Skandha 10, Adhyāya 57

विज्ञातार्थोऽपि गोविन्दो दग्धानाकर्ण्य पाण्डवान् ।कुन्तीं च कुल्यकरणे सह रामो ययौ कुरून्॥ 1 ॥

vijñātārtho'pi govindo dagdhānākarṇya pāṇḍavān | kuntīṃ ca kulyakaraṇe saha rāmo yayau kurūn

भीष्मं कृपं सविदुरं गान्धारीं द्रोणमेव च ।तुल्यदुःखौ च सङ्गम्य हा कष्टमिति होचतुः॥ 2 ॥

bhīṣmaṃ kṛpaṃ saviduraṃ gāndhārīṃ droṇameva ca | tulyaduḥkhau ca saṅgamya hā kaṣṭamiti hocatuḥ

लब्ध्वैतदन्तरं राजन् शतधन्वानमूचतुः ।अक्रूरकृतवर्माणौ मणिः कस्मान्न गृह्यते॥ 3 ॥

labdhvaitadantaraṃ rājan śatadhanvānamūcatuḥ | akrūrakṛtavarmāṇau maṇiḥ kasmānna gṛhyate

योऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्यारत्नं विगर्ह्य नः ।कृष्णायादान्न सत्राजित्कस्माद्भ्रातरमन्वियात्॥ 4 ॥

yo'smabhyaṃ sampratiśrutya kanyāratnaṃ vigarhya naḥ | kṛṣṇāyādānna satrājitkasmādbhrātaramanviyāt

एवं भिन्नमतिस्ताभ्यां सत्राजितमसत्तमः ।शयानमवधील्लोभात्स पापः क्षीणजीवितः॥ 5 ॥

evaṃ bhinnamatistābhyāṃ satrājitamasattamaḥ | śayānamavadhīllobhātsa pāpaḥ kṣīṇajīvitaḥ

स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनामनाथवत् ।हत्वा पशून् सौनिकवन्मणिमादाय जग्मिवान्॥ 6 ॥

strīṇāṃ vikrośamānānāṃ krandantīnāmanāthavat | hatvā paśūn saunikavanmaṇimādāya jagmivān

सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचार्पिता ।व्यलपत्तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती॥ 7 ॥

satyabhāmā ca pitaraṃ hataṃ vīkṣya śucārpitā | vyalapattāta tāteti hā hatāsmīti muhyatī

तैलद्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाह्वयम् ।कृष्णाय विदितार्थाय तप्ताऽऽचख्यौ पितुर्वधम्॥ 8 ॥

tailadroṇyāṃ mṛtaṃ prāsya jagāma gajasāhvayam | kṛṣṇāya viditārthāya taptā''cakhyau piturvadham

तदाकर्ण्येश्वरौ राजन्ननुसृत्य नृलोकताम् ।अहो नः परमं कष्टमित्यस्राक्षौ विलेपतुः॥ 9 ॥

tadākarṇyeśvarau rājannanusṛtya nṛlokatām | aho naḥ paramaṃ kaṣṭamityasrākṣau vilepatuḥ

आगत्य भगवांस्तस्मात्सभार्यः साग्रजः पुरम् ।शतधन्वानमारेभे हन्तुं हर्तुं मणिं ततः॥ 10 ॥

āgatya bhagavāṃstasmātsabhāryaḥ sāgrajaḥ puram | śatadhanvānamārebhe hantuṃ hartuṃ maṇiṃ tataḥ

सोऽपि कृष्णोद्यमं ज्ञात्वा भीतः प्राणपरीप्सया ।साहाय्ये कृतवर्माणमयाचत स चाब्रवीत्॥ 11 ॥

so'pi kṛṣṇodyamaṃ jñātvā bhītaḥ prāṇaparīpsayā | sāhāyye kṛtavarmāṇamayācata sa cābravīt

नाहमीश्वरयोः कुर्यां हेलनं रामकृष्णयोः ।को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर्वृजिनमाचरन्॥ 12 ॥

nāhamīśvarayoḥ kuryāṃ helanaṃ rāmakṛṣṇayoḥ | ko nu kṣemāya kalpeta tayorvṛjinamācaran

कंसः सहानुगोऽपीतो यद्द्वेषात्त्याजितः श्रिया ।जरासन्धः सप्तदश संयुगान् विरथो गतः॥ 13 ॥

kaṃsaḥ sahānugo'pīto yaddveṣāttyājitaḥ śriyā | jarāsandhaḥ saptadaśa saṃyugān viratho gataḥ

प्रत्याख्यातः स चाक्रूरं पार्ष्णिग्राहमयाचत ।सोऽप्याह को विरुध्येत विद्वानीश्वरयोर्बलम्॥ 14 ॥

pratyākhyātaḥ sa cākrūraṃ pārṣṇigrāhamayācata | so'pyāha ko virudhyeta vidvānīśvarayorbalam

य इदं लीलया विश्वं सृजत्यवति हन्ति च ।चेष्टां विश्वसृजो यस्य न विदुर्मोहिताजया॥ 15 ॥

ya idaṃ līlayā viśvaṃ sṛjatyavati hanti ca | ceṣṭāṃ viśvasṛjo yasya na vidurmohitājayā

यः सप्तहायनः शैलमुत्पाट्यैकेन पाणिना ।दधार लीलया बाल उच्छिलीन्ध्रमिवार्भकः॥ 16 ॥

yaḥ saptahāyanaḥ śailamutpāṭyaikena pāṇinā | dadhāra līlayā bāla ucchilīndhramivārbhakaḥ

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायाद्भुतकर्मणे ।अनन्तायादिभूताय कूटस्थायात्मने नमः॥ 17 ॥

namastasmai bhagavate kṛṣṇāyādbhutakarmaṇe | anantāyādibhūtāya kūṭasthāyātmane namaḥ

प्रत्याख्यातः स तेनापि शतधन्वा महामणिम् ।तस्मिन् न्यस्याश्वमारुह्य शतयोजनगं ययौ॥ 18 ॥

pratyākhyātaḥ sa tenāpi śatadhanvā mahāmaṇim | tasmin nyasyāśvamāruhya śatayojanagaṃ yayau

गरुडध्वजमारुह्य रथं रामजनार्दनौ ।अन्वयातां महावेगैरश्वै राजन् गुरुद्रुहम्॥ 19 ॥

garuḍadhvajamāruhya rathaṃ rāmajanārdanau | anvayātāṃ mahāvegairaśvai rājan gurudruham

मिथिलायामुपवने विसृज्य पतितं हयम् ।पद्भ्यामधावत्सन्त्रस्तः कृष्णोऽप्यन्वद्रवद्रुषा॥ 20 ॥

mithilāyāmupavane visṛjya patitaṃ hayam | padbhyāmadhāvatsantrastaḥ kṛṣṇo'pyanvadravadruṣā

पदातेर्भगवांस्तस्य पदातिस्तिग्मनेमिना ।चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर्व्यचिनोन्मणिम्॥ 21 ॥

padāterbhagavāṃstasya padātistigmaneminā | cakreṇa śira utkṛtya vāsasorvyacinonmaṇim

अलब्धमणिरागत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम् ।वृथा हतः शतधनुर्मणिस्तत्र न विद्यते॥ 22 ॥

alabdhamaṇirāgatya kṛṣṇa āhāgrajāntikam | vṛthā hataḥ śatadhanurmaṇistatra na vidyate

तत आह बलो नूनं स मणिः शतधन्वना ।कस्मिंश्चित्पुरुषे न्यस्तस्तमन्वेष पुरं व्रज॥ 23 ॥

tata āha balo nūnaṃ sa maṇiḥ śatadhanvanā | kasmiṃścitpuruṣe nyastastamanveṣa puraṃ vraja

अहं विदेहमिच्छामि द्रष्टुं प्रियतमं मम ।इत्युक्त्वा मिथिलां राजन् विवेश यदुनन्दनः॥ 24 ॥

ahaṃ videhamicchāmi draṣṭuṃ priyatamaṃ mama | ityuktvā mithilāṃ rājan viveśa yadunandanaḥ

तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिलः प्रीतमानसः ।अर्हयामास विधिवदर्हणीयं समर्हणैः॥ 25 ॥

taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya maithilaḥ prītamānasaḥ | arhayāmāsa vidhivadarhaṇīyaṃ samarhaṇaiḥ

उवास तस्यां कतिचिन्मिथिलायां समा विभुः ।मानितः प्रीतियुक्तेन जनकेन महात्मना ।ततोऽशिक्षद्गदां काले धार्तराष्ट्रः सुयोधनः॥ 26 ॥

uvāsa tasyāṃ katicinmithilāyāṃ samā vibhuḥ | mānitaḥ prītiyuktena janakena mahātmanā | tato'śikṣadgadāṃ kāle dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ

केशवो द्वारकामेत्य निधनं शतधन्वनः ।अप्राप्तिं च मणेः प्राह प्रियायाः प्रियकृद्विभुः॥ 27 ॥

keśavo dvārakāmetya nidhanaṃ śatadhanvanaḥ | aprāptiṃ ca maṇeḥ prāha priyāyāḥ priyakṛdvibhuḥ

ततः स कारयामास क्रिया बन्धोर्हतस्य वै ।साकं सुहृद्भिर्भगवान् या याः स्युः साम्परायिकाः॥ 28 ॥

tataḥ sa kārayāmāsa kriyā bandhorhatasya vai | sākaṃ suhṛdbhirbhagavān yā yāḥ syuḥ sāmparāyikāḥ

अक्रूरः कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर्वधम् ।व्यूषतुर्भयवित्रस्तौ द्वारकायाः प्रयोजकौ॥ 29 ॥

akrūraḥ kṛtavarmā ca śrutvā śatadhanorvadham | vyūṣaturbhayavitrastau dvārakāyāḥ prayojakau

अक्रूरे प्रोषितेऽरिष्टान्यासन् वै द्वारकौकसाम् ।शारीरा मानसास्तापा मुहुर्दैविकभौतिकाः॥ 30 ॥

akrūre proṣite'riṣṭānyāsan vai dvārakaukasām | śārīrā mānasāstāpā muhurdaivikabhautikāḥ

इत्यङ्गोपदिशन्त्येके विस्मृत्य प्रागुदाहृतम् ।मुनिवासनिवासे किं घटेतारिष्टदर्शनम्॥ 31 ॥

ityaṅgopadiśantyeke vismṛtya prāgudāhṛtam | munivāsanivāse kiṃ ghaṭetāriṣṭadarśanam

देवेऽवर्षति काशीशः श्वफल्कायागताय वै ।स्वसुतां गान्दिनीं प्रादात्ततोऽवर्षत्स्म काशिषु॥ 32 ॥

deve'varṣati kāśīśaḥ śvaphalkāyāgatāya vai | svasutāṃ gāndinīṃ prādāttato'varṣatsma kāśiṣu

तत्सुतस्तत्प्रभावोऽसावक्रूरो यत्र यत्र ह ।देवोऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारिकाः॥ 33 ॥

tatsutastatprabhāvo'sāvakrūro yatra yatra ha | devo'bhivarṣate tatra nopatāpā na mārikāḥ

पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः ।विज्ञाताखिलचित्तज्ञः स्मयमान उवाच ह॥ 35 ॥

pūjayitvābhibhāṣyainaṃ kathayitvā priyāḥ kathāḥ | vijñātākhilacittajñaḥ smayamāna uvāca ha

ननु दानपते न्यस्तस्त्वय्यास्ते शतधन्वना ।स्यमन्तको मणिः श्रीमान् विदितः पूर्वमेव नः॥ 36 ॥

nanu dānapate nyastastvayyāste śatadhanvanā | syamantako maṇiḥ śrīmān viditaḥ pūrvameva naḥ

सत्राजितोऽनपत्यत्वाद्गृह्णीयुर्दुहितुः सुताः ।दायं निनीयापः पिण्डान् विमुच्यर्णं च शेषितम्॥ 37 ॥

satrājito'napatyatvādgṛhṇīyurduhituḥ sutāḥ | dāyaṃ ninīyāpaḥ piṇḍān vimucyarṇaṃ ca śeṣitam

तथापि दुर्धरस्त्वन्यैस्त्वय्यास्तां सुव्रते मणिः ।किन्तु मामग्रजः सम्यङ्न प्रत्येति मणिं प्रति॥ 38 ॥

tathāpi durdharastvanyaistvayyāstāṃ suvrate maṇiḥ | kintu māmagrajaḥ samyaṅna pratyeti maṇiṃ prati

दर्शयस्व महाभाग बन्धूनां शान्तिमावह ।अव्युच्छिन्ना मखास्तेऽद्य वर्तन्ते रुक्मवेदयः॥ 39 ॥

darśayasva mahābhāga bandhūnāṃ śāntimāvaha | avyucchinnā makhāste'dya vartante rukmavedayaḥ

एवं सामभिरालब्धः श्वफल्कतनयो मणिम् ।आदाय वाससाच्छन्नं ददौ सूर्यसमप्रभम्॥ 40 ॥

evaṃ sāmabhirālabdhaḥ śvaphalkatanayo maṇim | ādāya vāsasācchannaṃ dadau sūryasamaprabham

स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मनः ।विमृज्य मणिना भूयस्तस्मै प्रत्यर्पयत्प्रभुः॥ 41 ॥

syamantakaṃ darśayitvā jñātibhyo raja ātmanaḥ | vimṛjya maṇinā bhūyastasmai pratyarpayatprabhuḥ

यस्त्वेतद्भगवत ईश्वरस्य विष्णो- र्वीर्याढ्यं वृजिनहरं सुमङ्गलं च ।आख्यानं पठति शृणोत्यनुस्मरेद्वा दुष्कीर्तिं दुरितमपोह्य याति शान्तिम्॥ 42 ॥

yastvetadbhagavata īśvarasya viṣṇo- rvīryāḍhyaṃ vṛjinaharaṃ sumaṅgalaṃ ca | ākhyānaṃ paṭhati śṛṇotyanusmaredvā duṣkīrtiṃ duritamapohya yāti śāntim

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे स्यमन्तको- पाख्याने सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ 57 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe syamantako- pākhyāne saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ