Skandha 3, Adhyāya 1

एवमेतत्पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल ।क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत्॥ 1 ॥

evametatpurā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila | kṣattrā vanaṃ praviṣṭena tyaktvā svagṛhamṛddhimat

यद्वा अयं मन्त्रकृद्वो भगवानखिलेश्वरः ।पौरवेन्द्रगृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम्॥ 2 ॥

yadvā ayaṃ mantrakṛdvo bhagavānakhileśvaraḥ | pauravendragṛhaṃ hitvā praviveśātmasātkṛtam

राजोवाच ।कुत्र क्षत्तुर्भगवता मैत्रेयेणास सङ्गमः ।कदा वा सह संवाद एतद्वर्णय नः प्रभो॥ 3 ॥

rājovāca | kutra kṣatturbhagavatā maitreyeṇāsa saṅgamaḥ | kadā vā saha saṃvāda etadvarṇaya naḥ prabho

न ह्यल्पार्थोदयस्तस्य विदुरस्यामलात्मनः ।तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधुवादोपबृंहितः॥ 4 ॥

na hyalpārthodayastasya vidurasyāmalātmanaḥ | tasmin varīyasi praśnaḥ sādhuvādopabṛṃhitaḥ

स एवमृषिवर्योऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता ।प्रत्याह तं सुबहुवित्प्रीतात्मा श्रूयतामिति॥ 5 ॥

sa evamṛṣivaryo'yaṃ pṛṣṭo rājñā parīkṣitā | pratyāha taṃ subahuvitprītātmā śrūyatāmiti

यदा तु राजा स्वसुतानसाधून् पुष्णन्नधर्मेण विनष्टदृष्टिः ।भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह॥ 6 ॥

yadā tu rājā svasutānasādhūn puṣṇannadharmeṇa vinaṣṭadṛṣṭiḥ | bhrāturyaviṣṭhasya sutān vibandhūn praveśya lākṣābhavane dadāha

यदा सभायां कुरुदेवदेव्याः केशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् ।न वारयामास नृपः स्नुषायाः स्वास्रैर्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि॥ 7 ॥

yadā sabhāyāṃ kurudevadevyāḥ keśābhimarśaṃ sutakarma garhyam | na vārayāmāsa nṛpaḥ snuṣāyāḥ svāsrairharantyāḥ kucakuṅkumāni

द्यूते त्वधर्मेण जितस्य साधोः सत्यावलम्बस्य वनागतस्य ।न याचतोऽदात्समयेन दायं तमो जुषाणो यदजातशत्रोः॥ 8 ॥

dyūte tvadharmeṇa jitasya sādhoḥ satyāvalambasya vanāgatasya | na yācato'dātsamayena dāyaṃ tamo juṣāṇo yadajātaśatroḥ

यदा च पार्थप्रहितः सभायां जगद्गुरुर्यानि जगाद कृष्णः ।न तानि पुंसाममृतायनानि राजोरु मेने क्षतपुण्यलेशः॥ 9 ॥

yadā ca pārthaprahitaḥ sabhāyāṃ jagadgururyāni jagāda kṛṣṇaḥ | na tāni puṃsāmamṛtāyanāni rājoru mene kṣatapuṇyaleśaḥ

यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्टः किल पूर्वजेन ।अथाह तन्मन्त्रदृशां वरीयान् यन्मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति॥ 10 ॥

yadopahūto bhavanaṃ praviṣṭo mantrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajena | athāha tanmantradṛśāṃ varīyān yanmantriṇo vaidurikaṃ vadanti

अजातशत्रोः प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवागः ।सहानुजो यत्र वृकोदराहिः श्वसन् रुषा यत्त्वमलं बिभेषि॥ 11 ॥

ajātaśatroḥ pratiyaccha dāyaṃ titikṣato durviṣahaṃ tavāgaḥ | sahānujo yatra vṛkodarāhiḥ śvasan ruṣā yattvamalaṃ bibheṣi

पार्थांस्तु देवो भगवान्मुकुन्दो गृहीतवान् सक्षितिदेवदेवः ।आस्ते स्वपुर्यां यदुदेवदेवो विनिर्जिताशेषनृदेवदेवः॥ 12 ॥

pārthāṃstu devo bhagavānmukundo gṛhītavān sakṣitidevadevaḥ | āste svapuryāṃ yadudevadevo vinirjitāśeṣanṛdevadevaḥ

स एष दोषः पुरुषद्विडास्ते गृहान् प्रविष्टो यमपत्यमत्या ।पुष्णासि कृष्णाद्विमुखो गतश्रीः त्यजाश्वशैवं कुलकौशलाय॥ 13 ॥

sa eṣa doṣaḥ puruṣadviḍāste gṛhān praviṣṭo yamapatyamatyā | puṣṇāsi kṛṣṇādvimukho gataśrīḥ tyajāśvaśaivaṃ kulakauśalāya

इत्यूचिवांस्तत्र सुयोधनेन प्रवृद्धकोपस्फुरिताधरेण ।असत्कृतः सत्स्पृहणीयशीलः क्षत्ता सकर्णानुजसौबलेन॥ 14 ॥

ityūcivāṃstatra suyodhanena pravṛddhakopasphuritādhareṇa | asatkṛtaḥ satspṛhaṇīyaśīlaḥ kṣattā sakarṇānujasaubalena

क एनमत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्बलिनैव पुष्टः ।तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्वास्यतामाशु पुराच्छ्वसानः॥ 15 ॥

ka enamatropajuhāva jihmaṃ dāsyāḥ sutaṃ yadbalinaiva puṣṭaḥ | tasmin pratīpaḥ parakṛtya āste nirvāsyatāmāśu purācchvasānaḥ

स इत्थमत्युल्बणकर्णबाणैः भ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितोऽपि ।स्वयं धनुर्द्वारि निधाय मायां गतव्यथोऽयादुरुमानयानः॥ 16 ॥

sa itthamatyulbaṇakarṇabāṇaiḥ bhrātuḥ puro marmasu tāḍito'pi | svayaṃ dhanurdvāri nidhāya māyāṃ gatavyatho'yādurumānayānaḥ

स निर्गतः कौरवपुण्यलब्धो गजाह्वयात्तीर्थपदः पदानि ।अन्वाक्रमत्पुण्यचिकीर्षयोर्व्यां स्वधिष्ठितो यानि सहस्रमूर्तिः॥ 17 ॥

sa nirgataḥ kauravapuṇyalabdho gajāhvayāttīrthapadaḥ padāni | anvākramatpuṇyacikīrṣayorvyāṃ svadhiṣṭhito yāni sahasramūrtiḥ

पुरेषु पुण्योपवनाद्रिकुञ्जे- ष्वपङ्कतोयेषु सरित्सरःसु ।अनन्तलिङ्गैः समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्वनन्यः॥ 18 ॥

pureṣu puṇyopavanādrikuñje- ṣvapaṅkatoyeṣu saritsaraḥsu | anantaliṅgaiḥ samalaṅkṛteṣu cacāra tīrthāyataneṣvananyaḥ

गां पर्यटन्मेध्यविविक्तवृत्तिः सदाऽऽप्लुतोऽधःशयनोऽवधूतः ।अलक्षितः स्वैरवधूतवेषो व्रतानि चेरे हरितोषणानि॥ 19 ॥

gāṃ paryaṭanmedhyaviviktavṛttiḥ sadā''pluto'dhaḥśayano'vadhūtaḥ | alakṣitaḥ svairavadhūtaveṣo vratāni cere haritoṣaṇāni

इत्थं व्रजन्भारतमेव वर्षं कालेन यावद्गतवान्प्रभासम् ।तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा- मेकातपत्रामजितेन पार्थः॥ 20 ॥

itthaṃ vrajanbhāratameva varṣaṃ kālena yāvadgatavānprabhāsam | tāvacchaśāsa kṣitimekacakrā- mekātapatrāmajitena pārthaḥ

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिं वनं यथा वेणुजवह्निसंश्रयम् ।संस्पर्धया दग्द्धमथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम्॥ 21 ॥

tatrātha śuśrāva suhṛdvinaṣṭiṃ vanaṃ yathā veṇujavahnisaṃśrayam | saṃspardhayā dagddhamathānuśocan sarasvatīṃ pratyagiyāya tūṣṇīm

तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश्च पृथोरथाग्नेरसितस्य वायोः ।तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यच्छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे॥ 22 ॥

tasyāṃ tritasyośanaso manośca pṛthorathāgnerasitasya vāyoḥ | tīrthaṃ sudāsasya gavāṃ guhasya yacchrāddhadevasya sa āsiṣeve

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैः कृतानि नानाऽऽयतनानि विष्णोः ।प्रत्यङ्गमुख्याङ्कितमन्दिराणि यद्दर्शनात्कृष्णमनुस्मरन्ति॥ 23 ॥

anyāni ceha dvijadevadevaiḥ kṛtāni nānā''yatanāni viṣṇoḥ | pratyaṅgamukhyāṅkitamandirāṇi yaddarśanātkṛṣṇamanusmaranti

ततस्त्वतिव्रज्य सुराष्ट्रमृद्धं सौवीरमत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश्च ।कालेन तावद्यमुनामुपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श॥ 24 ॥

tatastvativrajya surāṣṭramṛddhaṃ sauvīramatsyān kurujāṅgalāṃśca | kālena tāvadyamunāmupetya tatroddhavaṃ bhāgavataṃ dadarśa

स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पतेः प्राक्तनयं प्रतीतम् ।आलिङ्ग्य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानामपृच्छद्भगवत्प्रजानाम्॥ 25 ॥

sa vāsudevānucaraṃ praśāntaṃ bṛhaspateḥ prāktanayaṃ pratītam | āliṅgya gāḍhaṃ praṇayena bhadraṃ svānāmapṛcchadbhagavatprajānām

कच्चित्पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य- पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ ।आसात उर्व्याः कुशलं विधाय कृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे॥ 26 ॥

kaccitpurāṇau puruṣau svanābhya- pādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇau | āsāta urvyāḥ kuśalaṃ vidhāya kṛtakṣaṇau kuśalaṃ śūragehe

कच्चित्कुरूणां परमः सुहृन्नो भामः स आस्ते सुखमङ्ग शौरिः ।यो वै स्वसॄणां पितृवद्ददाति वरान् वदान्यो वरतर्पणेन॥ 27 ॥

kaccitkurūṇāṃ paramaḥ suhṛnno bhāmaḥ sa āste sukhamaṅga śauriḥ | yo vai svasṝṇāṃ pitṛvaddadāti varān vadānyo varatarpaṇena

कच्चिद्वरूथाधिपतिर्यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखमङ्ग वीरः ।यं रुक्मिणी भगवतोऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरमादिसर्गे॥ 28 ॥

kaccidvarūthādhipatiryadūnāṃ pradyumna āste sukhamaṅga vīraḥ | yaṃ rukmiṇī bhagavato'bhilebhe ārādhya viprān smaramādisarge

कच्चित्सुखं सात्वतवृष्णिभोज- दाशार्हकाणामधिपः स आस्ते ।यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात्॥ 29 ॥

kaccitsukhaṃ sātvatavṛṣṇibhoja- dāśārhakāṇāmadhipaḥ sa āste | yamabhyaṣiñcacchatapatranetro nṛpāsanāśāṃ parihṛtya dūrāt

कच्चिद्धरेः सौम्य सुतः सदृक्ष आस्तेऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः ।असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं योंऽबिकया धृतोऽग्रे॥ 30 ॥

kacciddhareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣa āste'graṇī rathināṃ sādhu sāmbaḥ | asūta yaṃ jāmbavatī vratāḍhyā devaṃ guhaṃ yoṃ'bikayā dhṛto'gre

क्षेमं स कच्चिद्युयुधान आस्ते यः फाल्गुनाल्लब्धधनूरहस्यः ।लेभेऽञ्जसाधोक्षजसेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर्दुरापाम्॥ 31 ॥

kṣemaṃ sa kaccidyuyudhāna āste yaḥ phālgunāllabdhadhanūrahasyaḥ | lebhe'ñjasādhokṣajasevayaiva gatiṃ tadīyāṃ yatibhirdurāpām

कच्चिद्बुधः स्वस्त्यनमीव आस्ते श्वफल्कपुत्रो भगवत्प्रपन्नः ।यः कृष्णपादाङ्कितमार्गपांसु- ष्वचेष्टत प्रेमविभिन्नधैर्यः॥ 32 ॥

kaccidbudhaḥ svastyanamīva āste śvaphalkaputro bhagavatprapannaḥ | yaḥ kṛṣṇapādāṅkitamārgapāṃsu- ṣvaceṣṭata premavibhinnadhairyaḥ

कच्चिच्छिवं देवकभोजपुत्र्या विष्णुप्रजाया इव देवमातुः ।या वै स्वगर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञवितानमर्थम्॥ 33 ॥

kaccicchivaṃ devakabhojaputryā viṣṇuprajāyā iva devamātuḥ | yā vai svagarbheṇa dadhāra devaṃ trayī yathā yajñavitānamartham

अपिस्विदास्ते भगवान्सुखं वो यः सात्वतां कामदुघोऽनिरुद्धः ।यमामनन्ति स्म ह शब्दयोनिं मनोमयं सत्त्वतुरीयतत्त्वम्॥ 34 ॥

apisvidāste bhagavānsukhaṃ vo yaḥ sātvatāṃ kāmadugho'niruddhaḥ | yamāmananti sma ha śabdayoniṃ manomayaṃ sattvaturīyatattvam

अपिस्विदन्ये च निजात्मदैव- मनन्यवृत्त्या समनुव्रता ये ।हृदीकसत्यात्मजचारुदेष्ण- गदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य॥ 35 ॥

apisvidanye ca nijātmadaiva- mananyavṛttyā samanuvratā ye | hṛdīkasatyātmajacārudeṣṇa- gadādayaḥ svasti caranti saumya

अपि स्वदोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् ।दुर्योधनोऽतप्यत यत्सभायां साम्राज्यलक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या॥ 36 ॥

api svadorbhyāṃ vijayācyutābhyāṃ dharmeṇa dharmaḥ paripāti setum | duryodhano'tapyata yatsabhāyāṃ sāmrājyalakṣmyā vijayānuvṛttyā

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षी भीमोऽहिवद्दीर्घतमं व्यमुञ्चत् ।यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहे मार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम्॥ 37 ॥

kiṃ vā kṛtāgheṣvaghamatyamarṣī bhīmo'hivaddīrghatamaṃ vyamuñcat | yasyāṅghripātaṃ raṇabhūrna sehe mārgaṃ gadāyāścarato vicitram

कच्चिद्यशोधा रथयूथपानां गाण्डीवधन्वोपरतारिरास्ते ।अलक्षितो यच्छरकूटगूढो मायाकिरातो गिरिशस्तुतोष॥ 38 ॥

kaccidyaśodhā rathayūthapānāṃ gāṇḍīvadhanvoparatārirāste | alakṣito yaccharakūṭagūḍho māyākirāto giriśastutoṣa

यमावुतस्वित्तनयौ पृथायाः पार्थैर्वृतौ पक्ष्मभिरक्षिणीव ।रेमात उद्दाय मृधे स्वरिक्थं परात्सुपर्णाविव वज्रिवक्त्रात्॥ 39 ॥

yamāvutasvittanayau pṛthāyāḥ pārthairvṛtau pakṣmabhirakṣiṇīva | remāta uddāya mṛdhe svarikthaṃ parātsuparṇāviva vajrivaktrāt

अहो पृथापि ध्रियतेऽर्भकार्थे राजर्षिवर्येण विनापि तेन ।यस्त्वेकवीरोऽधिरथो विजिग्ये धनुर्द्वितीयः ककुभश्चतस्रः॥ 40 ॥

aho pṛthāpi dhriyate'rbhakārthe rājarṣivaryeṇa vināpi tena | yastvekavīro'dhiratho vijigye dhanurdvitīyaḥ kakubhaścatasraḥ

सौम्यानुशोचे तमधःपतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः ।निर्यापितो येन सुहृत्स्वपुर्या अहं स्वपुत्रान्समनुव्रतेन॥ 41 ॥

saumyānuśoce tamadhaḥpatantaṃ bhrātre paretāya vidudruhe yaḥ | niryāpito yena suhṛtsvapuryā ahaṃ svaputrānsamanuvratena

सोऽहं हरेर्मर्त्यविडम्बनेन दृशो नृणां चालयतो विधातुः ।नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादा- च्चरामि पश्यन् गतविस्मयोऽत्र॥ 42 ॥

so'haṃ harermartyaviḍambanena dṛśo nṛṇāṃ cālayato vidhātuḥ | nānyopalakṣyaḥ padavīṃ prasādā- ccarāmi paśyan gatavismayo'tra

नूनं नृपाणां त्रिमदोत्पथानां महीं मुहुश्चालयतां चमूभिः ।वधात्प्रपन्नार्तिजिहीर्षयेशो- ऽप्युपैक्षताघं भगवान्कुरूणाम्॥ 43 ॥

nūnaṃ nṛpāṇāṃ trimadotpathānāṃ mahīṃ muhuścālayatāṃ camūbhiḥ | vadhātprapannārtijihīrṣayeśo- 'pyupaikṣatāghaṃ bhagavānkurūṇām

अजस्य जन्मोत्पथनाशनाय कर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् ।नन्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगं परो गुणानामुत कर्मतन्त्रम्॥ 44 ॥

ajasya janmotpathanāśanāya karmāṇyakarturgrahaṇāya puṃsām | nanvanyathā ko'rhati dehayogaṃ paro guṇānāmuta karmatantram

तस्य प्रपन्नाखिललोकपाना- मवस्थितानामनुशासने स्वे ।अर्थाय जातस्य यदुष्वजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थकीर्तेः॥ 45 ॥

tasya prapannākhilalokapānā- mavasthitānāmanuśāsane sve | arthāya jātasya yaduṣvajasya vārtāṃ sakhe kīrtaya tīrthakīrteḥ

तृतीयस्कन्धे विदुरोद्धवसंवादे प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

tṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ