupāgataḥ | prārthitaḥ pracuraṃ pūrvaṃ tvayāhaṃ bhaktavatsalaḥ

वरान् वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते ।मां प्रसन्नो जनः कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम्॥ 44 ॥

varān vṛṇīṣva rājarṣe sarvān kāmān dadāmi te | māṃ prasanno janaḥ kaścinna bhūyo'rhati śocitum

इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः ।ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन्॥ 45 ॥

ityuktastaṃ praṇamyāha mucukundo mudānvitaḥ | jñātvā nārāyaṇaṃ devaṃ gargavākyamanusmaran

विमोहितोऽयं जन ईशमायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् ।सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित्पुरुषश्च वञ्चितः॥ 46 ॥

vimohito'yaṃ jana īśamāyayā tvadīyayā tvāṃ na bhajatyanarthadṛk | sukhāya duḥkhaprabhaveṣu sajjate gṛheṣu yoṣitpuruṣaśca vañcitaḥ

लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ ।पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशुः॥ 47 ॥

labdhvā jano durlabhamatra mānuṣaṃ kathañcidavyaṅgamayatnato'nagha | pādāravindaṃ na bhajatyasanmati- rgṛhāndhakūpe patito yathā paśuḥ

ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः ।मर्त्यात्मबुद्धेः सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया॥ 48 ॥

mamaiṣa kālo'jita niṣphalo gato rājyaśriyonnaddhamadasya bhūpateḥ | martyātmabuddheḥ sutadārakośabhū- ṣvāsajjamānasya durantacintayā

कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् ।वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मदः॥ 49 ॥

kalevare'smin ghaṭakuḍyasannibhe nirūḍhamāno naradeva ityaham | vṛto rathebhāśvapadātyanīkapai- rgāṃ paryaṭaṃstvāgaṇayan sudurmadaḥ

प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् ।त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः॥ 50 ॥

pramattamuccairitikṛtyacintayā pravṛddhalobhaṃ viṣayeṣu lālasam | tvamapramattaḥ sahasābhipadyase kṣullelihāno'hirivākhumantakaḥ

पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतङ्गजैर्वा नरदेवसंज्ञितः ।स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः॥ 51 ॥

purā rathairhemapariṣkṛtaiścaran mataṅgajairvā naradevasaṃjñitaḥ | sa eva kālena duratyayena te kalevaro viṭkṛmibhasmasaṃjñitaḥ

निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थः समराजवन्दितः ।गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृगः पूरुष ईश नीयते॥ 52 ॥

nirjitya dikcakramabhūtavigraho varāsanasthaḥ samarājavanditaḥ | gṛheṣu maithunyasukheṣu yoṣitāṃ krīḍāmṛgaḥ pūruṣa īśa nīyate

करोति कर्माणि तपःसुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षया ददत् ।पुनश्च भूयेयमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते॥ 53 ॥

karoti karmāṇi tapaḥsuniṣṭhito nivṛttabhogastadapekṣayā dadat | punaśca bhūyeyamahaṃ svarāḍiti pravṛddhatarṣo na sukhāya kalpate

भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागमः ।सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायतेमतिः॥ 54 ॥

bhavāpavargo bhramato yadā bhave- jjanasya tarhyacyuta satsamāgamaḥ | satsaṅgamo yarhi tadaiva sadgatau parāvareśe tvayi jāyatematiḥ

मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया ।यः प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः॥ 55 ॥

manye mamānugraha īśa te kṛto rājyānubandhāpagamo yadṛcchayā | yaḥ prārthyate sādhubhirekacaryayā vanaṃ vivikṣadbhirakhaṇḍabhūmipaiḥ

न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो ।आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम्॥ 56 ॥

na kāmaye'nyaṃ tava pādasevanā- dakiñcanaprārthyatamādvaraṃ vibho | ārādhya kastvāṃ hyapavargadaṃ hare vṛṇīta āryo varamātmabandhanam

तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनाः ।निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम्॥ 57 ॥

tasmādvisṛjyāśiṣa īśa sarvato rajastamaḥsattvaguṇānubandhanāḥ | nirañjanaṃ nirguṇamadvayaṃ paraṃ tvāṃ jñaptimātraṃ puruṣaṃ vrajāmyaham

चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्तिः कथञ्चित् ।शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्मन् अभयमृतमशोकं पाहि माऽऽपन्नमीश॥ 58 ॥

ciramiha vṛjinārtastapyamāno'nutāpai- ravitṛṣaṣaḍamitro'labdhaśāntiḥ kathañcit | śaraṇada samupetastvatpadābjaṃ parātman abhayamṛtamaśokaṃ pāhi mā''pannamīśa

सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता ।वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यतः॥ 59 ॥

sārvabhauma mahārāja matiste vimalorjitā | varaiḥ pralobhitasyāpi na kāmairvihatā yataḥ

प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् ।न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित्॥ 60 ॥

pralobhito varairyattvamapramādāya viddhi tat | na dhīrekāntabhaktānāmāśīrbhirbhidyate kvacit

युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मनः ।अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम्॥ 61 ॥

yuñjānānāmabhaktānāṃ prāṇāyāmādibhirmanaḥ | akṣīṇavāsanaṃ rājan dṛśyate punarutthitam

विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानसः ।अस्त्वेव नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी॥ 62 ॥

vicarasva mahīṃ kāmaṃ mayyāveśitamānasaḥ | astveva nityadā tubhyaṃ bhaktirmayyanapāyinī

क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभिः ।समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रितः॥ 63 ॥

kṣātradharmasthito jantūn nyavadhīrmṛgayādibhiḥ | samāhitastattapasā jahyaghaṃ madupāśritaḥ

जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तमः ।भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम्॥ 64 ॥

janmanyanantare rājan sarvabhūtasuhṛttamaḥ | bhūtvā dvijavarastvaṃ vai māmupaiṣyasi kevalam

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे मुचुकुन्द- स्तुतिर्नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 51b ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe mucukunda- stutirnāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ