Skandha 10, Adhyāya 63

अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत ।चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्॥ 1 ॥

apaśyatāṃ cāniruddhaṃ tadbandhūnāṃ ca bhārata | catvāro vārṣikā māsā vyatīyuranuśocatām

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदेवताः॥ 2 ॥

nāradāttadupākarṇya vārtāṃ baddhasya karma ca | prayayuḥ śoṇitapuraṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः ।नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः॥ 3 ॥

pradyumno yuyudhānaśca gadaḥ sāmbo'tha sāraṇaḥ | nandopanandabhadrādyā rāmakṛṣṇānuvartinaḥ

अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतोदिशम् ।रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात्सात्वतर्षभाः॥ 4 ॥

akṣauhiṇībhirdvādaśabhiḥ sametāḥ sarvatodiśam | rurudhurbāṇanagaraṃ samantātsātvatarṣabhāḥ

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् ।प्रेक्षमाणो रुषाऽऽविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ॥ 5 ॥

bhajyamānapurodyānaprākārāṭṭālagopuram | prekṣamāṇo ruṣā''viṣṭastulyasainyo'bhiniryayau

बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतैः प्रमथैर्वृतः ।आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः॥ 6 ॥

bāṇārthe bhagavān rudraḥ sasutaiḥ pramathairvṛtaḥ | āruhya nandivṛṣabhaṃ yuyudhe rāmakṛṣṇayoḥ

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् ।कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि॥ 7 ॥

āsītsutumulaṃ yuddhamadbhutaṃ romaharṣaṇam | kṛṣṇaśaṅkarayo rājan pradyumnaguhayorapi

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः ।साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः॥ 8 ॥

kumbhāṇḍakūpakarṇābhyāṃ balena saha saṃyugaḥ | sāmbasya bāṇaputreṇa bāṇena saha sātyakeḥ

ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन्॥ 9 ॥

brahmādayaḥ surādhīśā munayaḥ siddhacāraṇāḥ | gandharvāpsaraso yakṣā vimānairdraṣṭumāgaman

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ।डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान्॥ 10 ॥

śaṅkarānucarān śaurirbhūtapramathaguhyakān | ḍākinīryātudhānāṃśca vetālān savināyakān

प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् ।द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः॥ 11 ॥

pretamātṛpiśācāṃśca kuṣmāṇḍān brahmarākṣasān | drāvayāmāsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅgadhanuścyutaiḥ

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिनाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे ।प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः॥ 12 ॥

pṛthagvidhāni prāyuṅkta pinākyastrāṇi śārṅgiṇe | pratyastraiḥ śamayāmāsa śārṅgapāṇiravismitaḥ

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च॥ 13 ॥

brahmāstrasya ca brahmāstraṃ vāyavyasya ca pārvatam | āgneyasya ca pārjanyaṃ naijaṃ pāśupatasya ca

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् ।बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभिः॥ 14 ॥

mohayitvā tu giriśaṃ jṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitam | bāṇasya pṛtanāṃ śaurirjaghānāsigadeṣubhiḥ

स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानः समन्ततः ।असृग्विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापाक्रमद्रणात्॥ 15 ॥

skandaḥ pradyumnabāṇaughairardyamānaḥ samantataḥ | asṛgvimuñcan gātrebhyaḥ śikhināpākramadraṇāt

कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुसलार्दितौ ।दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वतः॥ 16 ॥

kumbhāṇḍaḥ kūpakarṇaśca petaturmusalārditau | dudruvustadanīkāni hatanāthāni sarvataḥ

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षणः ।कृष्णमभ्यद्रवत्सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्॥ 17 ॥

viśīryamāṇaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā bāṇo'tyamarṣaṇaḥ | kṛṣṇamabhyadravatsaṅkhye rathī hitvaiva sātyakim

धनूंष्याकृष्य युगपद्बाणः पञ्चशतानि वै ।एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः॥ 18 ॥

dhanūṃṣyākṛṣya yugapadbāṇaḥ pañcaśatāni vai | ekaikasmin śarau dvau dvau sandadhe raṇadurmadaḥ

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरिः ।सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत्॥ 19 ॥

tāni ciccheda bhagavān dhanūṃṣi yugapaddhariḥ | sārathiṃ rathamaśvāṃśca hatvā śaṅkhamapūrayat

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मुक्तशिरोरुहा ।पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया॥ 20 ॥

tanmātā koṭarā nāma nagnā muktaśiroruhā | puro'vatasthe kṛṣṇasya putraprāṇarirakṣayā

ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रजः ।बाणश्च तावद्विरथश्छिन्नधन्वाविशत्पुरम्॥ 21 ॥

tatastiryaṅmukho nagnāmanirīkṣan gadāgrajaḥ | bāṇaśca tāvadvirathaśchinnadhanvāviśatpuram

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रिपात् ।अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश॥ 22 ॥

vidrāvite bhūtagaṇe jvarastu triśirāstripāt | abhyadhāvata dāśārhaṃ dahanniva diśo daśa

अथ नारायणो देवस्तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् ।माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ॥ 23 ॥

atha nārāyaṇo devastaṃ dṛṣṭvā vyasṛjajjvaram | māheśvaro vaiṣṇavaśca yuyudhāte jvarāvubhau

माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः ।अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ।शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः॥ 24 ॥

māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ | alabdhvābhayamanyatra bhīto māheśvaro jvaraḥ | śaraṇārthī hṛṣīkeśaṃ tuṣṭāva prayatāñjaliḥ

नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् ।विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद्ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम्॥ 25 ॥

namāmi tvānantaśaktiṃ pareśaṃ sarvātmānaṃ kevalaṃ jñaptimātram | viśvotpattisthānasaṃrodhahetuṃ yattadbrahma brahmaliṅgaṃ praśāntam

कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः ।तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये॥ 26 ॥

kālo daivaṃ karma jīvaḥ svabhāvo dravyaṃ kṣetraṃ prāṇa ātmā vikāraḥ | tatsaṅghāto bījarohapravāha- stvanmāyaiṣā tanniṣedhaṃ prapadye

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि ।हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः॥ 27 ॥

nānābhāvairlīlayaivopapannai- rdevān sādhūn lokasetūn bibharṣi | haṃsyunmārgān hiṃsayā vartamānān janmaitatte bhārahārāya bhūmeḥ

तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण ।तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः॥ 28 ॥

tapto'haṃ te tejasā duḥsahena śāntogreṇātyulbaṇena jvareṇa | tāvattāpo dehināṃ te'ṅghrimūlaṃ no severan yāvadāśānubaddhāḥ

त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् ।यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद्भयम्॥ 29 ॥

triśiraste prasanno'smi vyetu te majjvarādbhayam | yo nau smarati saṃvādaṃ tasya tvanna bhavedbhayam

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः ।बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम्॥ 30 ॥

ityukto'cyutamānamya gato māheśvaro jvaraḥ | bāṇastu rathamārūḍhaḥ prāgādyotsyan janārdanam

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः ।मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप॥ 31 ॥

tato bāhusahasreṇa nānāyudhadharo'suraḥ | mumoca paramakruddho bāṇāṃścakrāyudhe nṛpa

तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना ।चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पतेः॥ 32 ॥

tasyāsyato'strāṇyasakṛccakreṇa kṣuraneminā | ciccheda bhagavān bāhūn śākhā iva vanaspateḥ

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः ।भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत॥ 33 ॥

bāhuṣu chidyamāneṣu bāṇasya bhagavān bhavaḥ | bhaktānukampyupavrajya cakrāyudhamabhāṣata

त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ।यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम्॥ 34 ॥

tvaṃ hi brahma paraṃ jyotirgūḍhaṃ brahmaṇi vāṅmaye | yaṃ paśyantyamalātmāna ākāśamiva kevalam

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौः शीर्षमाशाः श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी ।चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः॥ 35 ॥

nābhirnabho'gnirmukhamambu reto dyauḥ śīrṣamāśāḥ śrutiraṅghrirurvī | candro mano yasya dṛgarka ātmā ahaṃ samudro jaṭharaṃ bhujendraḥ

रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः ।प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्मः स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः॥ 36 ॥

romāṇi yasyauṣadhayo'mbuvāhāḥ keśā viriñco dhiṣaṇā visargaḥ | prajāpatirhṛdayaṃ yasya dharmaḥ sa vai bhavān puruṣo lokakalpaḥ

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो भवाय ।वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त॥ 37 ॥

tavāvatāro'yamakuṇṭhadhāman dharmasya guptyai jagato bhavāya | vayaṃ ca sarve bhavatānubhāvitā vibhāvayāmo bhuvanāni sapta

त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्यः स्वदृग्घेतुरहेतुरीशः ।प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै॥ 38 ॥

tvameka ādyaḥ puruṣo'dvitīya- sturyaḥ svadṛggheturaheturīśaḥ | pratīyase'thāpi yathāvikāraṃ svamāyayā sarvaguṇaprasiddhyai

यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति ।एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन्॥ 39 ॥

yathaiva sūryaḥ pihitaśchāyayā svayā chāyāṃ ca rūpāṇi ca sañcakāsti | evaṃ guṇenāpihito guṇāṃstva- mātmapradīpo guṇinaśca bhūman

यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ।उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे॥ 40 ॥

yanmāyāmohitadhiyaḥ putradāragṛhādiṣu | unmajjanti nimajjanti prasaktā vṛjinārṇave

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ।यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः॥ 41 ॥

devadattamimaṃ labdhvā nṛlokamajitendriyaḥ | yo nādriyeta tvatpādau sa śocyo hyātmavañcakaḥ

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् ।विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्॥ 42 ॥

yastvāṃ visṛjate martya ātmānaṃ priyamīśvaram | viparyayendriyārthārthaṃ viṣamattyamṛtaṃ tyajan

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः ।सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम्॥ 43 ॥

ahaṃ brahmātha vibudhā munayaścāmalāśayāḥ | sarvātmanā prapannāstvāmātmānaṃ preṣṭhamīśvaram

तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् ।अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम्॥ 44 ॥

taṃ tvā jagatsthityudayāntahetuṃ samaṃ praśāntaṃ suhṛdātmadaivam | ananyamekaṃ jagadātmaketaṃ bhavāpavargāya bhajāma devam

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव ।सम्पाद्यतां तद्भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः॥ 45 ॥

ayaṃ mameṣṭo dayito'nuvartī mayābhayaṃ dattamamuṣya deva | sampādyatāṃ tadbhavataḥ prasādo yathā hi te daityapatau prasādaḥ

यदात्थ भगवंस्त्वं नः करवाम प्रियं तव ।भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम्॥ 46 ॥

yadāttha bhagavaṃstvaṃ naḥ karavāma priyaṃ tava | bhavato yadvyavasitaṃ tanme sādhvanumoditam

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः ।प्रह्लादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः॥ 47 ॥

avadhyo'yaṃ mamāpyeṣa vairocanisuto'suraḥ | prahlādāya varo datto na vadhyo me tavānvayaḥ

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया ।सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः॥ 48 ॥

darpopaśamanāyāsya pravṛkṇā bāhavo mayā | sūditaṃ ca balaṃ bhūri yacca bhārāyitaṃ bhuvaḥ

चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यन्त्यजरामरः ।पार्षदमुख्यो भवतो नकुतश्चिद्भयोऽसुरः॥ 49 ॥

catvāro'sya bhujāḥ śiṣṭā bhaviṣyantyajarāmaraḥ | pārṣadamukhyo bhavato nakutaścidbhayo'suraḥ

प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत्॥ 50 ॥

prādyumniṃ rathamāropya savadhvā samupānayat

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कृतम् ।सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः॥ 51 ॥

akṣauhiṇyā parivṛtaṃ suvāsaḥsamalaṅkṛtam | sapatnīkaṃ puraskṛtya yayau rudrānumoditaḥ

स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् ।विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यतः पौरसुहृद्द्विजातिभिः॥ 52 ॥

svarājadhānīṃ samalaṅkṛtāṃ dhvajaiḥ satoraṇairukṣitamārgacatvarām | viveśa śaṅkhānakadundubhisvanai- rabhyudyataḥ paurasuhṛddvijātibhiḥ

य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् ।संस्मरेत्प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात्पराजयः॥ 53 ॥

ya evaṃ kṛṣṇavijayaṃ śaṅkareṇa ca saṃyugam | saṃsmaretprātarutthāya na tasya syātparājayaḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः॥ 63 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe aniruddhānayanaṃ nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ