Skandha 2, Adhyāya 9

आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मनः ।न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा॥ 1 ॥

ātmamāyāmṛte rājan parasyānubhavātmanaḥ | na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā

बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया ।रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते॥ 2 ॥

bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā | ramamāṇo guṇeṣvasyā mamāhamiti manyate

यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः ।रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम्॥ 3 ॥

yarhi vāva mahimni sve parasmin kālamāyayoḥ | rameta gatasammohastyaktvodāste tadobhayam

आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवान् ऋतम् ।ब्रह्मणे दर्शयन् रूपमव्यलीकव्रतादृतः॥ 4 ॥

ātmatattvaviśuddhyarthaṃ yadāha bhagavān ṛtam | brahmaṇe darśayan rūpamavyalīkavratādṛtaḥ

स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यमास्थाय सिसृक्षयैक्षत ।तां नाध्यगच्छद्दृशमत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत्॥ 5 ॥

sa ādidevo jagatāṃ paro guruḥ svadhiṣṇyamāsthāya sisṛkṣayaikṣata | tāṃ nādhyagacchaddṛśamatra sammatāṃ prapañcanirmāṇavidhiryayā bhavet

स चिन्तयन् द्व्यक्षरमेकदाम्भसि उपाशृणोद्द्विर्गदितं वचो विभुः ।स्पर्शेषु यत्षोडशमेकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः॥ 6 ॥

sa cintayan dvyakṣaramekadāmbhasi upāśṛṇoddvirgaditaṃ vaco vibhuḥ | sparśeṣu yatṣoḍaśamekaviṃśaṃ niṣkiñcanānāṃ nṛpa yaddhanaṃ viduḥ

निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः ।स्वधिष्ण्यमास्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः॥ 7 ॥

niśamya tadvaktṛdidṛkṣayā diśo vilokya tatrānyadapaśyamānaḥ | svadhiṣṇyamāsthāya vimṛśya taddhitaṃ tapasyupādiṣṭa ivādadhe manaḥ

दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः॥ 8 ॥

divyaṃ sahasrābdamamoghadarśano jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ | atapyata smākhilalokatāpanaṃ tapastapīyāṃstapatāṃ samāhitaḥ

तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयामास परं न यत्परम् ।व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम् ॥ ९॥ प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः॥ 10 ॥

tasmai svalokaṃ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayāmāsa paraṃ na yatparam | vyapetasaṅkleśavimohasādhvasaṃ svadṛṣṭavadbhirpuruṣairabhiṣṭutam || 9|| pravartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ | na yatra māyā kimutāpare hare- ranuvratā yatra surāsurārcitāḥ

श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि- प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ।प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः॥ 11 ॥

śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ | sarve caturbāhava unmiṣanmaṇi- pravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ | pravālavaidūryamṛṇālavarcasaḥ parisphuratkuṇḍalamaulimālinaḥ

भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ।विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः॥ 12 ॥

bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām | vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ

श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगै- र्विगीयमाना प्रियकर्म गायती॥ 13 ॥

śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ | preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugai- rvigīyamānā priyakarma gāyatī

ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदमुख्यैः परिसेवितं विभुम्॥ 14 ॥

dadarśa tatrākhilasātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajñapatiṃ jagatpatim | sunandanandaprabalārhaṇādibhiḥ svapārṣadamukhyaiḥ parisevitaṃ vibhum

भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् ।किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीताम्बरं वक्षसि लक्षितं श्रिया॥ 15 ॥

bhṛtyaprasādābhimukhaṃ dṛgāsavaṃ prasannahāsāruṇalocanānanam | kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ caturbhujaṃ pītāmbaraṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā

अध्यर्हणीयासनमास्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः ।युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणमीश्वरम्॥ 16 ॥

adhyarhaṇīyāsanamāsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥṣoḍaśapañcaśaktibhiḥ | yuktaṃ bhagaiḥ svairitaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇamīśvaram

तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः ।ननाम पादाम्बुजमस्य विश्वसृग्- यत्पारमहंस्येन पथाधिगम्यते॥ 17 ॥

taddarśanāhlādapariplutāntaro hṛṣyattanuḥ premabharāśrulocanaḥ | nanāma pādāmbujamasya viśvasṛg- yatpāramahaṃsyena pathādhigamyate

तं प्रीयमाणं समुपस्थितं तदा प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् ।बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन्॥ 18 ॥

taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ tadā prajāvisarge nijaśāsanārhaṇam | babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā priyaḥ priyaṃ prītamanāḥ kare spṛśan

त्वयाहं तोषितः सम्यग्वेदगर्भ सिसृक्षया ।चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम्॥ 19 ॥

tvayāhaṃ toṣitaḥ samyagvedagarbha sisṛkṣayā | ciraṃ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭayoginām

वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् ।ब्रह्मञ्छ्रेयःपरिश्रामः पुंसो मद्दर्शनावधिः॥ 20 ॥

varaṃ varaya bhadraṃ te vareśaṃ mābhivāñchitam | brahmañchreyaḥpariśrāmaḥ puṃso maddarśanāvadhiḥ

मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः॥ 21 ॥

manīṣitānubhāvo'yaṃ mama lokāvalokanam | yadupaśrutya rahasi cakartha paramaṃ tapaḥ

प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसोऽनघ॥ 22 ॥

pratyādiṣṭaṃ mayā tatra tvayi karmavimohite | tapo me hṛdayaṃ sākṣādātmāhaṃ tapaso'nagha

सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः॥ 23 ॥

sṛjāmi tapasaivedaṃ grasāmi tapasā punaḥ | bibharmi tapasā viśvaṃ vīryaṃ me duścaraṃ tapaḥ

ब्रह्मोवाच ।भगवन् सर्वभूतानामध्यक्षोऽवस्थितो गुहाम् ।वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम्॥ 24 ॥

brahmovāca | bhagavan sarvabhūtānāmadhyakṣo'vasthito guhām | veda hyapratiruddhena prajñānena cikīrṣitam

तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् ।परावरे यथा रूपे जानीयां ते त्वरूपिणः॥ 25 ॥

tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam | parāvare yathā rūpe jānīyāṃ te tvarūpiṇaḥ

यथाऽऽत्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् ।विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानमात्मना॥ 26 ॥

yathā''tmamāyāyogena nānāśaktyupabṛṃhitam | vilumpan visṛjan gṛhṇan bibhradātmānamātmanā

क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते ।तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव॥ 27 ॥

krīḍasyamoghasaṅkalpa ūrṇanābhiryathorṇute | tathā tadviṣayāṃ dhehi manīṣāṃ mayi mādhava

भगवच्छिक्षितमहं करवाणि ह्यतन्द्रितः ।नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात्॥ 28 ॥

bhagavacchikṣitamahaṃ karavāṇi hyatandritaḥ | nehamānaḥ prajāsargaṃ badhyeyaṃ yadanugrahāt

यावत्सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् ।अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदोऽजमानिनः॥ 29 ॥

yāvatsakhā sakhyuriveśa te kṛtaḥ prajāvisarge vibhajāmi bho janam | aviklavaste parikarmaṇi sthito mā me samunnaddhamado'jamāninaḥ

ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया॥ 30 ॥

jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñānasamanvitam | sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā

यावानहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मकः ।तथैव तत्त्वविज्ञानमस्तु ते मदनुग्रहात्॥ 31 ॥

yāvānahaṃ yathābhāvo yadrūpaguṇakarmakaḥ | tathaiva tattvavijñānamastu te madanugrahāt

अहमेवासमेवाग्रे नान्यद्यत्सदसत्परम् ।पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम्॥ 32 ॥

ahamevāsamevāgre nānyadyatsadasatparam | paścādahaṃ yadetacca yo'vaśiṣyeta so'smyaham

ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः॥ 33 ॥

ṛte'rthaṃ yatpratīyeta na pratīyeta cātmani | tadvidyādātmano māyāṃ yathā''bhāso yathā tamaḥ

यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु ।प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्॥ 34 ॥

yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣvanu | praviṣṭānyapraviṣṭāni tathā teṣu na teṣvaham

एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदा॥ 35 ॥

etāvadeva jijñāsyaṃ tattvajijñāsunā''tmanaḥ | anvayavyatirekābhyāṃ yatsyātsarvatra sarvadā

एतन्मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना ।भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्॥ 36 ॥

etanmataṃ samātiṣṭha parameṇa samādhinā | bhavān kalpavikalpeṣu na vimuhyati karhicit

सम्प्रदिश्यैवमजनो जनानां परमेष्ठिनम् ।पश्यतस्तस्य तद्रूपमात्मनो न्यरुणद्धरिः॥ 37 ॥

sampradiśyaivamajano janānāṃ parameṣṭhinam | paśyatastasya tadrūpamātmano nyaruṇaddhariḥ

अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः ।सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत्॥ 38 ॥

antarhitendriyārthāya haraye vihitāñjaliḥ | sarvabhūtamayo viśvaṃ sasarjedaṃ sa pūrvavat

प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् ।भद्रं प्रजानामन्विच्छन्नातिष्ठत्स्वार्थकाम्यया॥ 39 ॥

prajāpatirdharmapatirekadā niyamān yamān | bhadraṃ prajānāmanvicchannātiṣṭhatsvārthakāmyayā

तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानामनुव्रतः ।शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च॥ 40 ॥

taṃ nāradaḥ priyatamo rikthādānāmanuvrataḥ | śuśrūṣamāṇaḥ śīlena praśrayeṇa damena ca

मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनिः ।महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत्॥ 41 ॥

māyāṃ vividiṣan viṣṇormāyeśasya mahāmuniḥ | mahābhāgavato rājan pitaraṃ paryatoṣayat

तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् ।देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन्मानुपृच्छति॥ 42 ॥

tuṣṭaṃ niśāmya pitaraṃ lokānāṃ prapitāmaham | devarṣiḥ paripapraccha bhavān yanmānupṛcchati

तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् ।प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत्॥ 43 ॥

tasmā idaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ daśalakṣaṇam | proktaṃ bhagavatā prāha prītaḥ putrāya bhūtakṛt

नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप ।ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे॥ 44 ॥

nāradaḥ prāha munaye sarasvatyāstaṭe nṛpa | dhyāyate brahma paramaṃ vyāsāyāmitatejase

यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।यथाऽऽसीत्तदुपाख्यास्ये प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नशः॥ 45 ॥

yadutāhaṃ tvayā pṛṣṭo vairājātpuruṣādidam | yathā''sīttadupākhyāsye praśnānanyāṃśca kṛtsnaśaḥ

संहितायां द्वितीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः॥ 9 ॥

saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe navamo'dhyāyaḥ