Skandha 10, Adhyāya 79

ततः पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्डः पांसुवर्षणः ।भीमो वायुरभूद्राजन् पूयगन्धस्तु सर्वशः॥ 1 ॥

tataḥ parvaṇyupāvṛtte pracaṇḍaḥ pāṃsuvarṣaṇaḥ | bhīmo vāyurabhūdrājan pūyagandhastu sarvaśaḥ

ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् ।अभवद्यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक्॥ 2 ॥

tato'medhyamayaṃ varṣaṃ balvalena vinirmitam | abhavadyajñaśālāyāṃ so'nvadṛśyata śūladhṛk

तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम्॥ 3 ॥

taṃ vilokya bṛhatkāyaṃ bhinnāñjanacayopamam | taptatāmraśikhāśmaśruṃ daṃṣṭrograbhrukuṭīmukham

सस्मार मुसलं रामः परसैन्यविदारणम् ।हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतुः॥ 4 ॥

sasmāra musalaṃ rāmaḥ parasainyavidāraṇam | halaṃ ca daityadamanaṃ te tūrṇamupatasthatuḥ

तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् ।मुसलेनाहनत्क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बलः॥ 5 ॥

tamākṛṣya halāgreṇa balvalaṃ gaganecaram | musalenāhanatkruddho mūrdhni brahmadruhaṃ balaḥ

सोऽपतद्भुवि निर्भिन्नललाटोऽसृक्समुत्सृजन् ।मुञ्चन्नार्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुणः॥ 6 ॥

so'patadbhuvi nirbhinnalalāṭo'sṛksamutsṛjan | muñcannārtasvaraṃ śailo yathā vajrahato'ruṇaḥ

संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिषः ।अभ्यषिञ्चन्महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा॥ 7 ॥

saṃstutya munayo rāmaṃ prayujyāvitathāśiṣaḥ | abhyaṣiñcanmahābhāgā vṛtraghnaṃ vibudhā yathā

वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् ।रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च॥ 8 ॥

vaijayantīṃ dadurmālāṃ śrīdhāmāmlānapaṅkajām | rāmāya vāsasī divye divyānyābharaṇāni ca

अथ तैरभ्यनुज्ञातः कौशिकीमेत्य ब्राह्मणैः ।स्नात्वा सरोवरमगाद्यतः सरयुरास्रवत्॥ 9 ॥

atha tairabhyanujñātaḥ kauśikīmetya brāhmaṇaiḥ | snātvā sarovaramagādyataḥ sarayurāsravat

अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य सः ।स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन् जगाम पुलहाश्रमम्॥ 10 ॥

anusrotena sarayūṃ prayāgamupagamya saḥ | snātvā santarpya devādīn jagāma pulahāśramam

गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुतः ।गयां गत्वा पितॄनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे॥ 11 ॥

gomatīṃ gaṇḍakīṃ snātvā vipāśāṃ śoṇa āplutaḥ | gayāṃ gatvā pitṝniṣṭvā gaṅgāsāgarasaṅgame

उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च ।सप्तगोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं ततः॥ 12 ॥

upaspṛśya mahendrādrau rāmaṃ dṛṣṭvābhivādya ca | saptagodāvarīṃ veṇāṃ pampāṃ bhīmarathīṃ tataḥ

स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः श्रीशैलं गिरिशालयम् ।द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभुः॥ 13 ॥

skandaṃ dṛṣṭvā yayau rāmaḥ śrīśailaṃ giriśālayam | draviḍeṣu mahāpuṇyaṃ dṛṣṭvādriṃ veṅkaṭaṃ prabhuḥ

कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् ।श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरिः॥ 14 ॥

kāmakoṣṇīṃ purīṃ kāñcīṃ kāverīṃ ca saridvarām | śrīraṅgākhyaṃ mahāpuṇyaṃ yatra sannihito hariḥ

ऋषभाद्रिं हरेः क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा ।सामुद्रं सेतुमगमन्महापातकनाशनम्॥ 15 ॥

ṛṣabhādriṃ hareḥ kṣetraṃ dakṣiṇāṃ mathurāṃ tathā | sāmudraṃ setumagamanmahāpātakanāśanam

तत्रायुतमदाद्धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुधः ।कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम्॥ 16 ॥

tatrāyutamadāddhenūrbrāhmaṇebhyo halāyudhaḥ | kṛtamālāṃ tāmraparṇīṃ malayaṃ ca kulācalam

तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च ।योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् ।दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श सः॥ 17 ॥

tatrāgastyaṃ samāsīnaṃ namaskṛtyābhivādya ca | yojitastena cāśīrbhiranujñāto gato'rṇavam | dakṣiṇaṃ tatra kanyākhyāṃ durgāṃ devīṃ dadarśa saḥ

ततः फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् ।विष्णुः सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद्गवायुतम्॥ 18 ॥

tataḥ phālgunamāsādya pañcāpsarasamuttamam | viṣṇuḥ sannihito yatra snātvāsparśadgavāyutam

ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् ।गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटेः॥ 19 ॥

tato'bhivrajya bhagavān keralāṃstu trigartakān | gokarṇākhyaṃ śivakṣetraṃ sānnidhyaṃ yatra dhūrjaṭeḥ

आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद्बलः ।तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम्॥ 20 ॥

āryāṃ dvaipāyanīṃ dṛṣṭvā śūrpārakamagādbalaḥ | tāpīṃ payoṣṇīṃ nirvindhyāmupaspṛśyātha daṇḍakam

प्रविश्य रेवामगमद्यत्र माहिष्मती पुरी ।मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत्॥ 21 ॥

praviśya revāmagamadyatra māhiṣmatī purī | manutīrthamupaspṛśya prabhāsaṃ punarāgamat

श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे ।सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुवः॥ 22 ॥

śrutvā dvijaiḥ kathyamānaṃ kurupāṇḍavasaṃyuge | sarvarājanyanidhanaṃ bhāraṃ mene hṛtaṃ bhuvaḥ

स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे ।वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दनः॥ 23 ॥

sa bhīmaduryodhanayorgadābhyāṃ yudhyatormṛdhe | vārayiṣyan vinaśanaṃ jagāma yadunandanaḥ

युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि ।अभिवाद्याभवंस्तूष्णीं किं विवक्षुरिहागतः॥ 24 ॥

yudhiṣṭhirastu taṃ dṛṣṭvā yamau kṛṣṇārjunāvapi | abhivādyābhavaṃstūṣṇīṃ kiṃ vivakṣurihāgataḥ

गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ ।मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत्॥ 25 ॥

gadāpāṇī ubhau dṛṣṭvā saṃrabdhau vijayaiṣiṇau | maṇḍalāni vicitrāṇi carantāvidamabravīt

युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर ।एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम्॥ 26 ॥

yuvāṃ tulyabalau vīrau he rājan he vṛkodara | ekaṃ prāṇādhikaṃ manye utaikaṃ śikṣayādhikam

तस्मादेकतरस्येह युवयोः समवीर्ययोः ।न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रणः॥ 27 ॥

tasmādekatarasyeha yuvayoḥ samavīryayoḥ | na lakṣyate jayo'nyo vā viramatvaphalo raṇaḥ

न तद्वाक्यं जगृहतुर्बद्धवैरौ नृपार्थवत् ।अनुस्मरन्तावन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च॥ 28 ॥

na tadvākyaṃ jagṛhaturbaddhavairau nṛpārthavat | anusmarantāvanyonyaṃ duruktaṃ duṣkṛtāni ca

दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ ।उग्रसेनादिभिः प्रीतैर्ज्ञातिभिः समुपागतः॥ 29 ॥

diṣṭaṃ tadanumanvāno rāmo dvāravatīṃ yayau | ugrasenādibhiḥ prītairjñātibhiḥ samupāgataḥ

तं पुनर्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् मुदा ।क्रत्वङ्गं क्रतुभिः सर्वैर्निवृत्ताखिलविग्रहम्॥ 30 ॥

taṃ punarnaimiṣaṃ prāptamṛṣayo'yājayan mudā | kratvaṅgaṃ kratubhiḥ sarvairnivṛttākhilavigraham

तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान् व्यतरद्विभुः ।येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदुः॥ 31 ॥

tebhyo viśuddhaṃ vijñānaṃ bhagavān vyataradvibhuḥ | yenaivātmanyado viśvamātmānaṃ viśvagaṃ viduḥ

स्वपत्न्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृद्वृतः ।रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दुः सुवासाः सुष्ठ्वलङ्कृतः॥ 32 ॥

svapatnyāvabhṛthasnāto jñātibandhusuhṛdvṛtaḥ | reje svajyotsnayevenduḥ suvāsāḥ suṣṭhvalaṅkṛtaḥ

ईदृग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बलशालिनः ।अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि॥ 33 ॥

īdṛgvidhānyasaṅkhyāni balasya balaśālinaḥ | anantasyāprameyasya māyāmartyasya santi hi

योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मणः ।सायम्प्रातरनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत्॥ 34 ॥

yo'nusmareta rāmasya karmāṇyadbhutakarmaṇaḥ | sāyamprātaranantasya viṣṇoḥ sa dayito bhavet

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे बलदेव- तीर्थयात्रानिरूपणं नामैकोनाशीतितमोऽध्यायः॥ 79 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe baladeva- tīrthayātrānirūpaṇaṃ nāmaikonāśītitamo'dhyāyaḥ