Skandha 10, Adhyāya 50

अस्तिः प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ ।मृते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्म पितुर्गृहान्॥ 1 ॥

astiḥ prāptiśca kaṃsasya mahiṣyau bharatarṣabha | mṛte bhartari duḥkhārte īyatuḥ sma piturgṛhān

पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दुःखिते ।वेदयाञ्चक्रतुः सर्वमात्मवैधव्यकारणम्॥ 2 ॥

pitre magadharājāya jarāsandhāya duḥkhite | vedayāñcakratuḥ sarvamātmavaidhavyakāraṇam

स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप ।अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम्॥ 3 ॥

sa tadapriyamākarṇya śokāmarṣayuto nṛpa | ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ cakre paramamudyamam

अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृतः ।यदुराजधानीं मथुरां न्यरुणत्सर्वतोदिशम्॥ 4 ॥

akṣauhiṇībhirviṃśatyā tisṛbhiścāpi saṃvṛtaḥ | yadurājadhānīṃ mathurāṃ nyaruṇatsarvatodiśam

निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् ।स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम्॥ 5 ॥

nirīkṣya tadbalaṃ kṛṣṇa udvelamiva sāgaram | svapuraṃ tena saṃruddhaṃ svajanaṃ ca bhayākulam

चिन्तयामास भगवान् हरिः कारणमानुषः ।तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम्॥ 6 ॥

cintayāmāsa bhagavān hariḥ kāraṇamānuṣaḥ | taddeśakālānuguṇaṃ svāvatāraprayojanam

हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् ।मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम्॥ 7 ॥

haniṣyāmi balaṃ hyetadbhuvi bhāraṃ samāhitam | māgadhena samānītaṃ vaśyānāṃ sarvabhūbhujām

अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः ।मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम्॥ 8 ॥

akṣauhiṇībhiḥ saṅkhyātaṃ bhaṭāśvarathakuñjaraiḥ | māgadhastu na hantavyo bhūyaḥ kartā balodyamam

एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे ।संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च॥ 9 ॥

etadartho'vatāro'yaṃ bhūbhāraharaṇāya me | saṃrakṣaṇāya sādhūnāṃ kṛto'nyeṣāṃ vadhāya ca

अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः सम्भ्रियते मया ।विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित्॥ 10 ॥

anyo'pi dharmarakṣāyai dehaḥ sambhriyate mayā | virāmāyāpyadharmasya kāle prabhavataḥ kvacit

एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात्सूर्यवर्चसौ ।रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ॥ 11 ॥

evaṃ dhyāyati govinda ākāśātsūryavarcasau | rathāvupasthitau sadyaḥ sasūtau saparicchadau

आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया ।दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणमथाब्रवीत्॥ 12 ॥

āyudhāni ca divyāni purāṇāni yadṛcchayā | dṛṣṭvā tāni hṛṣīkeśaḥ saṅkarṣaṇamathābravīt

पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो ।एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च॥ 13 ॥

paśyārya vyasanaṃ prāptaṃ yadūnāṃ tvāvatāṃ prabho | eṣa te ratha āyāto dayitānyāyudhāni ca

यानमास्थाय जह्येतद्व्यसनात्स्वान् समुद्धर ।एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत्॥ 14 ॥

yānamāsthāya jahyetadvyasanātsvān samuddhara | etadarthaṃ hi nau janma sādhūnāmīśa śarmakṛt

त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ।एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात्॥ 15 ॥

trayoviṃśatyanīkākhyaṃ bhūmerbhāramapākuru | evaṃ sammantrya dāśārhau daṃśitau rathinau purāt

निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसाऽऽवृतौ ।शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथिः॥ 16 ॥

nirjagmatuḥ svāyudhāḍhyau balenālpīyasā''vṛtau | śaṅkhaṃ dadhmau vinirgatya harirdārukasārathiḥ

ततोऽभूत्परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः ।तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम॥ 17 ॥

tato'bhūtparasainyānāṃ hṛdi vitrāsavepathuḥ | tāvāha māgadho vīkṣya he kṛṣṇa puruṣādhama

न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया ।गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन्॥ 18 ॥

na tvayā yoddhumicchāmi bālenaikena lajjayā | guptena hi tvayā manda na yotsye yāhi bandhuhan

तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह ।हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि॥ 19 ॥

tava rāma yadi śraddhā yudhyasva dhairyamudvaha | hitvā vā maccharaiśchinnaṃ dehaṃ svaryāhi māṃ jahi

न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् ।न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षतः॥ 20 ॥

na vai śūrā vikatthante darśayantyeva pauruṣam | na gṛhṇīmo vaco rājannāturasya mumūrṣataḥ

जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसाऽऽवृणोत् ।ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभिः॥ 21 ॥

jarāsutastāvabhisṛtya mādhavau mahābalaughena balīyasā''vṛṇot | sasainyayānadhvajavājisārathī sūryānalau vāyurivābhrareṇubhiḥ

सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे ।स्त्रियः पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिताः सम्मुमुहुः शुचार्दिताः॥ 22 ॥

suparṇatāladhvajacihnitau rathā- valakṣayantyo harirāmayormṛdhe | striyaḥ purāṭṭālakaharmyagopuraṃ samāśritāḥ sammumuhuḥ śucārditāḥ

हरिः परानीकपयोमुचां मुहुः शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् ।स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम्॥ 23 ॥

hariḥ parānīkapayomucāṃ muhuḥ śilīmukhātyulbaṇavarṣapīḍitam | svasainyamālokya surāsurārcitaṃ vyasphūrjayacchārṅgaśarāsanottamam

गृह्णन् निषङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् ।निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम्॥ 24 ॥

gṛhṇan niṣaṅgādatha sandadhaccharān vikṛṣya muñcan śitabāṇapūgān | nighnan rathān kuñjaravājipattīn nirantaraṃ yadvadalātacakram

निर्भिन्नकुम्भाः करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वाः शरवृक्णकन्धराः ।रथा हताश्वध्वजसूतनायकाः पदातयश्छिन्नभुजोरुकन्धराः॥ 25 ॥

nirbhinnakumbhāḥ kariṇo nipetu- ranekaśo'śvāḥ śaravṛkṇakandharāḥ | rathā hatāśvadhvajasūtanāyakāḥ padātayaśchinnabhujorukandharāḥ

सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्ग प्रसूताः शतशोऽसृगापगाः ।भुजाहयः पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुलाः॥ 26 ॥

sañchidyamānadvipadebhavājinā- maṅga prasūtāḥ śataśo'sṛgāpagāḥ | bhujāhayaḥ pūruṣaśīrṣakacchapā hatadvipadvīpahayagrahākulāḥ

करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुलाः ।अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्कराः॥ 27 ॥

karorumīnā narakeśaśaivalā dhanustaraṅgāyudhagulmasaṅkulāḥ | acchūrikāvartabhayānakā mahā- maṇipravekābharaṇāśmaśarkarāḥ

प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरीः परस्परम् ।विनिघ्नतारीन् मुसलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा॥ 28 ॥

pravartitā bhīrubhayāvahā mṛdhe manasvināṃ harṣakarīḥ parasparam | vinighnatārīn musalena durmadān saṅkarṣaṇenāparimeyatejasā

बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् ।क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयोः परम्॥ 29 ॥

balaṃ tadaṅgārṇavadurgabhairavaṃ durantapāraṃ magadhendrapālitam | kṣayaṃ praṇītaṃ vasudevaputrayo- rvikrīḍitaṃ tajjagadīśayoḥ param

स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः समीहतेऽनन्तगुणः स्वलीलया ।न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते॥ 30 ॥

sthityudbhavāntaṃ bhuvanatrayasya yaḥ samīhate'nantaguṇaḥ svalīlayā | na tasya citraṃ parapakṣanigraha- stathāpi martyānuvidhasya varṇyate

जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् ।हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहमिवौजसा॥ 31 ॥

jagrāha virathaṃ rāmo jarāsandhaṃ mahābalam | hatānīkāvaśiṣṭāsuṃ siṃhaḥ siṃhamivaujasā

बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषैः ।वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया॥ 32 ॥

badhyamānaṃ hatārātiṃ pāśairvāruṇamānuṣaiḥ | vārayāmāsa govindastena kāryacikīrṣayā

स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मतः ।तपसे कृतसङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः॥ 33 ॥

sa mukto lokanāthābhyāṃ vrīḍito vīrasammataḥ | tapase kṛtasaṅkalpo vāritaḥ pathi rājabhiḥ

वाक्यैः पवित्रार्थपदैर्नयनैः प्राकृतैरपि ।स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभवः॥ 34 ॥

vākyaiḥ pavitrārthapadairnayanaiḥ prākṛtairapi | svakarmabandhaprāpto'yaṃ yadubhiste parābhavaḥ

हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा ।उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ॥ 35 ॥

hateṣu sarvānīkeṣu nṛpo bārhadrathastadā | upekṣito bhagavatā magadhān durmanā yayau

मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णवः ।विकीर्यमाणः कुसुमैस्त्रिदशैरनुमोदितः॥ 36 ॥

mukundo'pyakṣatabalo nistīrṇāribalārṇavaḥ | vikīryamāṇaḥ kusumaistridaśairanumoditaḥ

माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभिः ।उपगीयमानविजयः सूतमागधवन्दिभिः॥ 37 ॥

māthurairupasaṅgamya vijvarairmuditātmabhiḥ | upagīyamānavijayaḥ sūtamāgadhavandibhiḥ

शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः ।वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ॥ 38 ॥

śaṅkhadundubhayo nedurbherītūryāṇyanekaśaḥ | vīṇāveṇumṛdaṅgāni puraṃ praviśati prabhau

सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरलङ्कृताम् ।निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम्॥ 39 ॥

siktamārgāṃ hṛṣṭajanāṃ patākābhiralaṅkṛtām | nirghuṣṭāṃ brahmaghoṣeṇa kautukābaddhatoraṇām

निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरैः ।निरीक्ष्यमाणः सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनैः॥ 40 ॥

nicīyamāno nārībhirmālyadadhyakṣatāṅkuraiḥ | nirīkṣyamāṇaḥ sasnehaṃ prītyutkalitalocanaiḥ

आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् ।यदुराजाय तत्सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभुः॥ 41 ॥

āyodhanagataṃ vittamanantaṃ vīrabhūṣaṇam | yadurājāya tatsarvamāhṛtaṃ prādiśatprabhuḥ

एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबलः ।युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्णपालितैः॥ 42 ॥

evaṃ saptadaśakṛtvastāvatyakṣauhiṇībalaḥ | yuyudhe māgadho rājā yadubhiḥ kṛṣṇapālitaiḥ

अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णयः कृष्णतेजसा ।हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽयादरिभिर्नृपः॥ 43 ॥

akṣiṇvaṃstadbalaṃ sarvaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇatejasā | hateṣu sveṣvanīkeṣu tyakto'yādaribhirnṛpaḥ

अष्टादशमसङ्ग्रामे आगामिनि तदन्तरा ।नारदप्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत॥ 44 ॥

aṣṭādaśamasaṅgrāme āgāmini tadantarā | nāradapreṣito vīro yavanaḥ pratyadṛśyata

रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभिः ।नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन् श्रुत्वाऽऽत्मसम्मितान्॥ 45 ॥

rurodha mathurāmetya tisṛbhirmlecchakoṭibhiḥ | nṛloke cāpratidvandvo vṛṣṇīn śrutvā''tmasammitān

तं दृष्ट्वाचिन्तयत्कृष्णः सङ्कर्षणसहायवान् ।अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत्॥ 46 ॥

taṃ dṛṣṭvācintayatkṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇasahāyavān | aho yadūnāṃ vṛjinaṃ prāptaṃ hyubhayato mahat

यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबलः ।मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वाऽऽगमिष्यति॥ 47 ॥

yavano'yaṃ nirundhe'smānadya tāvanmahābalaḥ | māgadho'pyadya vā śvo vā paraśvo vā''gamiṣyati

आवयोर्युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुतः ।बन्धून् वधिष्यत्यथ वा नेष्यते स्वपुरं बली॥ 48 ॥

āvayoryudhyatorasya yadyāgantā jarāsutaḥ | bandhūn vadhiṣyatyatha vā neṣyate svapuraṃ balī

तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् ।तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे॥ 49 ॥

tasmādadya vidhāsyāmo durgaṃ dvipadadurgamam | tatra jñātīn samādhāya yavanaṃ ghātayāmahe

अन्तःसमुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत्॥ 50 ॥

antaḥsamudre nagaraṃ kṛtsnādbhutamacīkarat

दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् ।रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम्॥ 51 ॥

dṛśyate yatra hi tvāṣṭraṃ vijñānaṃ śilpanaipuṇam | rathyācatvaravīthībhiryathāvāstu vinirmitam

सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् ।हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भिः स्फटिकाट्टालगोपुरैः॥ 52 ॥

suradrumalatodyānavicitropavanānvitam | hemaśṛṅgairdivispṛgbhiḥ sphaṭikāṭṭālagopuraiḥ

राजतारकुटैः कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतैः ।रत्नकूटैर्गृहैर्हैमैर्महामारकतस्थलैः॥ 53 ॥

rājatārakuṭaiḥ koṣṭhairhemakumbhairalaṅkṛtaiḥ | ratnakūṭairgṛhairhaimairmahāmārakatasthalaiḥ

वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वलभीभिश्च निर्मितम् ।चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत्॥ 54 ॥

vāstoṣpatīnāṃ ca gṛhairvalabhībhiśca nirmitam | cāturvarṇyajanākīrṇaṃ yadudevagṛhollasat

सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्रः प्राहिणोद्धरेः ।यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते॥ 55 ॥

sudharmāṃ pārijātaṃ ca mahendraḥ prāhiṇoddhareḥ | yatra cāvasthito martyo martyadharmairna yujyate

श्यामैककर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान् मनोजवान् ।अष्टौ निधिपतिः कोशान् लोकपालो निजोदयान्॥ 56 ॥

śyāmaikakarṇān varuṇo hayān śuklān manojavān | aṣṭau nidhipatiḥ kośān lokapālo nijodayān

यद्यद्भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये ।सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप॥ 57 ॥

yadyadbhagavatā dattamādhipatyaṃ svasiddhaye | sarvaṃ pratyarpayāmāsurharau bhūmigate nṛpa

तत्र योगप्रभावेण नीत्वा सर्वजनं हरिः ।प्रजापालेन रामेण कृष्णः समनुमन्त्रितः ।निर्जगाम पुरद्वारात्पद्ममाली निरायुधः॥ 58 ॥

tatra yogaprabhāveṇa nītvā sarvajanaṃ hariḥ | prajāpālena rāmeṇa kṛṣṇaḥ samanumantritaḥ | nirjagāma puradvārātpadmamālī nirāyudhaḥ

दशमस्कन्धे उत्तरार्धे दुर्गनिवेशनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 50b ॥

daśamaskandhe uttarārdhe durganiveśanaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ