Skandha 2, Adhyāya 10

अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ।मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः॥ 1 ॥

atra sargo visargaśca sthānaṃ poṣaṇamūtayaḥ | manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ

दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् ।वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा॥ 2 ॥

daśamasya viśuddhyarthaṃ navānāmiha lakṣaṇam | varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः॥ 3 ॥

bhūtamātrendriyadhiyāṃ janma sarga udāhṛtaḥ | brahmaṇo guṇavaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ

स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः ।मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः॥ 4 ॥

sthitirvaikuṇṭhavijayaḥ poṣaṇaṃ tadanugrahaḥ | manvantarāṇi saddharma ūtayaḥ karmavāsanāḥ

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् ।सतामीशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः॥ 5 ॥

avatārānucaritaṃ hareścāsyānuvartinām | satāmīśakathāḥ proktā nānākhyānopabṛṃhitāḥ

निरोधोऽस्यानुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः ।मुक्तिर्हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः॥ 6 ॥

nirodho'syānuśayanamātmanaḥ saha śaktibhiḥ | muktirhitvānyathā rūpaṃ svarūpeṇa vyavasthitiḥ

आभासश्च निरोधश्च यतश्चाध्यवसीयते ।स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते॥ 7 ॥

ābhāsaśca nirodhaśca yataścādhyavasīyate | sa āśrayaḥ paraṃ brahma paramātmeti śabdyate

योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः ।यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः॥ 8 ॥

yo'dhyātmiko'yaṃ puruṣaḥ so'sāvevādhidaivikaḥ | yastatrobhayavicchedaḥ puruṣo hyādhibhautikaḥ

एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे ।त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः॥ 9 ॥

ekamekatarābhāve yadā nopalabhāmahe | tritayaṃ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गतः ।आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचिः शुचीः॥ 10 ॥

puruṣo'ṇḍaṃ vinirbhidya yadāsau sa vinirgataḥ | ātmano'yanamanvicchannapo'srākṣīcchuciḥ śucīḥ

तास्ववात्सीत्स्वसृष्टासु सहस्रपरिवत्सरान् ।तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः॥ 11 ॥

tāsvavātsītsvasṛṣṭāsu sahasraparivatsarān | tena nārāyaṇo nāma yadāpaḥ puruṣodbhavāḥ

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥ 12 ॥

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca | yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā

एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात्समुत्थितः ।वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत्त्रिधा॥ 13 ॥

eko nānātvamanvicchan yogatalpātsamutthitaḥ | vīryaṃ hiraṇmayaṃ devo māyayā vyasṛjattridhā

अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभुः ।यथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु॥ 14 ॥

adhidaivamathādhyātmamadhibhūtamiti prabhuḥ | yathaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ tridhābhidyata tacchṛṇu

अन्तःशरीर आकाशात्पुरुषस्य विचेष्टतः ।ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महानसुः॥ 15 ॥

antaḥśarīra ākāśātpuruṣasya viceṣṭataḥ | ojaḥ saho balaṃ jajñe tataḥ prāṇo mahānasuḥ

अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु ।अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगाः॥ 16 ॥

anuprāṇanti yaṃ prāṇāḥ prāṇantaṃ sarvajantuṣu | apānantamapānanti naradevamivānugāḥ

प्राणेन क्षिपता क्षुत्तृडन्तरा जायते प्रभोः ।पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत॥ 17 ॥

prāṇena kṣipatā kṣuttṛḍantarā jāyate prabhoḥ | pipāsato jakṣataśca prāṅmukhaṃ nirabhidyata

मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते ।ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते॥ 18 ॥

mukhatastālu nirbhinnaṃ jihvā tatropajāyate | tato nānāraso jajñe jihvayā yo'dhigamyate

विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग्व्याहृतं तयोः ।जले वै तस्य सुचिरं निरोधः समजायत॥ 19 ॥

vivakṣormukhato bhūmno vahnirvāgvyāhṛtaṃ tayoḥ | jale vai tasya suciraṃ nirodhaḥ samajāyata

नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति ।तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः॥ 20 ॥

nāsike nirabhidyetāṃ dodhūyati nabhasvati | tatra vāyurgandhavaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ

यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षतः ।निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः॥ 21 ॥

yadātmani nirālokamātmānaṃ ca didṛkṣataḥ | nirbhinne hyakṣiṇī tasya jyotiścakṣurguṇagrahaḥ

बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षतः ।कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः॥ 22 ॥

bodhyamānasya ṛṣibhirātmanastajjighṛkṣataḥ | karṇau ca nirabhidyetāṃ diśaḥ śrotraṃ guṇagrahaḥ

वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् ।जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः ।तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृतः॥ 23 ॥

vastuno mṛdukāṭhinyalaghugurvoṣṇaśītatām | jighṛkṣatastvaṅ nirbhinnā tasyāṃ romamahīruhāḥ | tatra cāntarbahirvātastvacā labdhaguṇo vṛtaḥ

हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया ।तयोस्तु बलमिन्द्रश्च आदानमुभयाश्रयम्॥ 24 ॥

hastau ruruhatustasya nānākarmacikīrṣayā | tayostu balamindraśca ādānamubhayāśrayam

गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् ।पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः॥ 25 ॥

gatiṃ jigīṣataḥ pādau ruruhāte'bhikāmikām | padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिनः ।उपस्थ आसीत्कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम्॥ 26 ॥

nirabhidyata śiśno vai prajānandāmṛtārthinaḥ | upastha āsītkāmānāṃ priyaṃ tadubhayāśrayam

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः॥ 27 ॥

utsisṛkṣordhātumalaṃ nirabhidyata vai gudam | tataḥ pāyustato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ

आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारमपानतः ।तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वमुभयाश्रयम्॥ 28 ॥

āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhidvāramapānataḥ | tatrāpānastato mṛtyuḥ pṛthaktvamubhayāśrayam

आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडयः ।नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये॥ 29 ॥

āditsorannapānānāmāsan kukṣyantranāḍayaḥ | nadyaḥ samudrāśca tayostuṣṭiḥ puṣṭistadāśraye

निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत ।ततो मनस्ततश्चन्द्रः सङ्कल्पः काम एव च॥ 30 ॥

nididhyāsorātmamāyāṃ hṛdayaṃ nirabhidyata | tato manastataścandraḥ saṅkalpaḥ kāma eva ca

त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातवः ।भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः॥ 31 ॥

tvakcarmamāṃsarudhiramedomajjāsthidhātavaḥ | bhūmyaptejomayāḥ sapta prāṇo vyomāmbuvāyubhiḥ

गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणाः ।मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी॥ 32 ॥

guṇātmakānīndriyāṇi bhūtādiprabhavā guṇāḥ | manaḥ sarvavikārātmā buddhirvijñānarūpiṇī

एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम्॥ 33 ॥

etadbhagavato rūpaṃ sthūlaṃ te vyāhṛtaṃ mayā | mahyādibhiścāvaraṇairaṣṭabhirbahirāvṛtam

अतः परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् ।अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसः परम्॥ 34 ॥

ataḥ paraṃ sūkṣmatamamavyaktaṃ nirviśeṣaṇam | anādimadhyanidhanaṃ nityaṃ vāṅmanasaḥ param

अमुनी भगवद्रूपे मया ते अनुवर्णिते ।उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः॥ 35 ॥

amunī bhagavadrūpe mayā te anuvarṇite | ubhe api na gṛhṇanti māyāsṛṣṭe vipaścitaḥ

स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् ।नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः॥ 36 ॥

sa vācyavācakatayā bhagavān brahmarūpadhṛk | nāmarūpakriyā dhatte sakarmākarmakaḥ paraḥ

प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् ।सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान्॥ 37 ॥

prajāpatīn manūn devān ṛṣīn pitṛgaṇān pṛthak | siddhacāraṇagandharvān vidyādhrāsuraguhyakān

किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषोरगान् ।मातॄरक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान्॥ 38 ॥

kinnarāpsaraso nāgān sarpān kimpuruṣoragān | mātṝrakṣaḥpiśācāṃśca pretabhūtavināyakān

कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि ।खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान्॥ 39 ॥

kūṣmāṇḍonmādavetālān yātudhānān grahānapi | khagān mṛgān paśūn vṛkṣān girīn nṛpa sarīsṛpān

द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकसः ।कुशलाकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः॥ 40 ॥

dvividhāścaturvidhā ye'nye jalasthalanabhaukasaḥ | kuśalākuśalā miśrāḥ karmaṇāṃ gatayastvimāḥ

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुरनृनारकाः ।तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ।यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते॥ 41 ॥

sattvaṃ rajastama iti tisraḥ suranṛnārakāḥ | tatrāpyekaikaśo rājan bhidyante gatayastridhā | yadaikaikataro'nyābhyāṃ svabhāva upahanyate

स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ् नरसुरात्मभिः ॥ ४२॥ ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मनः ।सन्नियच्छति कालेन घनानीकमिवानिलः॥ 43 ॥

sa evedaṃ jagaddhātā bhagavān dharmarūpadhṛk | puṣṇāti sthāpayan viśvaṃ tiryaṅ narasurātmabhiḥ || 42|| tataḥ kālāgnirudrātmā yatsṛṣṭamidamātmanaḥ | sanniyacchati kālena ghanānīkamivānilaḥ

इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरयः॥ 44 ॥

itthambhāvena kathito bhagavān bhagavattamaḥ | netthambhāvena hi paraṃ draṣṭumarhanti sūrayaḥ

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते ।कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययाऽऽरोपितं हि तत्॥ 45 ॥

nāsya karmaṇi janmādau parasyānuvidhīyate | kartṛtvapratiṣedhārthaṃ māyayā''ropitaṃ hi tat

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः ।विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः॥ 46 ॥

ayaṃ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ savikalpa udāhṛtaḥ | vidhiḥ sādhāraṇo yatra sargāḥ prākṛtavaikṛtāḥ

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् ।यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु॥ 47 ॥

parimāṇaṃ ca kālasya kalpalakṣaṇavigraham | yathā purastādvyākhyāsye pādmaṃ kalpamatho śṛṇu

यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः ।चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान्॥ 48 ॥

yadāha no bhavān sūta kṣattā bhāgavatottamaḥ | cacāra tīrthāni bhuvastyaktvā bandhūn sudustyajān

कुत्र कौषारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः ।यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह॥ 49 ॥

kutra kauṣāravestasya saṃvādo'dhyātmasaṃśritaḥ | yadvā sa bhagavāṃstasmai pṛṣṭastattvamuvāca ha

ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् ।बन्धुत्यागनिमित्तं च तथैवागतवान् पुनः॥ 50 ॥

brūhi nastadidaṃ saumya vidurasya viceṣṭitam | bandhutyāganimittaṃ ca tathaivāgatavān punaḥ

राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनिः ।तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः॥ 51 ॥

rājñā parīkṣitā pṛṣṭo yadavocanmahāmuniḥ | tadvo'bhidhāsye śṛṇuta rājñaḥ praśnānusārataḥ

संहितायां द्वितीयस्कन्धे पुरुषसंस्थानुवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe puruṣasaṃsthānuvarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ