Skandha 10, Adhyāya 56

सत्राजितः स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिषः ।स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान्॥ 1 ॥

satrājitaḥ svatanayāṃ kṛṣṇāya kṛtakilbiṣaḥ | syamantakena maṇinā svayamudyamya dattavān

राजोवाच ।सत्राजितः किमकरोद्ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिषम् ।स्यमन्तकः कुतस्तस्य कस्माद्दत्ता सुता हरेः॥ 2 ॥

rājovāca | satrājitaḥ kimakarodbrahman kṛṣṇasya kilbiṣam | syamantakaḥ kutastasya kasmāddattā sutā hareḥ

आसीत्सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा ।प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात्सूर्यस्तुष्टः स्यमन्तकम्॥ 3 ॥

āsītsatrājitaḥ sūryo bhaktasya paramaḥ sakhā | prītastasmai maṇiṃ prādātsūryastuṣṭaḥ syamantakam

स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः ।प्रविष्टो द्वारकां राजंस्तेजसा नोपलक्षितः॥ 4 ॥

sa taṃ bibhran maṇiṃ kaṇṭhe bhrājamāno yathā raviḥ | praviṣṭo dvārakāṃ rājaṃstejasā nopalakṣitaḥ

तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टयः ।दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसुः सूर्यशङ्किताः॥ 5 ॥

taṃ vilokya janā dūrāttejasā muṣṭadṛṣṭayaḥ | dīvyate'kṣairbhagavate śaśaṃsuḥ sūryaśaṅkitāḥ

नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर ।दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन॥ 6 ॥

nārāyaṇa namaste'stu śaṅkhacakragadādhara | dāmodarāravindākṣa govinda yadunandana

एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते ।मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगुः॥ 7 ॥

eṣa āyāti savitā tvāṃ didṛkṣurjagatpate | muṣṇan gabhasticakreṇa nṛṇāṃ cakṣūṃṣi tigmaguḥ

नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभाः ।ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यजः प्रभो॥ 8 ॥

nanvanvicchanti te mārgaṃ trilokyāṃ vibudharṣabhāḥ | jñātvādya gūḍhaṃ yaduṣu draṣṭuṃ tvāṃ yātyajaḥ prabho

निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचनः ।प्राह नासौ रविर्देवः सत्राजिन्मणिना ज्वलन्॥ 9 ॥

niśamya bālavacanaṃ prahasyāmbujalocanaḥ | prāha nāsau ravirdevaḥ satrājinmaṇinā jvalan

सत्राजित्स्वगृहं श्रीमत्कृतकौतुकमङ्गलम् ।प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत्॥ 10 ॥

satrājitsvagṛhaṃ śrīmatkṛtakautukamaṅgalam | praviśya devasadane maṇiṃ viprairnyaveśayat

दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो ।दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभाः ।न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणिः॥ 11 ॥

dine dine svarṇabhārānaṣṭau sa sṛjati prabho | durbhikṣamāryariṣṭāni sarpādhivyādhayo'śubhāḥ | na santi māyinastatra yatrāste'bhyarcito maṇiḥ

स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा ।नैवार्थकामुकः प्रादाद्याच्ञाभङ्गमतर्कयन्॥ 12 ॥

sa yācito maṇiṃ kvāpi yadurājāya śauriṇā | naivārthakāmukaḥ prādādyācñābhaṅgamatarkayan

तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् ।प्रसेनो हयमारुह्य मृगयां व्यचरद्वने॥ 13 ॥

tamekadā maṇiṃ kaṇṭhe pratimucya mahāprabham | praseno hayamāruhya mṛgayāṃ vyacaradvane

प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केसरी ।गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता॥ 14 ॥

prasenaṃ sahayaṃ hatvā maṇimācchidya kesarī | giriṃ viśan jāmbavatā nihato maṇimicchatā

सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले ।अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित्पर्यतप्यत॥ 15 ॥

so'pi cakre kumārasya maṇiṃ krīḍanakaṃ bile | apaśyan bhrātaraṃ bhrātā satrājitparyatapyata

प्रायः कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गतः ।भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन् जनाः॥ 16 ॥

prāyaḥ kṛṣṇena nihato maṇigrīvo vanaṃ gataḥ | bhrātā mameti tacchrutvā karṇe karṇe'japan janāḥ

भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि ।मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरैः॥ 17 ॥

bhagavāṃstadupaśrutya duryaśo liptamātmani | mārṣṭuṃ prasenapadavīmanvapadyata nāgaraiḥ

हतं प्रसेनमश्वं च वीक्ष्य केसरिणा वने ।तं चाद्रिपृष्ठे निहतं ऋक्षेण ददृशुर्जनाः॥ 18 ॥

hataṃ prasenamaśvaṃ ca vīkṣya kesariṇā vane | taṃ cādripṛṣṭhe nihataṃ ṛkṣeṇa dadṛśurjanāḥ

ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहिः प्रजाः॥ 19 ॥

ṛkṣarājabilaṃ bhīmamandhena tamasā''vṛtam | eko viveśa bhagavānavasthāpya bahiḥ prajāḥ

तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् ।हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके॥ 20 ॥

tatra dṛṣṭvā maṇipreṣṭhaṃ bālakrīḍanakaṃ kṛtam | hartuṃ kṛtamatistasminnavatasthe'rbhakāntike

तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् ।तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत्क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः॥ 21 ॥

tamapūrvaṃ naraṃ dṛṣṭvā dhātrī cukrośa bhītavat | tacchrutvābhyadravatkruddho jāmbavān balināṃ varaḥ

स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनाऽऽत्मनः ।पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित्॥ 22 ॥

sa vai bhagavatā tena yuyudhe svāminā''tmanaḥ | puruṣaṃ prākṛtaṃ matvā kupito nānubhāvavit

द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतोः ।आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोरिव॥ 23 ॥

dvandvayuddhaṃ sutumulamubhayorvijigīṣatoḥ | āyudhāśmadrumairdorbhiḥ kravyārthe śyenayoriva

आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभिः ।वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम्॥ 24 ॥

āsīttadaṣṭāviṃśāhamitaretaramuṣṭibhiḥ | vajraniṣpeṣaparuṣairaviśramamaharniśam

कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धनः ।क्षीणसत्त्वः स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मितः॥ 25 ॥

kṛṣṇamuṣṭiviniṣpātaniṣpiṣṭāṅgorubandhanaḥ | kṣīṇasattvaḥ svinnagātrastamāhātīva vismitaḥ

जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओजः सहो बलम् ।विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम्॥ 26 ॥

jāne tvāṃ sarvabhūtānāṃ prāṇa ojaḥ saho balam | viṣṇuṃ purāṇapuruṣaṃ prabhaviṣṇumadhīśvaram

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृज्यानामपि यच्च सत् ।कालः कलयतामीशः पर आत्मा तथाऽऽत्मनाम्॥ 27 ॥

tvaṃ hi viśvasṛjāṃ sraṣṭā sṛjyānāmapi yacca sat | kālaḥ kalayatāmīśaḥ para ātmā tathā''tmanām

यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षै- र्वर्त्मादिशत्क्षुभितनक्रतिमिङ्गिलोऽब्धिः ।सेतुः कृतः स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्षः शिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि॥ 28 ॥

yasyeṣadutkalitaroṣakaṭākṣamokṣai- rvartmādiśatkṣubhitanakratimiṅgilo'bdhiḥ | setuḥ kṛtaḥ svayaśa ujjvalitā ca laṅkā rakṣaḥ śirāṃsi bhuvi peturiṣukṣatāni

व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुतः॥ 29 ॥

vyājahāra mahārāja bhagavān devakīsutaḥ

अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शङ्करेण तम् ।कृपया परया भक्तं प्रेमगम्भीरया गिरा॥ 30 ॥

abhimṛśyāravindākṣaḥ pāṇinā śaṅkareṇa tam | kṛpayā parayā bhaktaṃ premagambhīrayā girā

मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् ।मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना॥ 31 ॥

maṇihetoriha prāptā vayamṛkṣapate bilam | mithyābhiśāpaṃ pramṛjannātmano maṇināmunā

इत्युक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा ।अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह॥ 32 ॥

ityuktaḥ svāṃ duhitaraṃ kanyāṃ jāmbavatīṃ mudā | arhaṇārthaṃ sa maṇinā kṛṣṇāyopajahāra ha

अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः ।प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्वपुरं ययुः॥ 33 ॥

adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ | pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ svapuraṃ yayuḥ

निशम्य देवकी देवी रुक्मिण्यानकदुन्दुभिः ।सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात्कृष्णमनिर्गतम्॥ 34 ॥

niśamya devakī devī rukmiṇyānakadundubhiḥ | suhṛdo jñātayo'śocan bilātkṛṣṇamanirgatam

सत्राजितं शपन्तस्ते दुःखिता द्वारकौकसः ।उपतस्थुर्महामायां दुर्गां कृष्णोपलब्धये॥ 35 ॥

satrājitaṃ śapantaste duḥkhitā dvārakaukasaḥ | upatasthurmahāmāyāṃ durgāṃ kṛṣṇopalabdhaye

तेषां तु देव्युपस्थानात्प्रत्यादिष्टाशिषा स च ।प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः सदारो हर्षयन् हरिः॥ 36 ॥

teṣāṃ tu devyupasthānātpratyādiṣṭāśiṣā sa ca | prādurbabhūva siddhārthaḥ sadāro harṣayan hariḥ

उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् ।सह पत्न्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवाः॥ 37 ॥

upalabhya hṛṣīkeśaṃ mṛtaṃ punarivāgatam | saha patnyā maṇigrīvaṃ sarve jātamahotsavāḥ

सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ ।प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत्॥ 38 ॥

satrājitaṃ samāhūya sabhāyāṃ rājasannidhau | prāptiṃ cākhyāya bhagavān maṇiṃ tasmai nyavedayat

स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्ततः ।अनुतप्यमानो भवनमगमत्स्वेन पाप्मना॥ 39 ॥

sa cātivrīḍito ratnaṃ gṛhītvāvāṅmukhastataḥ | anutapyamāno bhavanamagamatsvena pāpmanā

सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुलः ।कथं मृजाम्यात्मरजः प्रसीदेद्वाच्युतः कथम्॥ 40 ॥

so'nudhyāyaṃstadevāghaṃ balavadvigrahākulaḥ | kathaṃ mṛjāmyātmarajaḥ prasīdedvācyutaḥ katham

किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद्वा जनो यथा ।अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम्॥ 41 ॥

kiṃ kṛtvā sādhu mahyaṃ syānna śapedvā jano yathā | adīrghadarśanaṃ kṣudraṃ mūḍhaṃ draviṇalolupam

दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च ।उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा॥ 42 ॥

dāsye duhitaraṃ tasmai strīratnaṃ ratnameva ca | upāyo'yaṃ samīcīnastasya śāntirna cānyathā

एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित्स्वसुतां शुभाम् ।मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह॥ 43 ॥

evaṃ vyavasito buddhyā satrājitsvasutāṃ śubhām | maṇiṃ ca svayamudyamya kṛṣṇāyopajahāra ha

तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि ।बहुभिर्याचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम्॥ 44 ॥

tāṃ satyabhāmāṃ bhagavānupayeme yathāvidhi | bahubhiryācitāṃ śīlarūpaudāryaguṇānvitām

भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप ।तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिनः॥ 45 ॥

bhagavānāha na maṇiṃ pratīcchāmo vayaṃ nṛpa | tavāstāṃ devabhaktasya vayaṃ ca phalabhāginaḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे स्यमन्तको- पाख्याने षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 56 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe syamantako- pākhyāne ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ