Skandha 10, Adhyāya 59

राजोवाच ।यथा हतो भगवता भौमो येने च ताः स्त्रियः ।निरुद्धा एतदाचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्गधन्वनः॥ 1 ॥

rājovāca | yathā hato bhagavatā bhaumo yene ca tāḥ striyaḥ | niruddhā etadācakṣva vikramaṃ śārṅgadhanvanaḥ

इन्द्रेण हृतछत्रेण हृतकुण्डलबन्धुना ।हृतामराद्रिस्थानेन ज्ञापितो भौमचेष्टितम् ।सभार्यो गरुडारूढः प्राग्ज्योतिषपुरं ययौ॥ 2 ॥

indreṇa hṛtachatreṇa hṛtakuṇḍalabandhunā | hṛtāmarādristhānena jñāpito bhaumaceṣṭitam | sabhāryo garuḍārūḍhaḥ prāgjyotiṣapuraṃ yayau

गिरिदुर्गैः शस्त्रदुर्गैर्जलाग्न्यनिलदुर्गमम् ।मुरपाशायुतैर्घोरैर्दृढैः सर्वत आवृतम्॥ 3 ॥

giridurgaiḥ śastradurgairjalāgnyaniladurgamam | murapāśāyutairghorairdṛḍhaiḥ sarvata āvṛtam

गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्रदुर्गाणि सायकैः ।चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुरपाशांस्तथासिना॥ 4 ॥

gadayā nirbibhedādrīn śastradurgāṇi sāyakaiḥ | cakreṇāgniṃ jalaṃ vāyuṃ murapāśāṃstathāsinā

शङ्खनादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् ।प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः॥ 5 ॥

śaṅkhanādena yantrāṇi hṛdayāni manasvinām | prākāraṃ gadayā gurvyā nirbibheda gadādharaḥ

पाञ्चजन्यध्वनिं श्रुत्वा युगान्ताशनिभीषणम् ।मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्चशिरा जलात्॥ 6 ॥

pāñcajanyadhvaniṃ śrutvā yugāntāśanibhīṣaṇam | muraḥ śayāna uttasthau daityaḥ pañcaśirā jalāt

त्रिशूलमुद्यम्य सुदुर्निरीक्षणो युगान्तसूर्यानलरोचिरुल्बणः ।ग्रसंस्त्रिलोकीमिव पञ्चभिर्मुखै- रभ्यद्रवत्तार्क्ष्यसुतं यथोरगः॥ 7 ॥

triśūlamudyamya sudurnirīkṣaṇo yugāntasūryānalarocirulbaṇaḥ | grasaṃstrilokīmiva pañcabhirmukhai- rabhyadravattārkṣyasutaṃ yathoragaḥ

आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर्व्यनदत्स पञ्चभिः ।स रोदसी सर्वदिशोऽम्बरं महा- नापूरयन्नण्डकटाहमावृणोत्॥ 8 ॥

āvidhya śūlaṃ tarasā garutmate nirasya vaktrairvyanadatsa pañcabhiḥ | sa rodasī sarvadiśo'mbaraṃ mahā- nāpūrayannaṇḍakaṭāhamāvṛṇot

तदापतद्वै त्रिशिखं गरुत्मते हरिः शराभ्यामभिनत्त्रिधौजसा ।मुखेषु तं चापि शरैरताडय- त्तस्मै गदां सोऽपि रुषा व्यमुञ्चत॥ 9 ॥

tadāpatadvai triśikhaṃ garutmate hariḥ śarābhyāmabhinattridhaujasā | mukheṣu taṃ cāpi śarairatāḍaya- ttasmai gadāṃ so'pi ruṣā vyamuñcata

तामापतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा ।उद्यम्य बाहूनभिधावतोऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार लीलया॥ 10 ॥

tāmāpatantīṃ gadayā gadāṃ mṛdhe gadāgrajo nirbibhide sahasradhā | udyamya bāhūnabhidhāvato'jitaḥ śirāṃsi cakreṇa jahāra līlayā

व्यसुः पपाताम्भसि कृत्तशीर्षो निकृत्तशृङ्गोऽद्रिरिवेन्द्रतेजसा ।तस्यात्मजाः सप्त पितुर्वधातुराः प्रतिक्रियामर्षजुषः समुद्यताः॥ 11 ॥

vyasuḥ papātāmbhasi kṛttaśīrṣo nikṛttaśṛṅgo'dririvendratejasā | tasyātmajāḥ sapta piturvadhāturāḥ pratikriyāmarṣajuṣaḥ samudyatāḥ

ताम्रोऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसु- र्वसुर्नभस्वानरुणश्च सप्तमः ।पीठं पुरस्कृत्य चमूपतिं मृधे भौमप्रयुक्ता निरगन् धृतायुधाः॥ 12 ॥

tāmro'ntarikṣaḥ śravaṇo vibhāvasu- rvasurnabhasvānaruṇaśca saptamaḥ | pīṭhaṃ puraskṛtya camūpatiṃ mṛdhe bhaumaprayuktā niragan dhṛtāyudhāḥ

प्रायुञ्जतासाद्य शरानसीन् गदाः शक्त्यृष्टिशूलान्यजिते रुषोल्बणाः ।तच्छस्त्रकूटं भगवान् स्वमार्गणै- रमोघवीर्यस्तिलशश्चकर्त ह॥ 13 ॥

prāyuñjatāsādya śarānasīn gadāḥ śaktyṛṣṭiśūlānyajite ruṣolbaṇāḥ | tacchastrakūṭaṃ bhagavān svamārgaṇai- ramoghavīryastilaśaścakarta ha

तान् पीठमुख्याननयद्यमक्षयं निकृत्तशीर्षोरुभुजाङ्घ्रिवर्मणः ।स्वानीकपानच्युतचक्रसायकै- स्तथा निरस्तान् नरको धरासुतः॥ 14 ॥

tān pīṭhamukhyānanayadyamakṣayaṃ nikṛttaśīrṣorubhujāṅghrivarmaṇaḥ | svānīkapānacyutacakrasāyakai- stathā nirastān narako dharāsutaḥ

निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्मदै- र्गजैः पयोधिप्रभवैर्निराक्रमत् ।दृष्ट्वा सभार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात्सतडिद्घनं यथा ।कृष्णं स तस्मै व्यसृजच्छतघ्नीं योधाश्च सर्वे युगपत्स्म विव्यधुः॥ 15 ॥

nirīkṣya durmarṣaṇa āsravanmadai- rgajaiḥ payodhiprabhavairnirākramat | dṛṣṭvā sabhāryaṃ garuḍopari sthitaṃ sūryopariṣṭātsataḍidghanaṃ yathā | kṛṣṇaṃ sa tasmai vyasṛjacchataghnīṃ yodhāśca sarve yugapatsma vivyadhuḥ

तद्भौमसैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्रवाजैर्निशितैः शिलीमुखैः ।निकृत्तबाहूरुशिरोध्रविग्रहं चकार तर्ह्येव हताश्वकुञ्जरम्॥ 16 ॥

tadbhaumasainyaṃ bhagavān gadāgrajo vicitravājairniśitaiḥ śilīmukhaiḥ | nikṛttabāhūruśirodhravigrahaṃ cakāra tarhyeva hatāśvakuñjaram

यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह ।हरिस्तान्यच्छिनत्तीक्ष्णैः शरैरेकैकशस्त्रिभिः॥ 17 ॥

yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha | haristānyacchinattīkṣṇaiḥ śarairekaikaśastribhiḥ

उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् ।गरुत्मता हन्यमानास्तुण्डपक्षनखैर्गजाः॥ 18 ॥

uhyamānaḥ suparṇena pakṣābhyāṃ nighnatā gajān | garutmatā hanyamānāstuṇḍapakṣanakhairgajāḥ

पुरमेवाविशन्नार्ता नरको युध्ययुध्यत ।दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकम्॥ 19 ॥

puramevāviśannārtā narako yudhyayudhyata | dṛṣṭvā vidrāvitaṃ sainyaṃ garuḍenārditaṃ svakam

तं भौमः प्राहरच्छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः ।नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः॥ 20 ॥

taṃ bhaumaḥ prāharacchaktyā vajraḥ pratihato yataḥ | nākampata tayā viddho mālāhata iva dvipaḥ

शूलं भौमोऽच्युतं हन्तुमाददे वितथोद्यमः ।तद्विसर्गात्पूर्वमेव नरकस्य शिरो हरिः ।अपाहरद्गजस्थस्य चक्रेण क्षुरनेमिना॥ 21 ॥

śūlaṃ bhaumo'cyutaṃ hantumādade vitathodyamaḥ | tadvisargātpūrvameva narakasya śiro hariḥ | apāharadgajasthasya cakreṇa kṣuraneminā

सकुण्डलं चारुकिरीटभूषणं बभौ पृथिव्यां पतितं समुज्ज्वलत् ।हा हेति साध्वित्यृषयः सुरेश्वरा माल्यैर्मुकुन्दं विकिरन्त ईडिरे॥ 22 ॥

sakuṇḍalaṃ cārukirīṭabhūṣaṇaṃ babhau pṛthivyāṃ patitaṃ samujjvalat | hā heti sādhvityṛṣayaḥ sureśvarā mālyairmukundaṃ vikiranta īḍire

ततश्च भूः कृष्णमुपेत्य कुण्डले प्रतप्तजाम्बूनदरत्नभास्वरे ।सवैजयन्त्या वनमालयार्पय- त्प्राचेतसं छत्रमथो महामणिम्॥ 23 ॥

tataśca bhūḥ kṛṣṇamupetya kuṇḍale prataptajāmbūnadaratnabhāsvare | savaijayantyā vanamālayārpaya- tprācetasaṃ chatramatho mahāmaṇim

अस्तौषीदथ विश्वेशं देवी देववरार्चितम् ।प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्तिप्रवणया धिया॥ 24 ॥

astauṣīdatha viśveśaṃ devī devavarārcitam | prāñjaliḥ praṇatā rājan bhaktipravaṇayā dhiyā

नमस्ते देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ।भक्तेच्छोपात्तरूपाय परमात्मन् नमोऽस्तु ते॥ 25 ॥

namaste devadeveśa śaṅkhacakragadādhara | bhaktecchopāttarūpāya paramātman namo'stu te

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये॥ 26 ॥

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline | namaḥ paṅkajanetrāya namaste paṅkajāṅghraye

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे ।पुरुषायादिबीजाय पूर्णबोधाय ते नमः॥ 27 ॥

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya viṣṇave | puruṣāyādibījāya pūrṇabodhāya te namaḥ

अजाय जनयित्रेऽस्य ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमोऽस्तु ते॥ 28 ॥

ajāya janayitre'sya brahmaṇe'nantaśaktaye | parāvarātman bhūtātman paramātman namo'stu te

त्वं वै सिसृक्षू रज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्यसंवृतः ।स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्पते कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः॥ 29 ॥

tvaṃ vai sisṛkṣū raja utkaṭaṃ prabho tamo nirodhāya bibharṣyasaṃvṛtaḥ | sthānāya sattvaṃ jagato jagatpate kālaḥ pradhānaṃ puruṣo bhavān paraḥ

अहं पयो ज्योतिरथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि ।कर्ता महानित्यखिलं चराचरं त्वय्यद्वितीये भगवन्नयं भ्रमः॥ 30 ॥

ahaṃ payo jyotirathānilo nabho mātrāṇi devā mana indriyāṇi | kartā mahānityakhilaṃ carācaraṃ tvayyadvitīye bhagavannayaṃ bhramaḥ

तस्यात्मजोऽयं तव पादपङ्कजं भीतः प्रपन्नार्तिहरोपसादितः ।तत्पालयैनं कुरु हस्तपङ्कजं शिरस्यमुष्याखिलकल्मषापहम्॥ 31 ॥

tasyātmajo'yaṃ tava pādapaṅkajaṃ bhītaḥ prapannārtiharopasāditaḥ | tatpālayainaṃ kuru hastapaṅkajaṃ śirasyamuṣyākhilakalmaṣāpaham

दत्त्वाभयं भौमगृहं प्राविशत्सकलर्द्धिमत्॥ 32 ॥

dattvābhayaṃ bhaumagṛhaṃ prāviśatsakalarddhimat

तत्र राजन्यकन्यानां षट्सहस्राधिकायुतम् ।भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः॥ 33 ॥

tatra rājanyakanyānāṃ ṣaṭsahasrādhikāyutam | bhaumāhṛtānāṃ vikramya rājabhyo dadṛśe hariḥ

तं प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नरवीरं विमोहिताः ।मनसा वव्रिरेऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम्॥ 34 ॥

taṃ praviṣṭaṃ striyo vīkṣya naravīraṃ vimohitāḥ | manasā vavrire'bhīṣṭaṃ patiṃ daivopasāditam

ताः प्राहिणोद्द्वारवतीं सुमृष्टविरजोऽम्बराः ।नरयानैर्महाकोशान् रथाश्वान् द्रविणं महत्॥ 36 ॥

tāḥ prāhiṇoddvāravatīṃ sumṛṣṭavirajo'mbarāḥ | narayānairmahākośān rathāśvān draviṇaṃ mahat

ऐरावतकुलेभांश्च चतुर्दन्तांस्तरस्विनः ।पाण्डुरांश्च चतुःषष्टिं प्रेषयामास केशवः॥ 37 ॥

airāvatakulebhāṃśca caturdantāṃstarasvinaḥ | pāṇḍurāṃśca catuḥṣaṣṭiṃ preṣayāmāsa keśavaḥ

गत्वा सुरेन्द्रभवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले ।पूजितस्त्रिदशेन्द्रेण सहेन्द्राण्या च सप्रियः॥ 38 ॥

gatvā surendrabhavanaṃ dattvādityai ca kuṇḍale | pūjitastridaśendreṇa sahendrāṇyā ca sapriyaḥ

चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारीजातं गरुत्मति ।आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत्पुरम्॥ 39 ॥

codito bhāryayotpāṭya pārījātaṃ garutmati | āropya sendrān vibudhān nirjityopānayatpuram

स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः ।अन्वगुर्भ्रमराः स्वर्गात्तद्गन्धासवलम्पटाः॥ 40 ॥

sthāpitaḥ satyabhāmāyā gṛhodyānopaśobhanaḥ | anvagurbhramarāḥ svargāttadgandhāsavalampaṭāḥ

ययाच आनम्य किरीटकोटिभिः पादौ स्पृशन्नच्युतमर्थसाधनम् ।सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महा- नहो सुराणां च तमो धिगाढ्यताम्॥ 41 ॥

yayāca ānamya kirīṭakoṭibhiḥ pādau spṛśannacyutamarthasādhanam | siddhārtha etena vigṛhyate mahā- naho surāṇāṃ ca tamo dhigāḍhyatām

अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः ।यथोपयेमे भगवान् तावद्रूपधरोऽव्ययः॥ 42 ॥

atho muhūrta ekasmin nānāgāreṣu tāḥ striyaḥ | yathopayeme bhagavān tāvadrūpadharo'vyayaḥ

गृहेषु तासामनपाय्यतर्क्यकृ- न्निरस्तसाम्यातिशयेष्ववस्थितः ।रेमे रमाभिर्निजकामसम्प्लुतो यथेतरो गार्हकमेधिकांश्चरन्॥ 43 ॥

gṛheṣu tāsāmanapāyyatarkyakṛ- nnirastasāmyātiśayeṣvavasthitaḥ | reme ramābhirnijakāmasampluto yathetaro gārhakamedhikāṃścaran

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमजल्पलज्जाः॥ 44 ॥

itthaṃ ramāpatimavāpya patiṃ striyastā brahmādayo'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām | bhejurmudāviratamedhitayānurāga- hāsāvalokanavasaṅgamajalpalajjāḥ

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्॥ 45 ॥

pratyudgamāsanavarārhaṇapādaśauca- tāmbūlaviśramaṇavījanagandhamālyaiḥ | keśaprasāraśayanasnapanopahāryaiḥ dāsīśatā api vibhorvidadhuḥ sma dāsyam

दशमस्कन्धे उत्तरार्धे पारिजातहरणनरकवधो नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः॥ 59 ॥

daśamaskandhe uttarārdhe pārijātaharaṇanarakavadho nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ