Skandha 10, Adhyāya 53

वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः ।प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमब्रवीत्॥ 1 ॥

vaidarbhyāḥ sa tu sandeśaṃ niśamya yadunandanaḥ | pragṛhya pāṇinā pāṇiṃ prahasannidamabravīt

तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां च न लभे निशि ।वेदाहं रुक्मिणा द्वेषान्ममोद्वाहो निवारितः॥ 2 ॥

tathāhamapi taccitto nidrāṃ ca na labhe niśi | vedāhaṃ rukmiṇā dveṣānmamodvāho nivāritaḥ

तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे ।मत्परामनवद्याङ्गीमेधसोऽग्निशिखामिव॥ 3 ॥

tāmānayiṣya unmathya rājanyāpasadān mṛdhe | matparāmanavadyāṅgīmedhaso'gniśikhāmiva

उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः ।रथः संयुज्यतामाशु दारुकेत्याह सारथिम्॥ 4 ॥

udvāharkṣaṃ ca vijñāya rukmiṇyā madhusūdanaḥ | rathaḥ saṃyujyatāmāśu dāruketyāha sārathim

स चाश्वैः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः ।युक्तं रथमुपानीय तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः॥ 5 ॥

sa cāśvaiḥ śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakaiḥ | yuktaṃ rathamupānīya tasthau prāñjaliragrataḥ

आरुह्य स्यन्दनं शौरिर्द्विजमारोप्य तूर्णगैः ।आनर्तादेकरात्रेण विदर्भानगमद्धयैः॥ 6 ॥

āruhya syandanaṃ śaurirdvijamāropya tūrṇagaiḥ | ānartādekarātreṇa vidarbhānagamaddhayaiḥ

राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशं गतः ।शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्यकारयत्॥ 7 ॥

rājā sa kuṇḍinapatiḥ putrasnehavaśaṃ gataḥ | śiśupālāya svāṃ kanyāṃ dāsyan karmāṇyakārayat

पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्याचतुष्पथम् ।चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणैः समलङ्कृतम्॥ 8 ॥

puraṃ sammṛṣṭasaṃsiktamārgarathyācatuṣpatham | citradhvajapatākābhistoraṇaiḥ samalaṅkṛtam

स्रग्गन्धमाल्याभरणैर्विरजोऽम्बरभूषितैः ।जुष्टं स्त्रीपुरुषैः श्रीमद्गृहैरगुरुधूपितैः॥ 9 ॥

sraggandhamālyābharaṇairvirajo'mbarabhūṣitaiḥ | juṣṭaṃ strīpuruṣaiḥ śrīmadgṛhairagurudhūpitaiḥ

पितॄन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश्च विधिवन्नृप ।भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम्॥ 10 ॥

pitṝn devān samabhyarcya viprāṃśca vidhivannṛpa | bhojayitvā yathānyāyaṃ vācayāmāsa maṅgalam

सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकौतुकमङ्गलाम् ।अहतांशुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः॥ 11 ॥

susnātāṃ sudatīṃ kanyāṃ kṛtakautukamaṅgalām | ahatāṃśukayugmena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ

चक्रुः सामर्ग्यजुर्मन्त्रैर्वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः ।पुरोहितोऽथर्वविद्वै जुहाव ग्रहशान्तये॥ 12 ॥

cakruḥ sāmargyajurmantrairvadhvā rakṣāṃ dvijottamāḥ | purohito'tharvavidvai juhāva grahaśāntaye

हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांश्च गुडमिश्रितान् ।प्रादाद्धेनूश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदां वरः॥ 13 ॥

hiraṇyarūpyavāsāṃsi tilāṃśca guḍamiśritān | prādāddhenūśca viprebhyo rājā vidhividāṃ varaḥ

एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वै ।कारयामास मन्त्रज्ञैः सर्वमभ्युदयोचितम्॥ 14 ॥

evaṃ cedipatī rājā damaghoṣaḥ sutāya vai | kārayāmāsa mantrajñaiḥ sarvamabhyudayocitam

मदच्युद्भिर्गजानीकैः स्यन्दनैर्हेममालिभिः ।पत्त्यश्वसङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्डिनं ययौ॥ 15 ॥

madacyudbhirgajānīkaiḥ syandanairhemamālibhiḥ | pattyaśvasaṅkulaiḥ sainyaiḥ parītaḥ kuṇḍinaṃ yayau

तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च ।निवेशयामास मुदा कल्पितान्यनिवेशने॥ 16 ॥

taṃ vai vidarbhādhipatiḥ samabhyetyābhipūjya ca | niveśayāmāsa mudā kalpitānyaniveśane

तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्त्रो विदूरथः ।आजग्मुश्चैद्यपक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः॥ 17 ॥

tatra śālvo jarāsandho dantavaktro vidūrathaḥ | ājagmuścaidyapakṣīyāḥ pauṇḍrakādyāḥ sahasraśaḥ

कृष्णरामद्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् ।यद्यागत्य हरेत्कृष्णो रामाद्यैर्यदुभिर्वृतः॥ 18 ॥

kṛṣṇarāmadviṣo yattāḥ kanyāṃ caidyāya sādhitum | yadyāgatya haretkṛṣṇo rāmādyairyadubhirvṛtaḥ

योत्स्यामः संहतास्तेन इति निश्चितमानसाः ।आजग्मुर्भूभुजः सर्वे समग्रबलवाहनाः॥ 19 ॥

yotsyāmaḥ saṃhatāstena iti niścitamānasāḥ | ājagmurbhūbhujaḥ sarve samagrabalavāhanāḥ

श्रुत्वैतद्भगवान् रामो विपक्षीयनृपोद्यमम् ।कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलहशङ्कितः॥ 20 ॥

śrutvaitadbhagavān rāmo vipakṣīyanṛpodyamam | kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalahaśaṅkitaḥ

बलेन महता सार्धं भ्रातृस्नेहपरिप्लुतः ।त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद्गजाश्वरथपत्तिभिः॥ 21 ॥

balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛsnehapariplutaḥ | tvaritaḥ kuṇḍinaṃ prāgādgajāśvarathapattibhiḥ

भीष्मकन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्यागमनं हरेः ।प्रत्यापत्तिमपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत्तदा॥ 22 ॥

bhīṣmakanyā varārohā kāṅkṣantyāgamanaṃ hareḥ | pratyāpattimapaśyantī dvijasyācintayattadā

अहो त्रियामान्तरित उद्वाहो मेऽल्पराधसः ।नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्यत्र कारणम् ।सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विजः॥ 23 ॥

aho triyāmāntarita udvāho me'lparādhasaḥ | nāgacchatyaravindākṣo nāhaṃ vedmyatra kāraṇam | so'pi nāvartate'dyāpi matsandeśaharo dvijaḥ

अपि मय्यनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम् ।मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः॥ 24 ॥

api mayyanavadyātmā dṛṣṭvā kiñcijjugupsitam | matpāṇigrahaṇe nūnaṃ nāyāti hi kṛtodyamaḥ

दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः ।देवी वा विमुखा गौरी रुद्राणी गिरिजा सती॥ 25 ॥

durbhagāyā na me dhātā nānukūlo maheśvaraḥ | devī vā vimukhā gaurī rudrāṇī girijā satī

एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा ।न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्रुकलाकुले॥ 26 ॥

evaṃ cintayatī bālā govindahṛtamānasā | nyamīlayata kālajñā netre cāśrukalākule

एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप ।वाम ऊरुर्भुजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिणः॥ 27 ॥

evaṃ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṃ nṛpa | vāma ūrurbhujo netramasphuran priyabhāṣiṇaḥ

अथ कृष्णविनिर्दिष्टः स एव द्विजसत्तमः ।अन्तःपुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददर्श ह॥ 28 ॥

atha kṛṣṇavinirdiṣṭaḥ sa eva dvijasattamaḥ | antaḥpuracarīṃ devīṃ rājaputrīṃ dadarśa ha

सा तं प्रहृष्टवदनमव्यग्रात्मगतिं सती ।आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता॥ 29 ॥

sā taṃ prahṛṣṭavadanamavyagrātmagatiṃ satī | ālakṣya lakṣaṇābhijñā samapṛcchacchucismitā

तस्या आवेदयत्प्राप्तं शशंस यदुनन्दनम् ।उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति॥ 30 ॥

tasyā āvedayatprāptaṃ śaśaṃsa yadunandanam | uktaṃ ca satyavacanamātmopanayanaṃ prati

तमागतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्टमानसा ।न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियमन्यन्ननाम सा॥ 31 ॥

tamāgataṃ samājñāya vaidarbhī hṛṣṭamānasā | na paśyantī brāhmaṇāya priyamanyannanāma sā

प्राप्तौ श्रुत्वा स्वदुहितुरुद्वाहप्रेक्षणोत्सुकौ ।अभ्ययात्तूर्यघोषेण रामकृष्णौ समर्हणैः॥ 32 ॥

prāptau śrutvā svaduhiturudvāhaprekṣaṇotsukau | abhyayāttūryaghoṣeṇa rāmakṛṣṇau samarhaṇaiḥ

मधुपर्कमुपानीय वासांसि विरजांसि सः ।उपायनान्यभीष्टानि विधिवत्समपूजयत्॥ 33 ॥

madhuparkamupānīya vāsāṃsi virajāṃsi saḥ | upāyanānyabhīṣṭāni vidhivatsamapūjayat

तयोर्निवेशनं श्रीमदुपाकल्प्य महामतिः ।ससैन्ययोः सानुगयोरातिथ्यं विदधे यथा॥ 34 ॥

tayorniveśanaṃ śrīmadupākalpya mahāmatiḥ | sasainyayoḥ sānugayorātithyaṃ vidadhe yathā

एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावयः ।यथाबलं यथावित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत्॥ 35 ॥

evaṃ rājñāṃ sametānāṃ yathāvīryaṃ yathāvayaḥ | yathābalaṃ yathāvittaṃ sarvaiḥ kāmaiḥ samarhayat

कृष्णमागतमाकर्ण्य विदर्भपुरवासिनः ।आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तन्मुखपङ्कजम्॥ 36 ॥

kṛṣṇamāgatamākarṇya vidarbhapuravāsinaḥ | āgatya netrāñjalibhiḥ papustanmukhapaṅkajam

अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्यर्हति नापरा ।असावप्यनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः॥ 37 ॥

asyaiva bhāryā bhavituṃ rukmiṇyarhati nāparā | asāvapyanavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ

किञ्चित्सुचरितं यन्नस्तेन तुष्टस्त्रिलोककृत् ।अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिमच्युतः॥ 38 ॥

kiñcitsucaritaṃ yannastena tuṣṭastrilokakṛt | anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇimacyutaḥ

एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः ।कन्या चान्तःपुरात्प्रागाद्भटैर्गुप्ताम्बिकालयम्॥ 39 ॥

evaṃ premakalābaddhā vadanti sma puraukasaḥ | kanyā cāntaḥpurātprāgādbhaṭairguptāmbikālayam

पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् ।सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम्॥ 40 ॥

padbhyāṃ viniryayau draṣṭuṃ bhavānyāḥ pādapallavam | sā cānudhyāyatī samyaṅmukundacaraṇāmbujam

यतवाङ्मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता ।गुप्ता राजभटैः शूरैः सन्नद्धैरुद्यतायुधैः ।मृदङ्गशङ्खपणवास्तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे॥ 41 ॥

yatavāṅmātṛbhiḥ sārdhaṃ sakhībhiḥ parivāritā | guptā rājabhaṭaiḥ śūraiḥ sannaddhairudyatāyudhaiḥ | mṛdaṅgaśaṅkhapaṇavāstūryabheryaśca jaghnire

नानोपहारबलिभिर्वारमुख्याः सहस्रशः ।स्रग्गन्धवस्त्राभरणैर्द्विजपत्न्यः स्वलङ्कृताः॥ 42 ॥

nānopahārabalibhirvāramukhyāḥ sahasraśaḥ | sraggandhavastrābharaṇairdvijapatnyaḥ svalaṅkṛtāḥ

गायन्तश्च स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवादकाः ।परिवार्य वधूं जग्मुः सूतमागधवन्दिनः॥ 43 ॥

gāyantaśca stuvantaśca gāyakā vādyavādakāḥ | parivārya vadhūṃ jagmuḥ sūtamāgadhavandinaḥ

आसाद्य देवीसदनं धौतपादकराम्बुजा ।उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम्॥ 44 ॥

āsādya devīsadanaṃ dhautapādakarāmbujā | upaspṛśya śuciḥ śāntā praviveśāmbikāntikam

तां वै प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषितः ।भवानीं वन्दयाञ्चक्रुर्भवपत्नीं भवान्विताम्॥ 45 ॥

tāṃ vai pravayaso bālāṃ vidhijñā viprayoṣitaḥ | bhavānīṃ vandayāñcakrurbhavapatnīṃ bhavānvitām

नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् ।भूयात्पतिर्मे भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम्॥ 46 ॥

namasye tvāmbike'bhīkṣṇaṃ svasantānayutāṃ śivām | bhūyātpatirme bhagavān kṛṣṇastadanumodatām

अद्भिर्गन्धाक्षतैर्धूपैर्वासःस्रङ्माल्यभूषणैः ।नानोपहारबलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक्॥ 47 ॥

adbhirgandhākṣatairdhūpairvāsaḥsraṅmālyabhūṣaṇaiḥ | nānopahārabalibhiḥ pradīpāvalibhiḥ pṛthak

विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तैः समपूजयत् ।लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः॥ 48 ॥

viprastriyaḥ patimatīstathā taiḥ samapūjayat | lavaṇāpūpatāmbūlakaṇṭhasūtraphalekṣubhiḥ

तस्यै स्त्रियस्ताः प्रददुः शेषां युयुजुराशिषः ।ताभ्यो देव्यै नमश्चक्रे शेषां च जगृहे वधूः॥ 49 ॥

tasyai striyastāḥ pradaduḥ śeṣāṃ yuyujurāśiṣaḥ | tābhyo devyai namaścakre śeṣāṃ ca jagṛhe vadhūḥ

मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात् ।प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नमुद्रोपशोभिना॥ 50 ॥

munivratamatha tyaktvā niścakrāmāmbikāgṛhāt | pragṛhya pāṇinā bhṛtyāṃ ratnamudropaśobhinā

तां देवमायामिव वीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् ।श्यामां नितम्बार्पितरत्नमेखलां व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तलशङ्कितेक्षणाम्॥ 51 ॥

tāṃ devamāyāmiva vīramohinīṃ sumadhyamāṃ kuṇḍalamaṇḍitānanām | śyāmāṃ nitambārpitaratnamekhalāṃ vyañjatstanīṃ kuntalaśaṅkitekṣaṇām

शुचिस्मितां बिम्बफलाधरद्युति शोणायमानद्विजकुन्दकुड्मलाम् ।पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं शिञ्जत्कलानूपुरधामशोभिना ।विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस्तत्कृतहृच्छयार्दिताः॥ 52 ॥

śucismitāṃ bimbaphalādharadyuti śoṇāyamānadvijakundakuḍmalām | padā calantīṃ kalahaṃsagāminīṃ śiñjatkalānūpuradhāmaśobhinā | vilokya vīrā mumuhuḥ samāgatā yaśasvinastatkṛtahṛcchayārditāḥ

यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास- व्रीडावलोकहृतचेतस उज्झितास्त्राः ।पेतुः क्षितौ गजरथाश्वगता विमूढा यात्राच्छलेन हरयेऽर्पयतीं स्वशोभाम्॥ 53 ॥

yāṃ vīkṣya te nṛpatayastadudārahāsa- vrīḍāvalokahṛtacetasa ujjhitāstrāḥ | petuḥ kṣitau gajarathāśvagatā vimūḍhā yātrācchalena haraye'rpayatīṃ svaśobhām

सैवं शनैश्चलयती चलपद्मकोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा ।उत्सार्य वामकरजैरलकानपाङ्गैः प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशेऽच्युतं सा॥ 54 ॥

saivaṃ śanaiścalayatī calapadmakośau prāptiṃ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā | utsārya vāmakarajairalakānapāṅgaiḥ prāptān hriyaikṣata nṛpān dadṛśe'cyutaṃ sā

तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् ।रथं समारोप्य सुपर्णलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माधवः॥ 55 ॥

tāṃ rājakanyāṃ rathamārurukṣatīṃ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṃ samīkṣatām | rathaṃ samāropya suparṇalakṣaṇaṃ rājanyacakraṃ paribhūya mādhavaḥ

ततो ययौ रामपुरोगमैः शनैः शृगालमध्यादिव भागहृद्धरिः॥ 56 ॥

tato yayau rāmapurogamaiḥ śanaiḥ śṛgālamadhyādiva bhāgahṛddhariḥ

तं मानिनः स्वाभिभवं यशःक्षयं परे जरासन्धमुखा न सेहिरे ।अहो धिगस्मान्यश आत्तधन्वनां गोपैर्हृतं केसरिणां मृगैरिव॥ 57 ॥

taṃ māninaḥ svābhibhavaṃ yaśaḥkṣayaṃ pare jarāsandhamukhā na sehire | aho dhigasmānyaśa āttadhanvanāṃ gopairhṛtaṃ kesariṇāṃ mṛgairiva

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे रुक्मिणीहरणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 53b ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe rukmiṇīharaṇaṃ nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ