Skandha 10, Adhyāya 54

स्वैः स्वैर्बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर्धृतकार्मुकाः॥ 1 ॥

svaiḥ svairbalaiḥ parikrāntā anvīyurdhṛtakārmukāḥ

तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपाः ।तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्वधनूंषि ते॥ 2 ॥

tānāpatata ālokya yādavānīkayūthapāḥ | tasthustatsammukhā rājan visphūrjya svadhanūṃṣi te

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थे च कोविदाः ।मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा॥ 3 ॥

aśvapṛṣṭhe gajaskandhe rathopasthe ca kovidāḥ | mumucuḥ śaravarṣāṇi meghā adriṣvapo yathā

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा ।सव्रीडमैक्षत्तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना॥ 4 ॥

patyurbalaṃ śarāsāraiśchannaṃ vīkṣya sumadhyamā | savrīḍamaikṣattadvaktraṃ bhayavihvalalocanā

प्रहस्य भगवानाह मा स्म भैर्वामलोचने ।विनङ्क्ष्यत्यधुनैवैतत्तावकैः शात्रवं बलम्॥ 5 ॥

prahasya bhagavānāha mā sma bhairvāmalocane | vinaṅkṣyatyadhunaivaitattāvakaiḥ śātravaṃ balam

तेषां तद्विक्रमं वीरा गदसङ्कर्षणादयः ।अमृष्यमाणा नाराचैर्जघ्नुर्हयगजान् रथान्॥ 6 ॥

teṣāṃ tadvikramaṃ vīrā gadasaṅkarṣaṇādayaḥ | amṛṣyamāṇā nārācairjaghnurhayagajān rathān

पेतुः शिरांसि रथिनामश्विनां गजिनां भुवि ।सकुण्डलकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः॥ 7 ॥

petuḥ śirāṃsi rathināmaśvināṃ gajināṃ bhuvi | sakuṇḍalakirīṭāni soṣṇīṣāṇi ca koṭiśaḥ

हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽङ्घ्रयः ।अश्वाश्वतरनागोष्ट्रखरमर्त्यशिरांसि च॥ 8 ॥

hastāḥ sāsigadeṣvāsāḥ karabhā ūravo'ṅghrayaḥ | aśvāśvataranāgoṣṭrakharamartyaśirāṃsi ca

हन्यमानबलानीका वृष्णिभिर्जयकाङ्क्षिभिः ।राजानो विमुखा जग्मुर्जरासन्धपुरःसराः॥ 9 ॥

hanyamānabalānīkā vṛṣṇibhirjayakāṅkṣibhiḥ | rājāno vimukhā jagmurjarāsandhapuraḥsarāḥ

शिशुपालं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् ।नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यद्वदनमब्रुवन्॥ 10 ॥

śiśupālaṃ samabhyetya hṛtadāramivāturam | naṣṭatviṣaṃ gatotsāhaṃ śuṣyadvadanamabruvan

भो भोः पुरुषशार्दूल दौर्मनस्यमिदं त्यज ।न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते॥ 11 ॥

bho bhoḥ puruṣaśārdūla daurmanasyamidaṃ tyaja | na priyāpriyayo rājan niṣṭhā dehiṣu dṛśyate

यथा दारुमयी योषिन्नृत्यते कुहकेच्छया ।एवमीश्वरतन्त्रोऽयमीहते सुखदुःखयोः॥ 12 ॥

yathā dārumayī yoṣinnṛtyate kuhakecchayā | evamīśvaratantro'yamīhate sukhaduḥkhayoḥ

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः ।त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर्जिग्ये एकमहं परम्॥ 13 ॥

śaureḥ saptadaśāhaṃ vai saṃyugāni parājitaḥ | trayoviṃśatibhiḥ sainyairjigye ekamahaṃ param

तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् ।कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत्॥ 14 ॥

tathāpyahaṃ na śocāmi na prahṛṣyāmi karhicit | kālena daivayuktena jānan vidrāvitaṃ jagat

अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः ।पराजिताः फल्गुतन्त्रैर्यदुभिः कृष्णपालितैः॥ 15 ॥

adhunāpi vayaṃ sarve vīrayūthapayūthapāḥ | parājitāḥ phalgutantrairyadubhiḥ kṛṣṇapālitaiḥ

रिपवो जिग्युरधुना काल आत्मानुसारिणि ।तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः॥ 16 ॥

ripavo jigyuradhunā kāla ātmānusāriṇi | tadā vayaṃ vijeṣyāmo yadā kālaḥ pradakṣiṇaḥ

एवं प्रबोधितो मित्रैश्चैद्योऽगात्सानुगः पुरम् ।हतशेषाः पुनस्तेऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः॥ 17 ॥

evaṃ prabodhito mitraiścaidyo'gātsānugaḥ puram | hataśeṣāḥ punaste'pi yayuḥ svaṃ svaṃ puraṃ nṛpāḥ

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्णद्विडसहन् स्वसुः ।पृष्ठतोऽन्वगमत्कृष्णमक्षौहिण्या वृतो बली॥ 18 ॥

rukmī tu rākṣasodvāhaṃ kṛṣṇadviḍasahan svasuḥ | pṛṣṭhato'nvagamatkṛṣṇamakṣauhiṇyā vṛto balī

रुक्म्यमर्षी सुसंरब्धः शृण्वतां सर्वभूभुजाम् ।प्रतिजज्ञे महाबाहुर्दंशितः सशरासनः॥ 19 ॥

rukmyamarṣī susaṃrabdhaḥ śṛṇvatāṃ sarvabhūbhujām | pratijajñe mahābāhurdaṃśitaḥ saśarāsanaḥ

अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् ।कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः॥ 20 ॥

ahatvā samare kṛṣṇamapratyūhya ca rukmiṇīm | kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyametadbravīmi vaḥ

इत्युक्त्वा रथमारुह्य सारथिं प्राह सत्वरः ।चोदयाश्वान् यतः कृष्णस्तस्य मे संयुगं भवेत्॥ 21 ॥

ityuktvā rathamāruhya sārathiṃ prāha satvaraḥ | codayāśvān yataḥ kṛṣṇastasya me saṃyugaṃ bhavet

अद्याहं निशितैर्बाणैर्गोपालस्य सुदुर्मतेः ।नेष्ये वीर्यमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता॥ 22 ॥

adyāhaṃ niśitairbāṇairgopālasya sudurmateḥ | neṣye vīryamadaṃ yena svasā me prasabhaṃ hṛtā

विकत्थमानः कुमतिरीश्वरस्याप्रमाणवित् ।रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाह्वयत्॥ 23 ॥

vikatthamānaḥ kumatirīśvarasyāpramāṇavit | rathenaikena govindaṃ tiṣṭha tiṣṭhetyathāhvayat

धनुर्विकृष्य सुदृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः ।आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुलपांसन॥ 24 ॥

dhanurvikṛṣya sudṛḍhaṃ jaghne kṛṣṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ | āha cātra kṣaṇaṃ tiṣṭha yadūnāṃ kulapāṃsana

कुत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्षवद्धविः ।हरिष्येऽद्य मदं मन्द मायिनः कूटयोधिनः॥ 25 ॥

kutra yāsi svasāraṃ me muṣitvā dhvāṅkṣavaddhaviḥ | hariṣye'dya madaṃ manda māyinaḥ kūṭayodhinaḥ

यावन्न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् ।स्मयन् कृष्णो धनुश्छित्त्वा षड्भिर्विव्याध रुक्मिणम्॥ 26 ॥

yāvanna me hato bāṇaiḥ śayīthā muñca dārīkām | smayan kṛṣṇo dhanuśchittvā ṣaḍbhirvivyādha rukmiṇam

अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः ।स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः॥ 27 ॥

aṣṭabhiścaturo vāhān dvābhyāṃ sūtaṃ dhvajaṃ tribhiḥ | sa cānyaddhanurādhāya kṛṣṇaṃ vivyādha pañcabhiḥ

तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः ।पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः॥ 28 ॥

taistāḍitaḥ śaraughaistu ciccheda dhanuracyutaḥ | punaranyadupādatta tadapyacchinadavyayaḥ

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ ।यद्यदायुधमादत्त तत्सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः॥ 29 ॥

parighaṃ paṭṭiśaṃ śūlaṃ carmāsī śaktitomarau | yadyadāyudhamādatta tatsarvaṃ so'cchinaddhariḥ

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया ।कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्॥ 30 ॥

tato rathādavaplutya khaḍgapāṇirjighāṃsayā | kṛṣṇamabhyadravatkruddhaḥ pataṅga iva pāvakam

तस्य चापततः खड्गं तिलशश्चर्म चेषुभिः ।छित्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुद्यतः॥ 31 ॥

tasya cāpatataḥ khaḍgaṃ tilaśaścarma ceṣubhiḥ | chittvāsimādade tigmaṃ rukmiṇaṃ hantumudyataḥ

दृष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला ।पतित्वा पादयोर्भर्तुरुवाच करुणं सती॥ 32 ॥

dṛṣṭvā bhrātṛvadhodyogaṃ rukmiṇī bhayavihvalā | patitvā pādayorbharturuvāca karuṇaṃ satī

योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव देव जगत्पते ।हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज॥ 33 ॥

yogeśvarāprameyātman deva deva jagatpate | hantuṃ nārhasi kalyāṇa bhrātaraṃ me mahābhuja

तया परित्रासविकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया ।कातर्यविस्रंसितहेममालया गृहीतपादः करुणो न्यवर्तत॥ 34 ॥

tayā paritrāsavikampitāṅgayā śucāvaśuṣyanmukharuddhakaṇṭhayā | kātaryavisraṃsitahemamālayā gṛhītapādaḥ karuṇo nyavartata

चैलेन बद्ध्वा तमसाधुकारिणं सश्मश्रुकेशं प्रवपन् व्यरूपयत् ।तावन्ममर्दुः परसैन्यमद्भुतं यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः॥ 35 ॥

cailena baddhvā tamasādhukāriṇaṃ saśmaśrukeśaṃ pravapan vyarūpayat | tāvanmamarduḥ parasainyamadbhutaṃ yadupravīrā nalinīṃ yathā gajāḥ

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् ।तथा भूतं हतप्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः ।विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णमब्रवीत्॥ 36 ॥

kṛṣṇāntikamupavrajya dadṛśustatra rukmiṇam | tathā bhūtaṃ hataprāyaṃ dṛṣṭvā saṅkarṣaṇo vibhuḥ | vimucya baddhaṃ karuṇo bhagavān kṛṣṇamabravīt

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् ।वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः॥ 37 ॥

asādhvidaṃ tvayā kṛṣṇa kṛtamasmajjugupsitam | vapanaṃ śmaśrukeśānāṃ vairūpyaṃ suhṛdo vadhaḥ

मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया ।सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान्॥ 38 ॥

maivāsmān sādhvyasūyethā bhrāturvairūpyacintayā | sukhaduḥkhado na cānyo'sti yataḥ svakṛtabhuk pumān

बन्धुर्वधार्हदोषोऽपि न बन्धोर्वधमर्हति ।त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः॥ 39 ॥

bandhurvadhārhadoṣo'pi na bandhorvadhamarhati | tyājyaḥ svenaiva doṣeṇa hataḥ kiṃ hanyate punaḥ

क्षत्रियाणामयं धर्मः प्रजापतिविनिर्मितः ।भ्रातापि भ्रातरं हन्याद्येन घोरतरस्ततः॥ 40 ॥

kṣatriyāṇāmayaṃ dharmaḥ prajāpativinirmitaḥ | bhrātāpi bhrātaraṃ hanyādyena ghoratarastataḥ

राज्यस्य भूमेर्वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः ।मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि॥ 41 ॥

rājyasya bhūmervittasya striyo mānasya tejasaḥ | mānino'nyasya vā hetoḥ śrīmadāndhāḥ kṣipanti hi

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्वभूतेषु दुर्हृदाम् ।यन्मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रमज्ञवत्॥ 42 ॥

taveyaṃ viṣamā buddhiḥ sarvabhūteṣu durhṛdām | yanmanyase sadābhadraṃ suhṛdāṃ bhadramajñavat

आत्ममोहो नृणामेष कल्पते देवमायया ।सुहृद्दुर्हृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम्॥ 43 ॥

ātmamoho nṛṇāmeṣa kalpate devamāyayā | suhṛddurhṛdudāsīna iti dehātmamāninām

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ।नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः॥ 44 ॥

eka eva paro hyātmā sarveṣāmapi dehinām | nāneva gṛhyate mūḍhairyathā jyotiryathā nabhaḥ

देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः ।आत्मन्यविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम्॥ 45 ॥

deha ādyantavāneṣa dravyaprāṇaguṇātmakaḥ | ātmanyavidyayā kḷptaḥ saṃsārayati dehinam

नात्मनोऽन्येन संयोगो वियोगश्चासतः सति ।तद्धेतुत्वात्तत्प्रसिद्धेर्दृग्रूपाभ्यां यथा रवेः॥ 46 ॥

nātmano'nyena saṃyogo viyogaścāsataḥ sati | taddhetutvāttatprasiddherdṛgrūpābhyāṃ yathā raveḥ

जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् ।कलानामिव नैवेन्दोर्मृतिर्ह्यस्य कुहूरिव॥ 47 ॥

janmādayastu dehasya vikriyā nātmanaḥ kvacit | kalānāmiva naivendormṛtirhyasya kuhūriva

यथा शयान आत्मानं विषयान् फलमेव च ।अनुभुङ्क्तेऽप्यसत्यर्थे तथाऽऽप्नोत्यबुधो भवम्॥ 48 ॥

yathā śayāna ātmānaṃ viṣayān phalameva ca | anubhuṅkte'pyasatyarthe tathā''pnotyabudho bhavam

तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम् ।तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते॥ 49 ॥

tasmādajñānajaṃ śokamātmaśoṣavimohanam | tattvajñānena nirhṛtya svasthā bhava śucismite

एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता ।वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे॥ 50 ॥

evaṃ bhagavatā tanvī rāmeṇa pratibodhitā | vaimanasyaṃ parityajya mano buddhyā samādadhe

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर्हतबलप्रभः ।स्मरन् विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः॥ 51 ॥

prāṇāvaśeṣa utsṛṣṭo dviḍbhirhatabalaprabhaḥ | smaran virūpakaraṇaṃ vitathātmamanorathaḥ

चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत्पुरम् ।अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम् ।कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्युक्त्वा तत्रावसद्रुषा॥ 52 ॥

cakre bhojakaṭaṃ nāma nivāsāya mahatpuram | ahatvā durmatiṃ kṛṣṇamapratyūhya yavīyasīm | kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmītyuktvā tatrāvasadruṣā

भगवान् भीष्मकसुतामेवं निर्जित्य भूमिपान् ।पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्वह॥ 53 ॥

bhagavān bhīṣmakasutāmevaṃ nirjitya bhūmipān | puramānīya vidhivadupayeme kurūdvaha

तदा महोत्सवो नॄणां यदुपुर्यां गृहे गृहे ।अभूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतौ नृप॥ 54 ॥

tadā mahotsavo nṝṇāṃ yadupuryāṃ gṛhe gṛhe | abhūdananyabhāvānāṃ kṛṣṇe yadupatau nṛpa

नरा नार्यश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ।पारिबर्हमुपाजह्रुर्वरयोश्चित्रवाससोः॥ 55 ॥

narā nāryaśca muditāḥ pramṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ | pāribarhamupājahrurvarayościtravāsasoḥ

सा वृष्णिपुर्युत्तभितेन्द्रकेतुभि- र्विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणैः ।बभौ प्रतिद्वार्युपकॢप्तमङ्गलै- रापूर्णकुम्भागुरुधूपदीपकैः॥ 56 ॥

sā vṛṣṇipuryuttabhitendraketubhi- rvicitramālyāmbararatnatoraṇaiḥ | babhau pratidvāryupakḷptamaṅgalai- rāpūrṇakumbhāgurudhūpadīpakaiḥ

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिराहूतप्रेष्ठभूभुजाम् ।गजैर्द्वाःसु परामृष्टरम्भापूगोपशोभिता॥ 57 ॥

siktamārgā madacyudbhirāhūtapreṣṭhabhūbhujām | gajairdvāḥsu parāmṛṣṭarambhāpūgopaśobhitā

कुरुसृञ्जयकैकेयविदर्भयदुकुन्तयः ।मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात्परिधावताम्॥ 58 ॥

kurusṛñjayakaikeyavidarbhayadukuntayaḥ | mitho mumudire tasmin sambhramātparidhāvatām

रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः ।राजानो राजकन्याश्च बभूवुर्भृशविस्मिताः॥ 59 ॥

rukmiṇyā haraṇaṃ śrutvā gīyamānaṃ tatastataḥ | rājāno rājakanyāśca babhūvurbhṛśavismitāḥ

द्वारकायामभूद्राजन् महामोदः पुरौकसाम् ।रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियःपतिम्॥ 60 ॥

dvārakāyāmabhūdrājan mahāmodaḥ puraukasām | rukmiṇyā ramayopetaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ śriyaḥpatim

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे रुक्मिण्युद्वाहे चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 54b ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe rukmiṇyudvāhe catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ